دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثر نظامهای آبیاری بر عملکرد و بهره وری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثرنظامهای آبیاری بر عملکرد و بهروری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
سپاسگذاری
به سرانجام رسیدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنایت حق تعالی، مرهون یاری بزرگوارانی است که دوستانه در راه تحقق این پژوهش همراهی نمودند. لیکن ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه جهت اظهار مراتب قدرشناسیام از آنان برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم
انجام این تحقیق بدون یاری استاد بزرگوار جناب آقای دکتر مهدی کاظم نژاد و استاد گرامی جناب آقای دکتر محمدصادق اللهیاری امری دشوار بود که از زحمات بیدریغ ایشان سپاسگذارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
تقدیم به خانواده ام
که در همهی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم بودند
و مهر و محبتشان همیشه آرامش بخش و امید بخش زندگی من بود
و تقدیم به
جامعهی کشاورزی میهنم ایران
فهرست مطالبعنوانصفحهفصل اول: کلیات پژوهش1-1- مقدمه 11-2-بیان مسأله21-3-اهمیت و ضرورت تحقیق31-4-اهداف و سؤالات تحقیق41-5-محدوده ی تحقیق51-6-واژگان کلیدی5فصل دوم: مبانی نظری و پیش نگاشتهها2-1- برنج72-2-بحران آب در جهان122-2-1-ویژگی های بحران آب امروز در جهان142-3-وضعیت آب در ایران152-4-منابع آب ایران162-4-1-منابع آب تجدید شونده162-5-پیشینه ی تاریخی نظام آبیاری در ایران192-6-نظام های آبیاری192-7-فنون آبیاری202-8-مطالعات انجام شده202-8-1-مطالعات داخلی202-8-2-مطالعات خارجی22فصل سوم: ابزار و روش پژوهش3-1-منطقه ی مورد مطالعه243-2-روش تحقیق283-3-جامعه ی آماری283-4-نمونه های آماری283-5-روش نمونه گیری293-6-شاخص های مورد استفاده323-7-ابزار تحقیق343-8-فرضیه های پژوهش343-9-روش های آماری و تجزیه و تحلیل داده ها35فصل چهارم: نتایج و یافته های پژوهش4-1-مقدمه
4-2-بخش توصیفی
4-2-1-ویژگی های فردی 39
39
394-2-2-ویژگی های زراعی414-2-2-1-ویژگی سطح زیر کشت414-2-2-2-ویژگی منابع تأمین آب زراعی414-2-2-3-ویژگی روش زراعت424-2-2-4-ویژگی ارقام424-2-2-5-ویژگی مالکیت424-3-بخش استنباطی464-3-1-ویژگی های عملکردی464-3-2-ویژگی های اقتصادی484-3-3-ویژگی های بهره برداری56فصل پنجم: بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها5-1-نتیجه گیری625-2-پیشنهادها65منابع 66
فهرست جداولجدولصفحهجدول 2-1-1-سطح زیر کشت برنج در جهان 8 جدول 2-1-2-مقدار تولید شلتوک در جهان9جدول 2-1-3-عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-4-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-5-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران10جدول 2-1-6-منابع و مصارف آب کشور10جدول 2-1-7-وضعیت منابع آب در کشور10جدول 2-1-8-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان11جدول 2-3-1-مساحت و ضریب جریان سطحی حوزه های آبریز اصلی
جدول 2-3-2-حجم آب حاصل از ریزش های جوی در حوزه های آبریز اصلی 16
16جدول 2-4-1-خلاصه وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور17جدول 2-4-2-وضعیت مصرف آب در کشور و برنامه تأمین نیازهای آبی کشور17جدول 2-4-3-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی18جدول 2-4-4-مقادیر مصارف آب در بخش کشاورزی18جدول 3-1-1-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و دهستان26جدول 3-1-2-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی27جدول 3-3-1-تعیین حداقل حجم نمونه مورد نیاز29جدول 3-3-2-تعداد پرسشنامه به تفکیک شهرستان و تعداد بهره برداران32جدول 3-9-1-میانگین عملکرد احصاء شده ارقام مختلف36جدول 3-9-2-سطوح زیر کشت اراضی برنجکاری استان37جدول 3-9-3-حجم آب مصرفی (جریان یافته در هر یک از کانال های آبیاری)37جدول 3-9-4-منابع تأمین آب اراضی شالیزاری های استان38جدول 4-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش سه نظام آبیاری40جدول 4-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری سنتی40جدول 4-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی40جدول 4-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری مدرن41جدول 4-2-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش سه نظام آبیاری43جدول 4-2-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری سنتی44جدول 4-2-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی45جدول 4-2-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری مدرن45جدول 4-2-3-1-مقایسه عملکرد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-2-مقایسه عملکرد ارقام مختلف بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-3-مقایسه عملکرد ارقام مختلف پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-4-1-مقایسه درآمد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری48جدول 4-2-4-2-مقایسه درآمد ارقام پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-3-مقایسه درآمد ارقام بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-4-مقایسه هزینه های بازاری ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-5-مقایسه هزینه های بازاری ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-6-مقایسه هزینه های بازاری ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-7-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-8-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-9-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-10-مقایسه سود ناخالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری53جدول 4-2-4-11-مقایسه سود ناخالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری54جدول 4-2-4-12-مقایسه سود ناخالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 54جدول 4-2-4-13-مقایسه سود خالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-14-مقایسه سود خالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-15-مقایسه سود خالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-5-1-مقایسه شاخص CPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 56جدول 4-2-5-2-مقایسه شاخص CPD ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-3-مقایسه شاخص CPD ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-4-مقایسه شاخص BPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-5-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-6-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-7-مقایسه شاخص NBPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-8-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-9-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
فهرست نمودارهانمودارهاصفحهنمودار 4-2-3-1-عملکرد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری48 نمودار 4-2-4-1-درآمد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری50نمودار 4-2-4-2-هزینه های بازاری ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری51نمودار 4-2-4-3-هزینه های سایه ای ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری53 نمودار 4-2-4-4-سود ناخالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری54 نمودار 4-2-4-5-سود خالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری56نمودار 4-2-5-1-شاخص CPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57نمودار 4-2-5-2-شاخص BPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری59نمودار 4-2-5-3-شاخص NBPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
چکیده
آب به عنوان یکی ازمهمترین منابع پایه در فرایند توسعه در هر جامعه بشری شناخته میشود. بحران آب از چالشهای مهم زیست محیطی منطقه خاورمیانه میباشد. تحقیق حاضر با هدف بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظامهاي آبياري برروي عملكرد و بهره وري اراضي شاليزاري استان گيلان صورت گرفت. این تحقیق از نظر رویکرد غالب جزء تحقیقات کمی میباشد و براساس هدف کاربردی است. جامعه آماری این پژوهش شالیکاران استان گیلان میباشند. با استفاده ازجدول حداقل حجم نمونه مورد نیاز بارتلت وهمکاران (2001) حجم نمونه 1064 مورد تعیین شدو با توجه به نرخ پایین بازگشت پرسشنامه ها در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، 10 درصد به حجم نمونه اضافه گردید در نتیجه 1170 پرسشنامه توزیع گردید که تعداد 1109 پرسشنامه عودت داده شد. با درنظرگرفتن هرروش آبیاری به عنوان یک طبقه (سنتی، مدرن وتلفیقی) از روش نمونه گیری طبقه ای جهت انتخاب نمونه ها استفاده شد. همچنین با در نظرگرفتن عدم توزیع متناسب روشهای مورد مطالعه آبیاری در شهرستانهای مورد مطالعه، روش نمونه گیری در دسترس برای انتخاب نمونه در هر گروه و طبقه استفاده شد. ابزار جمع آوری داد ه ها در این تحقیق پرسشنامه ای حاوی تعداد سوالات بسته و باز بود. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظرات متخصصین و کارشناسان تعیین و پایایی این مطالعه نیز با استفاده از روش آلفای کرونباخ 5 درصد مشخص شد. از آماره های مرکزی و پراکندگی مانند انحراف معیار، میانگین جهت رتبه بندی واولویت بندی گویه های بخش های مختلف تحقیق استفاده شد. در بخش تحلیلی نیز به بررسی روابط آماری معنی دار بین متغیرها و همچنین نوع روابط بین متغیرهای مورد تحقیق پرداخته شده و برای این منظور از روشهای آماری پارامتری نظیر تحلیل واریانس یا آزمونF، آزمون دانکن استفاده گردیده است. در این مطالعه از شاخص های بهره وری که احسانی و خالدی (1381)، در مطالعه ی خود در مورد بهرهوری آب در کشاورزی انجام داده اند، استفاده شده است. به منظور تعیین شاخص های ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده ی آب مصرف شد ه در کشت برنج از شاخص های بهره وریCPD،BPDو NBPDاستفاده شده است. بررسی شاخص های بهره وری آب ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری استان گیلان از طریق محاسبه و تحلیل شاخصهای ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده آب مصرف شده در کشت برنج نشان داد که شاخص CPD برای انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 215/0، 205/0 و 21/0 میباشد. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که تفاوت معنی داری بااحتمال 95 درصد از نظرآماری بین شاخص مذکور در سه نظام آبیاری فوق وجود داشت و نتیجه آزمون دانکن نیز این تفاوت را بین نظامهای آبیاری تلفیقی وسنتی تأیید نمود. شاخصCPD برای ارقام برنج بومی در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 199/0، 197/0 و 2/0 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نشان داد که بین سه نظام آبیاری از نظر شاخص مذکور تفاوت معنی داری از نظر آماری وجود ندارد. شاخصBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 8736، 8320 و 8498 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس شاخصBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری نشان داد که تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود دارد و نتایج تجزیه دانکن نیز وجود این تفاوت را بین دونظام آبیاری سنتی و تلفیقی تأیید نمود. شاخصNBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب 6775، 6382 و 6517 ریال به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نیز نشان داد که بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود داشت و نتایج آزمون دانکن نیز تفاوت معنی داری بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در آبیاری تلفیقی و سنتی را تأیید نمود.

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
افزایش جمعیت، توسعه کشاورزی و لزوم تولید محصولات گوناگون غذایی در دهههای اخیر منجر به بهرهبرداری سنگین از منابع محدود آبی کشور شده است. هرچند آب سه چهارم سطح کره زمین را پوشانیده ولی حدود سه درصد از آبهای جهان، شیرین و قابل مصرف در بخش کشاورزی میباشد، بر اساس مطالعات انجام شده توسط سازمان خوار و بار کشاورزی جهانی در 93 کشور در حال توسعه، استحضال بیرویه آب، موجب کاهش منابع آبی و در نتیجه به خطر افتادن امنیت غذایی گردیده و پیش بینی میشود در هزاره سوم میلادی چالش اصلی جهان « آب » خواهد بود . بر اساس تحلیل موسسه بین المللی مدیریت آب دو نظریه در مورد تخصیص آب برای کشاورزی وجود دارد:
1 ـ تامین مواد غذایی جمعیت رو به رشد کره زمین، برداشت آب از منابع سطحی و زیرزمینی با رشد 11 درصد
2 ـ بهره وری بهینه از منابع آب با افزایش کارائی مصرف در بخش کشاورزی
کشور ما با یک سوم متوسط بارندگی جهان و با 36/0درصد از کل منابع تجدید شونده ویک درصد جمعیت جهان از این چالش سهم عمدهای خواهد داشت و در این میان بخش کشاورزی با حدود 90 درصد مصرف آب بزرگترین رسالت را در مصرف بهینه دارد. ضمن آنکه افزایش راندمان فیزیکی بدون توجه به افزایش راندمان اقتصادی که از آن به «بهرهوری آب در تولید اقتصادی » نام برده میشود ، نتیجه مطلوب و نهائی را نخواهد داشت (شایان فر، 1382).
برنج همراه با گندم دو غله اساسی تامین کننده اصلی کالری روزانه مردم ایران میباشد و استان گیلان با داشتن حدود 35 درصد سطح زیر کشت و تقریباً همین مقدار تولید تامین کننده نیاز غذایی حدود 18 میلیون نفر از جمعیت کشور میباشد. با توجه به نقش مهم آب در تولید برنج ، لزوم بررسی و توجه به بهرهوری آب در شالیزار در راستای تولید پایدار از اهمیت ویژهای برخوردار است و بررسی روشهای مدیریت مصرف آب در شالیزارهای گیلان حاکی از آن است که در حال حاضر سه نوع نظام بهرهبرداری از منابع آبی موجود به منظور آبیاری مزارع وجود دارد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1388).
1- اراضی خارج از شبکه آبیاری سفیدرود اصطلاحاً اراضی سنتی نامیده می شوند که عمدتاً از رودخانه های حوضه داخلی شبکه آبیاری می گردند و وسعت آنها بالغ بر 62277 هکتار میباشد.
2-اراضی مدرن به شبکه ای اطلاق میشود که حداقل شامل شبکه 1 و 2 باشد.
3- اراضی تلفیقی (نیمه مدرن) به شبکه ای اطلاق می شود که یکی از خصوصیات زیر را دارا باشد:
الف- دارای سد یا بند انحرافی باشد. ب- دارای دهنه آبگیر و یا کانال اصلی انتقال آب باشد
اراضی سنتی نیز به شبکهای اطلاق می شود که فاقد مشخصات اراضی مدرن و تلفیقی باشد.
کنکاش منابع و متون علمی در این زمینه حاکی از محدود بودن منابع تحقیقاتی در داخل کشور میباشد. در این تحقیق سعی شده جنبه های اقتصادی و اجتماعی مدیریت مصرف آب در شالیزار مورد بررسی قرارگیرد و شاخص های بهره وری آب در سه نظام آبیاری سنتی ، تلفیقی و مدرن مورد ارزیابی قرار گرفته تا موجبات توجه بیشتر برنامه ریزان و تصمیم گیران و ارایه راهکارهای علمی و عملی توسط کارشناسان و متخصصان امر را فراهم سازد.

1-2- بیان مسئله
بحران آب از چالشهای مهم زیستمحیطی منطقه خاورمیانه میباشد. بسیاری از کارشناسان نگران آن هستند که استفاده از منابع آب در ایران بدون در نظر گرفتن محدودیت آن در آینده مشکلات جدی را ایجاد مینماید. محدودیت منابع آبی کشور و مصرف بیرویه در آبیاری به ویژه کشت برنج لزوم افزایش بهرهوری مصرف نهاده ارزشمند آب در کشت این محصول را آشکار کرده است (دریجانی و همکاران، 1391). درواقع در بهرهوری آب، نقش هر واحد آب در تولید ناخالص ملی یا تولید ناخالص داخلی مطرح است. چنانچه با این دیدگاه به مصرف آب در ایران بنگریم، کارآیی مصرف آب در بهرهوری آن در ایران بسیار پایین است (علیزاده، 1380).در این شرایط مهم ترین چالش بخش کشاورزی ، افزایش بهره وری آب و تولید بیشتر غذا از آب کمتر است (دهقانی، 1386).
آب وآبیاری در زراعت برنج از مهمترین عوامل تولید این محصول به شمار میرود. با توجه به قرارگرفتن ایران در منطقه خشک ونیمه خشک جهان و همچنین بروز خشکسالی و کم آبی در سالهای اخیر، مسئله آب را به مهمترین چالش کشاورزی کشور مبدل ساخته است. زراعت برنج به عنوان زراعت آبی و گیاهی که به آب بیشتری نسبت به خیلی از گیاهان نیاز دارد از یک طرف وضرورت حفظ و پایداری تولید برنج ازطرف دیگر، پرداختن به موضوع آب را بیش از پیش مهم جلوه مینماید (یزدانی،1385).
استان گیلان حدود 7/7 درصد از آب تجدید شونده کشور را در اختیار دارد و حجم آب تجدید شونده گیلان حدود 10 میلیارد متر مکعب ونیاز آبی کل اراضی شالیزاری استان حدود 3 میلیارد متر مکعب برآورد میگردد. هرچند مجموع آبهای سطحی ورودی از خارج استان حدود 30 درصد مجموع آورد آبی استان را شامل میگردد اما این میزان به تنهایی در شرایط فعلی نیاز آبی حدود 72 درصد از شالیزارهای گیلان را تامین می نماید (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی گیلان،1390). و این در حالیست که احداث سدهای متعدد در سرشاخههای سد سفیدرود کمیت و کیفیت آب زراعی قسمت اعظم اراضی شالیزاری استان گیلان را تحت تأثیر خود قرار داده و در صورت عدم اتخاذ روشهای مختلف مدیریتی و فنی از جمله ارتقاء مدیریت بهره وری آب در شالیزار، نه تنها اقتصاد گیلان که بر پایه کشاورزی حول زراعت برنج شکل گرفته دچار چالش جدی خواهد شد بلکه یکی از مناطق اصلی تامین کننده محصول راهبردی کشور نیز دچار مخاطره قرار خواهد گرفت. باتوجه به بررسی نتایج تحقیقات، مطالعات وپژوهشهای انجام یافته در خصوص نقش نهاده آب در زراعت برنج گیلان، تاکنون تحقیق جامع وکاملی با رویکرد بررسی وضعیت شاخصهای بهره وری آب در زراعت برنج صورت نگرفته است. هدف این تحقیق بررسی و ارزیابی اثرات نظامهای مختلف آبیاری در عملکرد و بهره وری آب اراضی شالیزاری گیلان میباشد.

1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
آب به عنوان یکی از مهمترین منابع پایه در فرایند توسعه درهر جامعه بشری شناخته میشود. سه برابر شدن جمیعت جهان در طی قرن بیستم و افزایش شش برابری مصرف آب موجب محدودیت شدید منابع آب قابل دسترس شده است (شرکت مدیریت منابع آب ایران،1389). سطح زیر کشت برنج در دنیا 161 میلیون هکتار و میزان تولید آن بالغ بر670 میلیون تن میباشد. حدود 90 درصد از تولید برنج جهان در آسیا صورت میگیرد و حدود 95 درصد از برنج تولیدی در دنیا نیزصرف تامین نیاز غذایی کشورهای تولید کننده شده و تنها 5 درصد از برنج تولیدی جهان سالانه در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد. با توجه به نیاز روزافزون به برنج در کشورهای تولیدکننده ، عرضه برنج در بازارهای دنیا بسیار شکننده میباشد وکشور ایران از سال 2002 میلادی تاکنون همواره جزء سه تا پنج کشور اول وارد کننده برنج در دنیا بوده است (سازمان خوارو بار جهانی،2011).
با افزایش سریع جمیعت جهان فشاربر منابع آب شیرین افزایش مییابد. کشت آبی، بزرگترین بخش مصرف کننده آب در دنیا است وبا رقابت فزاینده دیگر بخشها مانند صنعت وشرب روبرو است. با جمیعت فزاینده و آب کمتری که برای تولیدات کشاورزی در دسترس است،تضمین امنیت غذایی برای نسلهای آینده مبهم است. در جهان امروز، چالش بزرگ دربخش کشاورزی، تولید غذای بیشتر با آب کمتراست که از طریق افزایش بهره وری آب نباتات زراعی (CWP1) حاصل می گردد (اسدی و همکاران،1388).
با توجه به اینکه حدود 75 درصد سطح زیر کشت برنج و تقریباً همین مقدار تولید ایران در اقلیم خزری و در سه استان گیلان، مازندران و گلستان تولید می گردد و شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق فوق وابستگی زیادی به زراعت برنج دارد، بنابراین اتخاذ هر گونه سیاستی در خصوص برنج نه تنها تاثیر عمیقی بر زندگی مردم این ناحیه گذاشته، بلکه تولید را نیز در سطح ملی تحت شعاع قرار میدهد.
در همین راستا سالیانه بالغ بر یک میلیون تن محصول در گسترهای به مساحت 238000 هکتار توسط 300000 بهرهبردار در واحدهای بهرهبرداری با میانگین 7/0 هکتار با استفاده از روش آبیاری غرقابی سطحی در قالب سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن در گیلان تولید میگردد و آب به عنوان کلیدیترین نهاده نقش اساسی را در تولید محصول برنج ایفاء مینماید. از مجموع برنجکاری استان 171000هکتار در محدوده شبکه سفیدرود و67000 هکتارآن نیزسنتی آبخور می باشد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی گیلان،1390). بنابراین بررسی عملکرد و ارزیابی شاخصهای بهرهوری آب در شالیزار و ارایه راهکارهای حفظ و ارتقاء آن شرایط پایداری در تولید برنج و در نتیجه پویایی اقتصادی مردم گیلان را تضمین می نماید.
تاکنون شاخصهای مختلفی برای ارزیابی نحوهی بهرهبرداری از شبکههای آبیاری ارائه گردیده است و بر اساس آنها شبکههای آبیاری از جنبههای مختلف مدیریتی و فنی مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفتهاند، علیرغم گستردگی این تحقیقات در سطح کشور کمتر تحقیق مدونی در مورد میزان تولید محصول به ازای حجم آب مصرفی و یا میزان سود به ازای آب مصرفی در مقیاس بزرگ در زراعت برنج صورت گرفته است و اگر تحقیقی هم صورت گرفته باشد در سطح مزرعهای و مقیاس کوچک میباشد. و اصولاً گزارش مکتوبی از بررسی شاخصهای ذکر شده در گستره شالیزارهای استان گیلان یافت نشد. لذا نیاز به بررسی شاخصهای ناپارامتری بهرهوری آب در نظامهای آبیاری شالیزاری گیلان و در سطح برنجزارهای استان گیلان احساس میشد.

1-4- اهداف و سوالات تحقيق
هدف اصلي اين تحقيق بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظام هاي آبياري بر عملكرد و بهرهوري اراضي شاليزاري استان گيلان ميباشد كه براي اين منظور اهداف اختصاصي زير مد نظر قرار دارند:
• محاسبه و مقايسه عملكرد ارقام مختلف برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري مذكور.
• محاسبه و مقايسه هزينههاي توليد برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌مدرن و تلفيقي.
• محاسبه سود ناخالص به ازاي واحد حجم آب (BPD2) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي، تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه سودخالص به ازاي واحد حجم آب (NBPD3) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه شاخصهاي بهرهوري عملكرد به ازاء واحد حجم آب (CPD4) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
سوالاتي كه در اين تحقيق مورد بررسي قرار مي گيرد شامل موارد ذيل مي باشد:
• آیا تفاوت معنیداری بین عملکرد ارقام بومی و پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری بومی، تلفیقی و مدرن در گیلان وجود دارد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام بومي برنج در كداميك از نظامهاي آبياري ميباشد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام پرمحصول برنج در كداميك از نظام هاي آبياري می باشد؟
• دلايل عمده تغييرات عملكرد در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟
• دلايل عمده تغييرات بهره وري آب در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟

1-5- محدوده ي تحقيق
جامعه آماري در نظر گرفته شده در اين تحقيق، ‌كشاورزان شاليكار استان گيلان ميباشد كه اراضي شاليكاري آنان تحت پوشش يكي از نظامهاي آبياري سنتي، ‌تلفيقي و يا مدرن مي باشد و زمان اجراي اين طرح از فروردين سال 1392 لغايت بهمن ماه سال1393 بود.
موضوع تحقيق نيز بررسي اثرات نظامهاي آبياري بر عملكردو بهرهوري آب اراضي شاليكاري كشاورزان گيلان ميباشد.
1-6- واژگان كليدي
نظامهای آبیاری: نظام آبیاری به مجموعهای از فنون و رویههای قانونمند در زمینههای تأمین منابع آب، انتقال آب، توزیع آب میان بهرهبرداران و نیز فنون مربوطه به نحوه تأمین نیازهای آبی گیاه و سازماندهی مناسب عوامل انسانی و نیروی کار در هر یک از زمینه های یاد شده اطلاق میشود.
بهرهوری: بهرهوری از دید سیستمی ارتباط بین داده ها و بازداده ها را مشخص میسازد. بنابراین بهرهوری نشان دهنده میزان کارآیی ترکیب عوامل در فرآیند تولید است که در این پژوهش هدف بررسی و محاسبه بهره وری فنی و اقتصادی آب میباشد.
عملکرد: عبارت است از میزان تولیداز یک محصول زراعی در یک کشت در واحد سطح.
فصل دوم
مرور منابع
2-1-برنج
برنج یکی از مهمترین محصولات غذایی دنیا میباشد که نقش مهمی در تغذیه انسانها ایفاد مینماید. این محصول، غذای اصلی چهل درصد جمعیت جهان میباشد (جداول شماره 2-1-1و2-1-2)، و بررسی روند سطح زیر کشت، تولید و عملکرد جهانی نشان میدهد که از سال 2001 تا 2009 متوسط رشد سالانه سطح زیر کشت، تولید و عملکرد به ترتیب 8/0، 6/1 و 8/0 درصد بوده است (جدول 2-1-4). سطح زیر کشت برنج در جهان حدود 161 میلیون هکتار و میزان تولید حدود 700 میلیون تن شلتوک میباشد. قریب به دو سوم کالری مورد نیاز برای بیش از دو میلیارد نفر در آسیا و یک سوم کالری مورد نیاز یک میلیارد نفر در آفریقا و آمریکای لاتین را تأمین مینماید(FAO,20065).
میانگین مصرف سرانه برنج در جهان حدود 65 کیلوگرم میباشد. کشورهای اروپایی همراه با ترکیه و مکزیک و کانادا به ترتیب با میانگین 5/5، 7/8، 6/7و 7/9 کمترین مصرف سرانه را داشته و بیشترین مصرف سرانه برنج نیز مربوط به کشورهای نظیر کامبوج، لائوس، ویتنام، میانمار و اندونزی و تایلند به ترتیب با 292، 289، 216، 185، 160 و 158 کیلوگرم میباشد. مصرف سرانه در دو کشور بزرگ تولید کننده برنج در جهان یعنی هند و چین نیز به ترتیب 93 و 7/76 کیلوگرم میباشد(1FAO,2011). از کل برنج تولیدی دنیا سالانه حدود 6-4 درصد در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد و بقیه برنج تولیدی صرف تأمین کالری روزانه مردم در کشورهای تولید کننده میگردد. حدود 90 درصد برنج جهان در آسیا تولید و مصرف می گردد (FAO,2011).
از اواسط دهه شصت میلادی، زمانیکه ارقام نیمه پاکوتاه منجر به انقلاب سبز گردید، تولید سالیانه برنج 4/2درصد افزایش یافت که این میزان سریعتر از رشد جمعیت بوده ولی در دهه های آینده به دلیل افزایش جمعیت و درآمد انتظار میرود تقاضا برای تولید برنج هر ساله به میزان سه درصد افزایش یابد (FAO,2012). این در حالیست که افزایش عملکرد در واحد سطح در اغلب کشورهای آسیایی بسیار محدود است و مهمتر اینکه نسبت زمینهای کشاورزی به جمعیت در حال کاهش میباشد، بنابراین باید محصول بیشتر در زمین کمتر با نیروی کار، آب و آفت کشهای کمتر تولید گردد. در ایران در حال حاضر برنجکاری در سطحی بالغ بر 600000 هکتار از اراضی زراعی 16 استان کشور رواج دارد. برنج به همراه با گندم دو غله اساسی تأمین کننده کالری روزانه مردم به شمار می رود.
تولید سالیانه شلتوک در ایران بالغ بر سه میلیون تن و برنج سفید نیز حدود 2/2 میلیون تن می باشد. جدول (2-1-5). استان های گیلان، مازندران، خوزستان، گلستان و فارس بیشترین سطح برنجکاری را دارا میباشند. حدود 25 درصد سطح زیر کشت و 31 درصد تولید برنج در ایران اختصاص به ارقام اصلاح شده و پرمحصول داشته و مابقی سطح و تولید را انواع ارقام بومی به خود اختصاص دادهاند. حدود 76 درصد سطح زیر کشت و 73 درصد تولید برنج اختصاص به دو استان گیلان و مازندران دارد (وزارت جهاد کشاورزی، معاونت تولیدات گیاهی،1391). میانگین مصرف برنج در ایران حدود 36-34 کیلوگرم بوده و مردم گیلان با 53 کیلوگرم مصرف سرانه بیشترین مصرف سرانه برنج را در ایران دارند. بررسی دوره آماری 12 ساله منتهی به سال 1391 نشان میدهد که سطح زیر کشت، تولید، عملکرد برنج در ایران به طور متوسط دارای رشد سالانه به ترتیب 4/2، 6/0 و 5/3 درصد بوده است (جدول 2-1-5).
بررسی یک دوره آماری 10 ساله کشت برنج در گیلان نشان میدهد که سطح زیر کشت برنج در گیلان نیز به طور میانگین 236431 هکتار و میزان تولید شلتوک حدود یک میلیون تن بوده است. حدود 95-90 درصد سطح زیر کشت برنج در گیلان اختصاص به انواع ارقام کیفی و بومی و مابقی به زیر کشت ارقام اصلاح شده و پرمحصول رفته است (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1391). حدود 171000 هکتار از اراضی شالیزاری استان گیلان تحت پوشش شبکه آبرسانی سد سفیدرود و 66903 هکتار نیز سنتی آبخورمی باشد و آب مورد نیاز آن از رودخانه دائمی، فصلی، آب بندان، چشمه و چاه تأمین می گردد و حجم کل آب مورد نیاز زراعت برنج در گیلان بالغ بر 3000 میلیارد مترمکعب در سال برآورد می گردد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی سفیدرود، 1392). با توجه به اشتغال مستقیم بالغ بر 300000 بهره بردار در بخش زراعت برنج و تولید ناخالص به ارزش بالغ بر 42000 میلیارد ریال، می توان گفت اقتصاد گیلان بر پایه زراعت برنج شکل گرفته است (سازمان جهاد کشاورزی، 1392).اطلاعات مربوط به سطح، تولید، عملکرد برنج در جهان و ایران در جداول زیر ارائه شده است.
جدول (2-1-1) سطح زیر کشت شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 واحد: هزار هکتارشرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران534514611615611628632639606627637چین*3030129144285092678028327293002929303030117مصر659563613630635650670704745750460هندوستان*4471244900402804241042300430004444444442862ژاپن17701706168816651701168016881673162716241627پاکستان23772114222524612503250025812515296228832365تایلند9891101259988102009800102001016510668106831096312120آمریکا12301342129812131346135211421112120412551463جهان*154122151932147633148946151296153783156156159161161.76ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی و فائو، 1389
* آمارها از 2006 تا 2009 برحسب میلیون هکتار می باشد.
جدول (2-1-2) مقدار تولید شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 (واحد: هزار تن)شرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران19721990288729312542295631593386317722533013چین189814179305176342162304177434185400183187193196681197212مصر60005227610561746150620077755204430هندوستان127400139900116500130500129000129000139145148135673143963ژاپن1186311320111119740109121090011111184748483پاکستان7204582367187272748773008810103347235تایلند2854426523260572724126948270003032323211635584آمریکا86589764956990341047010000999997211027جهان598975598043577971583112605759618530641657686685094701128ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی ، 1389
جدول (2-1-3) عملکرد شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2009 (واحد: هکتار/کیلوگرم)شرح2000200120022003200420052006200720082009ایران3690386647244765415847085227524050165265چین6264615261866061626463296276642265556590مصر910392839965980196859538100759767973010000هندوستان2849311628923077305030003175330233692976ژاپن6702663565825850641565416335651167786522پاکستان3031275430192955299129403160331835193581تایلند2613262026092671275026472916300829622869آمریکا7037727872737448778174247731809176737941جهان3886393639153915400440224116421243074204ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، 1389
جدول (2-1-4) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک درجهان از سال 2001 تا 2009سال200120022003200420052006200720082009متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (میلیون هکتار)1521481491511551561561591618/0%تولید(میلیون هکتار)5985695856086346416576866796/1%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3935384939364037409241164212430742048/0%ماخذ: دفتر آمار و فن آوری وزارت جهاد کشاورزی
جدول (2-1-5) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران از سال 1380 تا 1391سال138013811382138313841385138613871388138913901391متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (هزارهکتار)5146116156116286326396066276376486614/2%تولید(هزارهکتار)1990288729312542273731593386317731473354334033006/0%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3871472547664160436149315227524050165265515449925/3%ماخذ: وزارت جهاد کشاورزی ، 1391
جدول (2-1-6) منابع و مصارف آب کشور در نگاه کلیمتوسط بارش سالانه250میلیمترجمع بارش351میلیارد مترمکعبمنابع آب تجدید شونده130میلیارد مترمکعبمتوسط تبخیر و تعرق سالیانه270میلیارد مترمکعبسهم آبهای سطحی105درصدسهم آبهای زیرزمینی25درصدسرانه منابع اب تجدید شونده برای جمعیت 70 میلیون نفر1900مترمکعب برای نفر در سالماخذ: وزارت نیرو ، 1379
جدول (2-1-7) وضعیت منابع آب در کشورشرحسال 1357 (میلیارد مترمکعب)تا سال 1378 (میلیارد مترمکعب)کل آب استحصالی
منابع آب سطحی
منابع آب زیرزمینی6/68
29/44
31/245/88
3/41
2/47تعداد سدهای مخزنی
آب استحصالی سدهای مخزنی13
35/2261
1/26آب مصرفی بخش کشاورزی
منابع آب سطحی
سدهای مخزنی
بندهای انحرافی و ایستگاههای پمپاژ و برداشت سنتی
منابع آب زیرزمینی
قنوات و چشمه ها
چاهها49
35/30
5/9
85/20
65/18
6/8
103/82
5/41
8/11
7/29
8/40
5/11
3/29ماخذ: وزارت نیرو، 1379
جدول(2-1-8) سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان به تفکیک شهرستان و دهستانردیفشهرستاندهستانسطح شالیزاری (هکتار)جمع سطح برنجکاری (هکتار)میزان تولید شلتوک استان (تن) در سال زراعی 13921آستارامرکزی5/1808320016452لوندویل5/13912آستانهمرکزی295023570104324دهشال7500کیاشهر9040کیسم40803املشاملش جنوبی728350016620املش شمالی1501شبخوسلات12714انزلیمرکزی1588482025869چهار فریضه32325تالشمرکزی60001598773554اسالم4578حویق2754لیسار26556رشتپسیخان964762336286043پیربازار2837خشکبیجار6304خمام11568سنگر11926کوچصفهان116737رضوانشهرمرکزی60001000042505پره سر40008رودباربلوکات1159337712754جیرنده19رحمت آباد919رستم آباد12809رودسرچابکسر12001070054873رحیم آباد501رضا محله5500کلاچای349910سیاهکلمرکزی2615443417659خرارود181911شفتمرکزی89241433063369جیرده2756چوبر265012صومعه سراهندخاله470028000117548تولم3750طاهرگوراب4300ضیابر4300کسما5500گوراب زرمیخ3850مرکیه160013فومنشلتوک40201387062248گشت3529لولمان4896ماکلوان142514لاهیجانمرکزی46692381697774کلشتاجان5934رودبنه4840شیرجوپشت837315لنگرودمرکزی2200910041669کومله1500گلسفید2400چاف300016ماسالمرکزی3000700031196شاندرمن4000مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی، 1392
2-2- بحران آب در جهان
آب گنجینه مشترک انسانهاست که باید به نسلهای بعدی سپرده شود. افزایش مصرف و تخریب منابع آب در مرحله نخست بر زندگی افراد فقیر و مستمند اثر میگذارد و به نوبه خود فقر و ناداری و بیماری و اثرهای برگرفته از عدم توسعه میباشد و تخریب منابع آب به منزله تخریب پایههای توسعه است. آب یکی از بزرگترین چالشهای قرن حاضر بشریت است که میتواند سرمنشأ بسیاری از تحولات مثبت و منفی جهان قرار گیرد. خلاء بین توان تأ مین آب و شدت تقاضا بحران آفرین است. هنگامی که این عدم تعادل با مجموعه راهکارهای مدیریتی قابل مهار نباشد؛ زبان مفاهمه در بخش آب مبدل به زبان مخاصمه خواهد شد. ماهیت منطقه ای منابع آب مانع از آن شده است تا جامعه جهانی بیانیه یا کنوانسیون خاصی را برای آن تصویب کند؛ بیانیهای که به طور فزاینده عمق نگرانیهای بشر را در این خصوص منعکس سازد. آب کالایی منحصر به فرد و مادهای بسیار حیاتی است. محدودیتهای این ماده حیاتی ظرفیتهای سایر منابع حیاتی- از جمله غذا، انرژی، ذخایر ماهی و حیات وحش- را تحت فشار قرار میدهد. استحصال سایر منابع – از جمله غذا، مواد معدنی و فرآوردههای جنگلی- نیز به تناسب مقدار کمی و کیفی منابع آب میتواند محدود شود. در شماری از حوزههای آبخیز جهان محدودیتهای آب آشکار شده است. در برخی از فقیرترین و ثروتمندترین کشورهای جهان نیز سرانه استحصال آب به دلیل مسائل زیست محیطی، افزایش هزینه ها و کمیابی در حال کاهش است.
تغییرات منابع آب شیرین طی سالهای متمادی معین و ثابت است. به عبارت بهتر مقدار آب تجدید شوندهای که سطح کره زمین هم اکنون و به طور سالانه دریافت مینماید؛ معادل همان آبی است که شاید هزاران سال پیش و از بدو بروز تمدنهای بشری دریافت مینموده است. این در حالی است که توزیع زمانی و مکانی مقدار آب تجدید شونده کاملاً متغیر بوده و متناسب با توزیع جمعیت و نیازهای آبی جوامع بشری نمیباشد. به طور مثال قاره آسیا که 60 درصد جمعیت دنیا در آن ساکن هست، 36 درصد منابع آب تجدید شونده جهان را دریافت مینماید یا حوزه آبریز رودخانه آمازون که 14 درصد منابع آب تجدید شونده دنیا را شامل می شود؛ فقط 4/0 درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهد. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار)
از سوی دیگر برداشت و مصرف از این منابع محدود و ثابت آب به علت افزایش جمعیت، پیوسته در حال افزایش میباشد. بنابراین اگر به عنوان شاخص برای بیان وقوع بحران آب نقطه تلاقی بین میزان مصرف و میزان آب قابل دسترسی در نظر گرفته شود، میتوان اینگونه در نظر گرفت که هر اندازه به این مرز نزدیک شویم ابعاد آن وسیعتر و گستردهتر میشود و ضروری است بشر برای ایجاد تأخیر و رسیدن به این نقطه تلاشهای عمدهای را از جهات علمی، فنی و تحقیقاتی سازمان دهد. تغییرات میزان مصرف آب بر اساس منابع مختلف تأمین آن مؤید مطلب فوق میباشد (جداول 2-1-7، 2-1-6 و 2-3-1).
موضوع مهم دیگری که در سالهای اخیر برای بیان مشخصههای بحران آب مطرح بوده محدودیت در تجهیز منابع مالی لازم برای توسعه بهره برداری و مدیریت از منابع آب میباشد. اخیراً کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد گزارشی را تحت عنوان “ارزیابی جامع منابع آب جهان” تهیه نموده و طی آن ملل مختلف جهان را از نظر میزان منابع آب تجدید شونده و توانایی های آن ها برای تجهیز منابع مالی به چهار دسته مشخص تقسیم نموده است.
– کشورهای با درآمد سالانه بالا و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه بالا و تنش آبی زیاد.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی زیاد.
بدین ترتیب کشورهایی که در دسته چهارم طبقه بندی مذکور قرار دارند و متأسفانه تعداد آن ها نیز قابل ملاحظه است اولین قربانیان بحران آب در جهان محسوب خواهند شد.
با عنایت به آنچه ذکر شد میتوان در یک جمع بندی کلی سه محور اصلی زیر را به عنوان مشخصه های اصلی بروز بحران آب در نظر گرفت.
1- عبور نیاز یا تقاضای آب از مرز منابع تجدید شونده قابل استحصال.
2- کاهش شدید سرانه منابع آب تجدید شونده.
3- عدم تطابق درآمد سرانه با هزینههای مدیریت و بهره برداری از منابع آب. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار).

2-2-1- ویژگی های بحران آب امروز در جهان
در دهههای اخیر به ویژه در سالهای پایانی قرن بیستم، آب به عنوان یک موضوع مهم در کانون مباحث و مذاکرات بین المللی قرار گرفته و تقریباً هیچ نشست بین المللی را که در آن آینده اداره جهان در هزاره سوم میلادی مطرح باشد نمیتوان سراغ گرفت که در آن آب و مدیریت آن به صورت یکی از اصلیترین عوامل و عناصر در دستور کار قرار نداشته باشد. بررسی تحولات و توجه به مسائل آب نشان میدهد که هرچند اولین جرقهها و هشدارها از محافل علمی برخاسته ولی به تدریج با مشاهده عینی پدیدههای ناشی از نحوه بهرهبرداری و مدیریت منابع آب به بالاترین ردههای تصمیمگیری در سطوح ملی، منطقهای و بین المللی رسیده است. اگرچه ممکن است عنوان شود بشر از دیرباز برای تأمین آب جهت برآورده نمودن نیازهای خود با طبیعت دست و پنجه نرم کرده و برای مواجهه و مقابله با کمبود آب به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک دنیا تلاشهای عظیمی را سازمان داده که میتوان از آنها به تمدنهای آبی نام برده و از این رو بحران آب در طول تاریخ تمدن بشر با وی همراه و همگام بوده است؛ اما بحران آب در این برهه از تاریخ دو وجه شاخص دارد که هیچ گونه شباهتی به مسائل آب در گذشته ندارد که عبارتند از:
1- در بسیاری از نقاط دنیا نیازهای آبی یا تقاضا برای آب از مرز منابع آب قابل استحصال از نظر فنی و اقتصادی عبور نموده یا در حال عبور از آن است و این موضوع در سالها و دهههای آینده با ابعاد نگران کنندهای همراه خواهد بود. به عبارت دیگر تفاوت این مشخصه با گذشته در این است که در گذشتههای دور آب از نظر مقداری و کمی در دسترس بود، ولیکن محدودیت فنآوری موجب میشد که استحصال آن با دشواریهایی همراه باشد و در آینده به دلیل رسیدن مصرف به سقف امکانات توسعه منابع آب، اصولاً آب اضافی دیگری برای توسعه در دسترس نخواهد بود هرچند که حتی مشکلی از نظر منابع مالی و فنی نیز وجود نداشته باشد.
2- اگر در گذشته مشکلات و مسائل آب در مقیاس محلی مطرح بود، اکنون و در آینده این مشکلات در مقیاس ملی، منطقه ای و حتی جهانی بروز خواهد نمود و این فرآیند موجب شده حفظ صلح، تأمین امنیت غذایی و بالاخره توسعه پایدار به یک دغدغه خاطر بزرگ بین المللی تبدیل گردد. قطعاً اولین قربانیان این وضع کشورهای جهان سوم و در حال توسعه خواهند بود. به خصوص که ابعاد مسأله در بین این نوع کشورها هم به لحاظ این که سهم و وزن بزرگی از جمعیت جهان را تشکیل میدهند و هم به دلیل اینکه بخش های وسیعی از مساحت کشورهای مذکور به طور طبیعی از کمبود بارندگی و منابع آب تجدید شونده در رنجند و بالاخره به دلیل محدودیت شدید در تجهیز منابع مالی، بسیار گسترده پیش بینی میشود. در این میان چنانچه راهکارهای سنجیده و آگاهانه و مبنی بر جامع نگری برای مدیریت آب کشور تدارک دیده نشود، کشور ما نیز از این رویداد در امان نخواهد بود.
2-3- وضعیت آب در ایران
ایران سرزمینی کوهستانی است که دو رشته کوه البرز با جهتگیری شرقی غربی و رشته کوه زاگرس با جهت گیری شمال غربی- جنوب شرقی در آن قرار گرفتهاند. این دو رشته کوه همانند دیوارهای مانع رسیدن ابرهای باران زا از شمال و غرب کشور میشوند و به همین دلیل نیز بخش اعظم کشور را مناطق خشک و نیمه خشک تشکیل میدهد. کمبود منابع آبی همواره به عنوان یک عامل محدود کننده فعالیتها در کشور مطرح بوده است (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار).
توزیع مکانی آب در ایران به دلیل شرایط طبیعی بسیار ناهمگن است (جداول 2-3-1 و 2-3-2). توزیع زمانی نزولات جوی در کشور نیز مانند توزیع مکانی روند مشابهی را نشان می دهد و میزان آن در سال های مختلف و حتی فصول مختلف متغیر بوده و این مسأله مشکلات گوناگونی را در چند سال اخیر برای بخشهای مختلف، به ویژه بخش کشاورزی و تأمین آب شرب شهرها به همراه داشته و زیان های زیادی را به این بخش تحمیل کرده است. حتی توزیع نامناسب زمانی بارش ها طی سالهای نرمال نیز از تنگناهای جدی محدودیت منابع آب ایران است و این معضل در سالهای خشک تشدید میشود. به عنوان نمونه، در مناطقی که از نظر بارش نزولات جوی در زمره مناطق پرباران طبقه بندی میشوند، در بعضی از ماههای سال کم آبی مشهود است. براساس بررسی دوره های آماری بلندمدت بارندگی استان گیلان میانگین بارندگی منطقه جلگه ای حدود 1500 میلیمتر بوده که 65 درصد آن در نیم فصل دوم سال رخ میدهد و بر اساس همین آمار حداکثر بارش در فصل پاییز و حداقل آن در ماههای تابستان اتفاق می افتد (اداره کل هواشناسی گیلان، 1385).
تحلیل زمانی نزولات جوی بیان کننده دامنه تغییرات زیاد آن از سالی به سال دیگر است. جدول شماره(2-3-2) حجم حاصل از ریزش های جوی را در حوزه های آبریز کشور نشان میدهد.
جدول(2-3-1) مساحت و ضریب جریان سطحی حوزه های آبریز اصلیحوزه آبریز اصلیمساحت (هزار کیلومتر مربع)ضریب جریان سطحی متوسط 37 ساله (1384-1347) (درصد)کل کشور6/16227/22دریای خزر6/1744/24خلیج فارس و دریای عمان5/4245/31دریاچه ارومیه8/518/31فلات مرکزی4/8243/10مرزی شرق2/1037/15قره قوم2/442/33مأخذ: سالنامه آماری کشور، 1385
جدول (2-3-2) حجم آب حاصل از ریزش های جوی در حوزه های آبریز اصلی (میلیارد متر مکعب)سال آبیکل کشوردریای خزرخلیج فارس و دریای عماندریاچه ارومیهفلات مرکزیمرزی شرققره قوممتوسط 37 ساله (1384-1347)197/412064/74317/161815/17889/137093/11019/101370-1369960/38765.230080/127150/16260/150750/15510/131375-1374800/511410/68650/212000/16200/189490/19040/61380-1379550/299756/60450/110031/12931/105923/3459/61381-1380575/418365/72045/166544/18879/143731/7012/101382-1381626/406588/84917/136465/19529/143347/10780/111383-1382934/399845/82934/150935/19381/130502/5337/101384-1383166/471572/81334/185728/16868/157503/18162/111385-1384697/351164/66167/147102/17583/109731/4950/6مأخذ: سالنامه آماری کشور، 1385
2-4- منابع آب ایران
2-4-1- منابع آب تجدید شونده
سرانه آب تجدید شونده یکی از شاخصهای جهانی در تعیین وضعیت کشورها از نظر آب میباشد. بدیهی است نحوه بهره برداری از آب در بخش های کشاورزی شرب و بهداشت و صنعت عامل مهمی در بهره وری و کارآیی میزان سرانه آب تجدید شونده خواهد بود (جدول 2-4-2). میزان بارش در ایران به طور متوسط حدود 400 میلیارد مترمکعب در سال میباشد که 270 میلیارد مترمکعب آن تبخیر و تعرق شده و 130 میلیار مترمکعب آن در سال به عنوان آب های تجدید پذیر از طریق آب های سطحی ( 92 میلیارد مترمکعب) و آب های زیرزمینی (28 میلیارد مترمکعب) می تواند مورد بهره برداری قرار گیرد (جدول2-4-1) . ارقام فوق متوسط در سال بوده و درمورد آب های سطحی تمام این میزان قابل استحصال و بهره برداری نخواهد بود
جدول (2-4-1) خلاصه وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور (ارقام به میلیارد مترمکعب)شرح عناوینمیزان آب (میلیارد متر مکعب)بارش400تبخیر و تعرق270منابع آب تجدید شونده130تغذیه منابع آب های زیرزمینی ( از بارش و جریانهای سطحی)28آب های سطحی در دسترس92مأخذ: وزارت نیرو،مدیریت منابع آب ایران ، 1380
براساس ارقام فوق و با پیش بینی یکصد میلیون نفر جمعیت کشور در سال 1400 سرانه آب تجدید شونده حدود 1000 تا 1300 مترمکعب برای هر نفر خواهد بود که از نظر معیارهای جهانی امروز مرز بحران شناخته شده است. امروزه با استفاده بهینه از منابع آب و بازچرخانی آن بسیاری از کشورها با ارقام سرانه کمتر از 800 متر مکعب در سال نیز برنامه های توسعه ملی خود را پیش میبرند.
جدول (2-4-2) وضعیت مصرف آب در کشور و برنامه تأمین نیازهای آبی کشورمصارفسال 1375سال 1380سال 1400شرب5/268/7صنعت و معدن9/01/12/2کشاورزی4/8186103جمع8/861/93113محیط زیست–5انرژی برقابی6000650026000ماخذ: وزارت نیرو، سیمای منابع و مصارف آب، 1380
جدول (2-4-3) اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبیردیفشهرستانسطح شالیزاری به تفکیک منابع آبی (هکتار)جمعآبیاری سنتیآبیاری تلفیقیآبیاری مدرن1آستارا3200–32002آستانه-175376033235703املش3500–35004انزلی2600212010048205تالش15987–159876رشت12383530725791623367رضوانشهر80461954-100008رودبار192714005033779رودسر10700–1070010سیاهکل14362092789443411شفت4235459355021433012صومعه سرا51512719147662800013فومن2553720741101387014لاهیجان27501793831282381615لنگرود31684988944910016ماسال50471798155700017استان6690310776963320237992مأخذ: شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی گیلان، 1392جدول (2-4-4) مقادیر مصارف آب در بخش کشاورزی از سال آبی 78-77 لغایت 92-91 زیر شبکه سد سفیدرود بر حسب میلیون مترمکعبمصرف بخش کشاورزیسال آبیردیف6/65978-7711/132579-7829/86880-7931/122881-8041/146282-8155/127583-8261/143084-8374/159185-8485/148986-8592/108287-86105/105188-87112/133489-88121/118990-89135/147891-90145/126492-91157/1248میانگین 15 سال اخیر16ماخذ: شرکت سهامی آب منطقه ای گیلان ، 13922-5- پیشینه تاریخی نظام آبیاری در ایران
فلات ایران میان دو جلگه سند و دجله قرار گرفته است. ویژگی طبیعی آن خشکی زیاد و بارندگی اندک، کمبود آب، توزیع بسیار پراکنده منابع آب و دشواری استحصال آن است. از این رو، آب در ایران جنبه تقدس یافته است و سازمان حکومتی و قدرت سازمان یافتهای که قادر به تأمین آن باشد یا بتواند وظیفه تأمین آن را به عهده بگیرد به نوعی در این تقدس سهیم و شریک بوده است و حق تعیین سرنوشت توده مردم را به دست میآورده است. به این اعتبار میتوان گفت که از دیرباز ارتباطی متقابل و برهمکنش میان سه پدیده تأمین آب، نظام سیاسی، کارکرد اقتصادی سنتی جامعه، یعنی کشاورزی وجود داشته است. عنصر کلیدی در این رابطه سه جانبه آب و آبیاری بوده است که در ارتباط متقابل با دو مؤلفه دیگر نه فقط به شکلگیری یک تمدن خاص “آب مدار” منجر گردیده بلکه متناسب با فنآوریهای ویژهای که در زمینه استحصال آب در محدوده این تمدن ابداع شده، نظام های فرهنگی و اندیشگی خاص و باورهای هستی شناسانه6ویژه ای پدید آورده است (زاهدی، 1379)

2-6- نظامهای آبیاری
نظام آبیاری به مجموعه ای از فنون و رویه های قانونمند در زمینه های



قیمت: تومان

دسته بندی : مقاله و پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثر نظامهای آبیاری بر عملکرد و بهره وری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثرنظامهای آبیاری بر عملکرد و بهروری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
سپاسگذاری
به سرانجام رسیدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنایت حق تعالی، مرهون یاری بزرگوارانی است که دوستانه در راه تحقق این پژوهش همراهی نمودند. لیکن ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه جهت اظهار مراتب قدرشناسیام از آنان برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم
انجام این تحقیق بدون یاری استاد بزرگوار جناب آقای دکتر مهدی کاظم نژاد و استاد گرامی جناب آقای دکتر محمدصادق اللهیاری امری دشوار بود که از زحمات بیدریغ ایشان سپاسگذارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
تقدیم به خانواده ام
که در همهی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم بودند
و مهر و محبتشان همیشه آرامش بخش و امید بخش زندگی من بود
و تقدیم به
جامعهی کشاورزی میهنم ایران
فهرست مطالبعنوانصفحهفصل اول: کلیات پژوهش1-1- مقدمه 11-2-بیان مسأله21-3-اهمیت و ضرورت تحقیق31-4-اهداف و سؤالات تحقیق41-5-محدوده ی تحقیق51-6-واژگان کلیدی5فصل دوم: مبانی نظری و پیش نگاشتهها2-1- برنج72-2-بحران آب در جهان122-2-1-ویژگی های بحران آب امروز در جهان142-3-وضعیت آب در ایران152-4-منابع آب ایران162-4-1-منابع آب تجدید شونده162-5-پیشینه ی تاریخی نظام آبیاری در ایران192-6-نظام های آبیاری192-7-فنون آبیاری202-8-مطالعات انجام شده202-8-1-مطالعات داخلی202-8-2-مطالعات خارجی22فصل سوم: ابزار و روش پژوهش3-1-منطقه ی مورد مطالعه243-2-روش تحقیق283-3-جامعه ی آماری283-4-نمونه های آماری283-5-روش نمونه گیری293-6-شاخص های مورد استفاده323-7-ابزار تحقیق343-8-فرضیه های پژوهش343-9-روش های آماری و تجزیه و تحلیل داده ها35فصل چهارم: نتایج و یافته های پژوهش4-1-مقدمه
4-2-بخش توصیفی
4-2-1-ویژگی های فردی 39
39
394-2-2-ویژگی های زراعی414-2-2-1-ویژگی سطح زیر کشت414-2-2-2-ویژگی منابع تأمین آب زراعی414-2-2-3-ویژگی روش زراعت424-2-2-4-ویژگی ارقام424-2-2-5-ویژگی مالکیت424-3-بخش استنباطی464-3-1-ویژگی های عملکردی464-3-2-ویژگی های اقتصادی484-3-3-ویژگی های بهره برداری56فصل پنجم: بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها5-1-نتیجه گیری625-2-پیشنهادها65منابع 66
فهرست جداولجدولصفحهجدول 2-1-1-سطح زیر کشت برنج در جهان 8 جدول 2-1-2-مقدار تولید شلتوک در جهان9جدول 2-1-3-عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-4-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-5-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران10جدول 2-1-6-منابع و مصارف آب کشور10جدول 2-1-7-وضعیت منابع آب در کشور10جدول 2-1-8-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان11جدول 2-3-1-مساحت و ضریب جریان سطحی حوزه های آبریز اصلی
جدول 2-3-2-حجم آب حاصل از ریزش های جوی در حوزه های آبریز اصلی 16
16جدول 2-4-1-خلاصه وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور17جدول 2-4-2-وضعیت مصرف آب در کشور و برنامه تأمین نیازهای آبی کشور17جدول 2-4-3-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی18جدول 2-4-4-مقادیر مصارف آب در بخش کشاورزی18جدول 3-1-1-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و دهستان26جدول 3-1-2-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی27جدول 3-3-1-تعیین حداقل حجم نمونه مورد نیاز29جدول 3-3-2-تعداد پرسشنامه به تفکیک شهرستان و تعداد بهره برداران32جدول 3-9-1-میانگین عملکرد احصاء شده ارقام مختلف36جدول 3-9-2-سطوح زیر کشت اراضی برنجکاری استان37جدول 3-9-3-حجم آب مصرفی (جریان یافته در هر یک از کانال های آبیاری)37جدول 3-9-4-منابع تأمین آب اراضی شالیزاری های استان38جدول 4-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش سه نظام آبیاری40جدول 4-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری سنتی40جدول 4-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی40جدول 4-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری مدرن41جدول 4-2-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش سه نظام آبیاری43جدول 4-2-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری سنتی44جدول 4-2-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی45جدول 4-2-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری مدرن45جدول 4-2-3-1-مقایسه عملکرد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-2-مقایسه عملکرد ارقام مختلف بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-3-مقایسه عملکرد ارقام مختلف پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-4-1-مقایسه درآمد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری48جدول 4-2-4-2-مقایسه درآمد ارقام پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-3-مقایسه درآمد ارقام بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-4-مقایسه هزینه های بازاری ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-5-مقایسه هزینه های بازاری ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-6-مقایسه هزینه های بازاری ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-7-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-8-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-9-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-10-مقایسه سود ناخالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری53جدول 4-2-4-11-مقایسه سود ناخالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری54جدول 4-2-4-12-مقایسه سود ناخالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 54جدول 4-2-4-13-مقایسه سود خالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-14-مقایسه سود خالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-15-مقایسه سود خالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-5-1-مقایسه شاخص CPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 56جدول 4-2-5-2-مقایسه شاخص CPD ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-3-مقایسه شاخص CPD ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-4-مقایسه شاخص BPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-5-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-6-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-7-مقایسه شاخص NBPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-8-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-9-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
فهرست نمودارهانمودارهاصفحهنمودار 4-2-3-1-عملکرد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری48 نمودار 4-2-4-1-درآمد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری50نمودار 4-2-4-2-هزینه های بازاری ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری51نمودار 4-2-4-3-هزینه های سایه ای ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری53 نمودار 4-2-4-4-سود ناخالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری54 نمودار 4-2-4-5-سود خالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری56نمودار 4-2-5-1-شاخص CPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57نمودار 4-2-5-2-شاخص BPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری59نمودار 4-2-5-3-شاخص NBPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
چکیده
آب به عنوان یکی ازمهمترین منابع پایه در فرایند توسعه در هر جامعه بشری شناخته میشود. بحران آب از چالشهای مهم زیست محیطی منطقه خاورمیانه میباشد. تحقیق حاضر با هدف بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظامهاي آبياري برروي عملكرد و بهره وري اراضي شاليزاري استان گيلان صورت گرفت. این تحقیق از نظر رویکرد غالب جزء تحقیقات کمی میباشد و براساس هدف کاربردی است. جامعه آماری این پژوهش شالیکاران استان گیلان میباشند. با استفاده ازجدول حداقل حجم نمونه مورد نیاز بارتلت وهمکاران (2001) حجم نمونه 1064 مورد تعیین شدو با توجه به نرخ پایین بازگشت پرسشنامه ها در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، 10 درصد به حجم نمونه اضافه گردید در نتیجه 1170 پرسشنامه توزیع گردید که تعداد 1109 پرسشنامه عودت داده شد. با درنظرگرفتن هرروش آبیاری به عنوان یک طبقه (سنتی، مدرن وتلفیقی) از روش نمونه گیری طبقه ای جهت انتخاب نمونه ها استفاده شد. همچنین با در نظرگرفتن عدم توزیع متناسب روشهای مورد مطالعه آبیاری در شهرستانهای مورد مطالعه، روش نمونه گیری در دسترس برای انتخاب نمونه در هر گروه و طبقه استفاده شد. ابزار جمع آوری داد ه ها در این تحقیق پرسشنامه ای حاوی تعداد سوالات بسته و باز بود. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظرات متخصصین و کارشناسان تعیین و پایایی این مطالعه نیز با استفاده از روش آلفای کرونباخ 5 درصد مشخص شد. از آماره های مرکزی و پراکندگی مانند انحراف معیار، میانگین جهت رتبه بندی واولویت بندی گویه های بخش های مختلف تحقیق استفاده شد. در بخش تحلیلی نیز به بررسی روابط آماری معنی دار بین متغیرها و همچنین نوع روابط بین متغیرهای مورد تحقیق پرداخته شده و برای این منظور از روشهای آماری پارامتری نظیر تحلیل واریانس یا آزمونF، آزمون دانکن استفاده گردیده است. در این مطالعه از شاخص های بهره وری که احسانی و خالدی (1381)، در مطالعه ی خود در مورد بهرهوری آب در کشاورزی انجام داده اند، استفاده شده است. به منظور تعیین شاخص های ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده ی آب مصرف شد ه در کشت برنج از شاخص های بهره وریCPD،BPDو NBPDاستفاده شده است. بررسی شاخص های بهره وری آب ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری استان گیلان از طریق محاسبه و تحلیل شاخصهای ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده آب مصرف شده در کشت برنج نشان داد که شاخص CPD برای انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 215/0، 205/0 و 21/0 میباشد. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که تفاوت معنی داری بااحتمال 95 درصد از نظرآماری بین شاخص مذکور در سه نظام آبیاری فوق وجود داشت و نتیجه آزمون دانکن نیز این تفاوت را بین نظامهای آبیاری تلفیقی وسنتی تأیید نمود. شاخصCPD برای ارقام برنج بومی در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 199/0، 197/0 و 2/0 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نشان داد که بین سه نظام آبیاری از نظر شاخص مذکور تفاوت معنی داری از نظر آماری وجود ندارد. شاخصBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 8736، 8320 و 8498 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس شاخصBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری نشان داد که تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود دارد و نتایج تجزیه دانکن نیز وجود این تفاوت را بین دونظام آبیاری سنتی و تلفیقی تأیید نمود. شاخصNBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب 6775، 6382 و 6517 ریال به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نیز نشان داد که بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود داشت و نتایج آزمون دانکن نیز تفاوت معنی داری بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در آبیاری تلفیقی و سنتی را تأیید نمود.

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
افزایش جمعیت، توسعه کشاورزی و لزوم تولید محصولات گوناگون غذایی در دهههای اخیر منجر به بهرهبرداری سنگین از منابع محدود آبی کشور شده است. هرچند آب سه چهارم سطح کره زمین را پوشانیده ولی حدود سه درصد از آبهای جهان، شیرین و قابل مصرف در بخش کشاورزی میباشد، بر اساس مطالعات انجام شده توسط سازمان خوار و بار کشاورزی جهانی در 93 کشور در حال توسعه، استحضال بیرویه آب، موجب کاهش منابع آبی و در نتیجه به خطر افتادن امنیت غذایی گردیده و پیش بینی میشود در هزاره سوم میلادی چالش اصلی جهان « آب » خواهد بود . بر اساس تحلیل موسسه بین المللی مدیریت آب دو نظریه در مورد تخصیص آب برای کشاورزی وجود دارد:
1 ـ تامین مواد غذایی جمعیت رو به رشد کره زمین، برداشت آب از منابع سطحی و زیرزمینی با رشد 11 درصد
2 ـ بهره وری بهینه از منابع آب با افزایش کارائی مصرف در بخش کشاورزی
کشور ما با یک سوم متوسط بارندگی جهان و با 36/0درصد از کل منابع تجدید شونده ویک درصد جمعیت جهان از این چالش سهم عمدهای خواهد داشت و در این میان بخش کشاورزی با حدود 90 درصد مصرف آب بزرگترین رسالت را در مصرف بهینه دارد. ضمن آنکه افزایش راندمان فیزیکی بدون توجه به افزایش راندمان اقتصادی که از آن به «بهرهوری آب در تولید اقتصادی » نام برده میشود ، نتیجه مطلوب و نهائی را نخواهد داشت (شایان فر، 1382).
برنج همراه با گندم دو غله اساسی تامین کننده اصلی کالری روزانه مردم ایران میباشد و استان گیلان با داشتن حدود 35 درصد سطح زیر کشت و تقریباً همین مقدار تولید تامین کننده نیاز غذایی حدود 18 میلیون نفر از جمعیت کشور میباشد. با توجه به نقش مهم آب در تولید برنج ، لزوم بررسی و توجه به بهرهوری آب در شالیزار در راستای تولید پایدار از اهمیت ویژهای برخوردار است و بررسی روشهای مدیریت مصرف آب در شالیزارهای گیلان حاکی از آن است که در حال حاضر سه نوع نظام بهرهبرداری از منابع آبی موجود به منظور آبیاری مزارع وجود دارد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1388).
1- اراضی خارج از شبکه آبیاری سفیدرود اصطلاحاً اراضی سنتی نامیده می شوند که عمدتاً از رودخانه های حوضه داخلی شبکه آبیاری می گردند و وسعت آنها بالغ بر 62277 هکتار میباشد.
2-اراضی مدرن به شبکه ای اطلاق میشود که حداقل شامل شبکه 1 و 2 باشد.
3- اراضی تلفیقی (نیمه مدرن) به شبکه ای اطلاق می شود که یکی از خصوصیات زیر را دارا باشد:
الف- دارای سد یا بند انحرافی باشد. ب- دارای دهنه آبگیر و یا کانال اصلی انتقال آب باشد
اراضی سنتی نیز به شبکهای اطلاق می شود که فاقد مشخصات اراضی مدرن و تلفیقی باشد.
کنکاش منابع و متون علمی در این زمینه حاکی از محدود بودن منابع تحقیقاتی در داخل کشور میباشد. در این تحقیق سعی شده جنبه های اقتصادی و اجتماعی مدیریت مصرف آب در شالیزار مورد بررسی قرارگیرد و شاخص های بهره وری آب در سه نظام آبیاری سنتی ، تلفیقی و مدرن مورد ارزیابی قرار گرفته تا موجبات توجه بیشتر برنامه ریزان و تصمیم گیران و ارایه راهکارهای علمی و عملی توسط کارشناسان و متخصصان امر را فراهم سازد.

1-2- بیان مسئله
بحران آب از چالشهای مهم زیستمحیطی منطقه خاورمیانه میباشد. بسیاری از کارشناسان نگران آن هستند که استفاده از منابع آب در ایران بدون در نظر گرفتن محدودیت آن در آینده مشکلات جدی را ایجاد مینماید. محدودیت منابع آبی کشور و مصرف بیرویه در آبیاری به ویژه کشت برنج لزوم افزایش بهرهوری مصرف نهاده ارزشمند آب در کشت این محصول را آشکار کرده است (دریجانی و همکاران، 1391). درواقع در بهرهوری آب، نقش هر واحد آب در تولید ناخالص ملی یا تولید ناخالص داخلی مطرح است. چنانچه با این دیدگاه به مصرف آب در ایران بنگریم، کارآیی مصرف آب در بهرهوری آن در ایران بسیار پایین است (علیزاده، 1380).در این شرایط مهم ترین چالش بخش کشاورزی ، افزایش بهره وری آب و تولید بیشتر غذا از آب کمتر است (دهقانی، 1386).
آب وآبیاری در زراعت برنج از مهمترین عوامل تولید این محصول به شمار میرود. با توجه به قرارگرفتن ایران در منطقه خشک ونیمه خشک جهان و همچنین بروز خشکسالی و کم آبی در سالهای اخیر، مسئله آب را به مهمترین چالش کشاورزی کشور مبدل ساخته است. زراعت برنج به عنوان زراعت آبی و گیاهی که به آب بیشتری نسبت به خیلی از گیاهان نیاز دارد از یک طرف وضرورت حفظ و پایداری تولید برنج ازطرف دیگر، پرداختن به موضوع آب را بیش از پیش مهم جلوه مینماید (یزدانی،1385).
استان گیلان حدود 7/7 درصد از آب تجدید شونده کشور را در اختیار دارد و حجم آب تجدید شونده گیلان حدود 10 میلیارد متر مکعب ونیاز آبی کل اراضی شالیزاری استان حدود 3 میلیارد متر مکعب برآورد میگردد. هرچند مجموع آبهای سطحی ورودی از خارج استان حدود 30 درصد مجموع آورد آبی استان را شامل میگردد اما این میزان به تنهایی در شرایط فعلی نیاز آبی حدود 72 درصد از شالیزارهای گیلان را تامین می نماید (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی گیلان،1390). و این در حالیست که احداث سدهای متعدد در سرشاخههای سد سفیدرود کمیت و کیفیت آب زراعی قسمت اعظم اراضی شالیزاری استان گیلان را تحت تأثیر خود قرار داده و در صورت عدم اتخاذ روشهای مختلف مدیریتی و فنی از جمله ارتقاء مدیریت بهره وری آب در شالیزار، نه تنها اقتصاد گیلان که بر پایه کشاورزی حول زراعت برنج شکل گرفته دچار چالش جدی خواهد شد بلکه یکی از مناطق اصلی تامین کننده محصول راهبردی کشور نیز دچار مخاطره قرار خواهد گرفت. باتوجه به بررسی نتایج تحقیقات، مطالعات وپژوهشهای انجام یافته در خصوص نقش نهاده آب در زراعت برنج گیلان، تاکنون تحقیق جامع وکاملی با رویکرد بررسی وضعیت شاخصهای بهره وری آب در زراعت برنج صورت نگرفته است. هدف این تحقیق بررسی و ارزیابی اثرات نظامهای مختلف آبیاری در عملکرد و بهره وری آب اراضی شالیزاری گیلان میباشد.

1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
آب به عنوان یکی از مهمترین منابع پایه در فرایند توسعه درهر جامعه بشری شناخته میشود. سه برابر شدن جمیعت جهان در طی قرن بیستم و افزایش شش برابری مصرف آب موجب محدودیت شدید منابع آب قابل دسترس شده است (شرکت مدیریت منابع آب ایران،1389). سطح زیر کشت برنج در دنیا 161 میلیون هکتار و میزان تولید آن بالغ بر670 میلیون تن میباشد. حدود 90 درصد از تولید برنج جهان در آسیا صورت میگیرد و حدود 95 درصد از برنج تولیدی در دنیا نیزصرف تامین نیاز غذایی کشورهای تولید کننده شده و تنها 5 درصد از برنج تولیدی جهان سالانه در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد. با توجه به نیاز روزافزون به برنج در کشورهای تولیدکننده ، عرضه برنج در بازارهای دنیا بسیار شکننده میباشد وکشور ایران از سال 2002 میلادی تاکنون همواره جزء سه تا پنج کشور اول وارد کننده برنج در دنیا بوده است (سازمان خوارو بار جهانی،2011).
با افزایش سریع جمیعت جهان فشاربر منابع آب شیرین افزایش مییابد. کشت آبی، بزرگترین بخش مصرف کننده آب در دنیا است وبا رقابت فزاینده دیگر بخشها مانند صنعت وشرب روبرو است. با جمیعت فزاینده و آب کمتری که برای تولیدات کشاورزی در دسترس است،تضمین امنیت غذایی برای نسلهای آینده مبهم است. در جهان امروز، چالش بزرگ دربخش کشاورزی، تولید غذای بیشتر با آب کمتراست که از طریق افزایش بهره وری آب نباتات زراعی (CWP1) حاصل می گردد (اسدی و همکاران،1388).
با توجه به اینکه حدود 75 درصد سطح زیر کشت برنج و تقریباً همین مقدار تولید ایران در اقلیم خزری و در سه استان گیلان، مازندران و گلستان تولید می گردد و شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق فوق وابستگی زیادی به زراعت برنج دارد، بنابراین اتخاذ هر گونه سیاستی در خصوص برنج نه تنها تاثیر عمیقی بر زندگی مردم این ناحیه گذاشته، بلکه تولید را نیز در سطح ملی تحت شعاع قرار میدهد.
در همین راستا سالیانه بالغ بر یک میلیون تن محصول در گسترهای به مساحت 238000 هکتار توسط 300000 بهرهبردار در واحدهای بهرهبرداری با میانگین 7/0 هکتار با استفاده از روش آبیاری غرقابی سطحی در قالب سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن در گیلان تولید میگردد و آب به عنوان کلیدیترین نهاده نقش اساسی را در تولید محصول برنج ایفاء مینماید. از مجموع برنجکاری استان 171000هکتار در محدوده شبکه سفیدرود و67000 هکتارآن نیزسنتی آبخور می باشد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی گیلان،1390). بنابراین بررسی عملکرد و ارزیابی شاخصهای بهرهوری آب در شالیزار و ارایه راهکارهای حفظ و ارتقاء آن شرایط پایداری در تولید برنج و در نتیجه پویایی اقتصادی مردم گیلان را تضمین می نماید.
تاکنون شاخصهای مختلفی برای ارزیابی نحوهی بهرهبرداری از شبکههای آبیاری ارائه گردیده است و بر اساس آنها شبکههای آبیاری از جنبههای مختلف مدیریتی و فنی مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفتهاند، علیرغم گستردگی این تحقیقات در سطح کشور کمتر تحقیق مدونی در مورد میزان تولید محصول به ازای حجم آب مصرفی و یا میزان سود به ازای آب مصرفی در مقیاس بزرگ در زراعت برنج صورت گرفته است و اگر تحقیقی هم صورت گرفته باشد در سطح مزرعهای و مقیاس کوچک میباشد. و اصولاً گزارش مکتوبی از بررسی شاخصهای ذکر شده در گستره شالیزارهای استان گیلان یافت نشد. لذا نیاز به بررسی شاخصهای ناپارامتری بهرهوری آب در نظامهای آبیاری شالیزاری گیلان و در سطح برنجزارهای استان گیلان احساس میشد.

1-4- اهداف و سوالات تحقيق
هدف اصلي اين تحقيق بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظام هاي آبياري بر عملكرد و بهرهوري اراضي شاليزاري استان گيلان ميباشد كه براي اين منظور اهداف اختصاصي زير مد نظر قرار دارند:
• محاسبه و مقايسه عملكرد ارقام مختلف برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري مذكور.
• محاسبه و مقايسه هزينههاي توليد برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌مدرن و تلفيقي.
• محاسبه سود ناخالص به ازاي واحد حجم آب (BPD2) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي، تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه سودخالص به ازاي واحد حجم آب (NBPD3) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه شاخصهاي بهرهوري عملكرد به ازاء واحد حجم آب (CPD4) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
سوالاتي كه در اين تحقيق مورد بررسي قرار مي گيرد شامل موارد ذيل مي باشد:
• آیا تفاوت معنیداری بین عملکرد ارقام بومی و پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری بومی، تلفیقی و مدرن در گیلان وجود دارد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام بومي برنج در كداميك از نظامهاي آبياري ميباشد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام پرمحصول برنج در كداميك از نظام هاي آبياري می باشد؟
• دلايل عمده تغييرات عملكرد در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟
• دلايل عمده تغييرات بهره وري آب در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟

1-5- محدوده ي تحقيق
جامعه آماري در نظر گرفته شده در اين تحقيق، ‌كشاورزان شاليكار استان گيلان ميباشد كه اراضي شاليكاري آنان تحت پوشش يكي از نظامهاي آبياري سنتي، ‌تلفيقي و يا مدرن مي باشد و زمان اجراي اين طرح از فروردين سال 1392 لغايت بهمن ماه سال1393 بود.
موضوع تحقيق نيز بررسي اثرات نظامهاي آبياري بر عملكردو بهرهوري آب اراضي شاليكاري كشاورزان گيلان ميباشد.
1-6- واژگان كليدي
نظامهای آبیاری: نظام آبیاری به مجموعهای از فنون و رویههای قانونمند در زمینههای تأمین منابع آب، انتقال آب، توزیع آب میان بهرهبرداران و نیز فنون مربوطه به نحوه تأمین نیازهای آبی گیاه و سازماندهی مناسب عوامل انسانی و نیروی کار در هر یک از زمینه های یاد شده اطلاق میشود.
بهرهوری: بهرهوری از دید سیستمی ارتباط بین داده ها و بازداده ها را مشخص میسازد. بنابراین بهرهوری نشان دهنده میزان کارآیی ترکیب عوامل در فرآیند تولید است که در این پژوهش هدف بررسی و محاسبه بهره وری فنی و اقتصادی آب میباشد.
عملکرد: عبارت است از میزان تولیداز یک محصول زراعی در یک کشت در واحد سطح.
فصل دوم
مرور منابع
2-1-برنج
برنج یکی از مهمترین محصولات غذایی دنیا میباشد که نقش مهمی در تغذیه انسانها ایفاد مینماید. این محصول، غذای اصلی چهل درصد جمعیت جهان میباشد (جداول شماره 2-1-1و2-1-2)، و بررسی روند سطح زیر کشت، تولید و عملکرد جهانی نشان میدهد که از سال 2001 تا 2009 متوسط رشد سالانه سطح زیر کشت، تولید و عملکرد به ترتیب 8/0، 6/1 و 8/0 درصد بوده است (جدول 2-1-4). سطح زیر کشت برنج در جهان حدود 161 میلیون هکتار و میزان تولید حدود 700 میلیون تن شلتوک میباشد. قریب به دو سوم کالری مورد نیاز برای بیش از دو میلیارد نفر در آسیا و یک سوم کالری مورد نیاز یک میلیارد نفر در آفریقا و آمریکای لاتین را تأمین مینماید(FAO,20065).
میانگین مصرف سرانه برنج در جهان حدود 65 کیلوگرم میباشد. کشورهای اروپایی همراه با ترکیه و مکزیک و کانادا به ترتیب با میانگین 5/5، 7/8، 6/7و 7/9 کمترین مصرف سرانه را داشته و بیشترین مصرف سرانه برنج نیز مربوط به کشورهای نظیر کامبوج، لائوس، ویتنام، میانمار و اندونزی و تایلند به ترتیب با 292، 289، 216، 185، 160 و 158 کیلوگرم میباشد. مصرف سرانه در دو کشور بزرگ تولید کننده برنج در جهان یعنی هند و چین نیز به ترتیب 93 و 7/76 کیلوگرم میباشد(1FAO,2011). از کل برنج تولیدی دنیا سالانه حدود 6-4 درصد در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد و بقیه برنج تولیدی صرف تأمین کالری روزانه مردم در کشورهای تولید کننده میگردد. حدود 90 درصد برنج جهان در آسیا تولید و مصرف می گردد (FAO,2011).
از اواسط دهه شصت میلادی، زمانیکه ارقام نیمه پاکوتاه منجر به انقلاب سبز گردید، تولید سالیانه برنج 4/2درصد افزایش یافت که این میزان سریعتر از رشد جمعیت بوده ولی در دهه های آینده به دلیل افزایش جمعیت و درآمد انتظار میرود تقاضا برای تولید برنج هر ساله به میزان سه درصد افزایش یابد (FAO,2012). این در حالیست که افزایش عملکرد در واحد سطح در اغلب کشورهای آسیایی بسیار محدود است و مهمتر اینکه نسبت زمینهای کشاورزی به جمعیت در حال کاهش میباشد، بنابراین باید محصول بیشتر در زمین کمتر با نیروی کار، آب و آفت کشهای کمتر تولید گردد. در ایران در حال حاضر برنجکاری در سطحی بالغ بر 600000 هکتار از اراضی زراعی 16 استان کشور رواج دارد. برنج به همراه با گندم دو غله اساسی تأمین کننده کالری روزانه مردم به شمار می رود.
تولید سالیانه شلتوک در ایران بالغ بر سه میلیون تن و برنج سفید نیز حدود 2/2 میلیون تن می باشد. جدول (2-1-5). استان های گیلان، مازندران، خوزستان، گلستان و فارس بیشترین سطح برنجکاری را دارا میباشند. حدود 25 درصد سطح زیر کشت و 31 درصد تولید برنج در ایران اختصاص به ارقام اصلاح شده و پرمحصول داشته و مابقی سطح و تولید را انواع ارقام بومی به خود اختصاص دادهاند. حدود 76 درصد سطح زیر کشت و 73 درصد تولید برنج اختصاص به دو استان گیلان و مازندران دارد (وزارت جهاد کشاورزی، معاونت تولیدات گیاهی،1391). میانگین مصرف برنج در ایران حدود 36-34 کیلوگرم بوده و مردم گیلان با 53 کیلوگرم مصرف سرانه بیشترین مصرف سرانه برنج را در ایران دارند. بررسی دوره آماری 12 ساله منتهی به سال 1391 نشان میدهد که سطح زیر کشت، تولید، عملکرد برنج در ایران به طور متوسط دارای رشد سالانه به ترتیب 4/2، 6/0 و 5/3 درصد بوده است (جدول 2-1-5).
بررسی یک دوره آماری 10 ساله کشت برنج در گیلان نشان میدهد که سطح زیر کشت برنج در گیلان نیز به طور میانگین 236431 هکتار و میزان تولید شلتوک حدود یک میلیون تن بوده است. حدود 95-90 درصد سطح زیر کشت برنج در گیلان اختصاص به انواع ارقام کیفی و بومی و مابقی به زیر کشت ارقام اصلاح شده و پرمحصول رفته است (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1391). حدود 171000 هکتار از اراضی شالیزاری استان گیلان تحت پوشش شبکه آبرسانی سد سفیدرود و 66903 هکتار نیز سنتی آبخورمی باشد و آب مورد نیاز آن از رودخانه دائمی، فصلی، آب بندان، چشمه و چاه تأمین می گردد و حجم کل آب مورد نیاز زراعت برنج در گیلان بالغ بر 3000 میلیارد مترمکعب در سال برآورد می گردد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی سفیدرود، 1392). با توجه به اشتغال مستقیم بالغ بر 300000 بهره بردار در بخش زراعت برنج و تولید ناخالص به ارزش بالغ بر 42000 میلیارد ریال، می توان گفت اقتصاد گیلان بر پایه زراعت برنج شکل گرفته است (سازمان جهاد کشاورزی، 1392).اطلاعات مربوط به سطح، تولید، عملکرد برنج در جهان و ایران در جداول زیر ارائه شده است.
جدول (2-1-1) سطح زیر کشت شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 واحد: هزار هکتارشرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران534514611615611628632639606627637چین*3030129144285092678028327293002929303030117مصر659563613630635650670704745750460هندوستان*4471244900402804241042300430004444444442862ژاپن17701706168816651701168016881673162716241627پاکستان23772114222524612503250025812515296228832365تایلند9891101259988102009800102001016510668106831096312120آمریکا12301342129812131346135211421112120412551463جهان*154122151932147633148946151296153783156156159161161.76ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی و فائو، 1389
* آمارها از 2006 تا 2009 برحسب میلیون هکتار می باشد.
جدول (2-1-2) مقدار تولید شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 (واحد: هزار تن)شرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران19721990288729312542295631593386317722533013چین189814179305176342162304177434185400183187193196681197212مصر60005227610561746150620077755204430هندوستان127400139900116500130500129000129000139145148135673143963ژاپن1186311320111119740109121090011111184748483پاکستان7204582367187272748773008810103347235تایلند2854426523260572724126948270003032323211635584آمریکا86589764956990341047010000999997211027جهان598975598043577971583112605759618530641657686685094701128ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی ، 1389
جدول (2-1-3) عملکرد شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2009 (واحد: هکتار/کیلوگرم)شرح2000200120022003200420052006200720082009ایران3690386647244765415847085227524050165265چین6264615261866061626463296276642265556590مصر910392839965980196859538100759767973010000هندوستان2849311628923077305030003175330233692976ژاپن6702663565825850641565416335651167786522پاکستان3031275430192955299129403160331835193581تایلند2613262026092671275026472916300829622869آمریکا7037727872737448778174247731809176737941جهان3886393639153915400440224116421243074204ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، 1389
جدول (2-1-4) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک درجهان از سال 2001 تا 2009سال200120022003200420052006200720082009متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (میلیون هکتار)1521481491511551561561591618/0%تولید(میلیون هکتار)5985695856086346416576866796/1%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3935384939364037409241164212430742048/0%ماخذ: دفتر آمار و فن آوری وزارت جهاد کشاورزی
جدول (2-1-5) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران از سال 1380 تا 1391سال138013811382138313841385138613871388138913901391متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (هزارهکتار)5146116156116286326396066276376486614/2%تولید(هزارهکتار)1990288729312542273731593386317731473354334033006/0%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3871472547664160436149315227524050165265515449925/3%ماخذ: وزارت جهاد کشاورزی ، 1391
جدول (2-1-6) منابع و مصارف آب کشور در نگاه کلیمتوسط بارش سالانه250میلیمترجمع بارش351میلیارد مترمکعبمنابع آب تجدید شونده130میلیارد مترمکعبمتوسط تبخیر و تعرق سالیانه270میلیارد مترمکعبسهم آبهای سطحی105درصدسهم آبهای زیرزمینی25درصدسرانه منابع اب تجدید شونده برای جمعیت 70 میلیون نفر1900مترمکعب برای نفر در سالماخذ: وزارت نیرو ، 1379
جدول (2-1-7) وضعیت منابع آب در کشورشرحسال 1357 (میلیارد مترمکعب)تا سال 1378 (میلیارد مترمکعب)کل آب استحصالی
منابع آب سطحی
منابع آب زیرزمینی6/68
29/44
31/245/88
3/41
2/47تعداد سدهای مخزنی
آب استحصالی سدهای مخزنی13
35/2261
1/26آب مصرفی بخش کشاورزی
منابع آب سطحی
سدهای مخزنی
بندهای انحرافی و ایستگاههای پمپاژ و برداشت سنتی
منابع آب زیرزمینی
قنوات و چشمه ها
چاهها49
35/30
5/9
85/20
65/18
6/8
103/82
5/41
8/11
7/29
8/40
5/11
3/29ماخذ: وزارت نیرو، 1379
جدول(2-1-8) سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان به تفکیک شهرستان و دهستانردیفشهرستاندهستانسطح شالیزاری (هکتار)جمع سطح برنجکاری (هکتار)میزان تولید شلتوک استان (تن) در سال زراعی 13921آستارامرکزی5/1808320016452لوندویل5/13912آستانهمرکزی295023570104324دهشال7500کیاشهر9040کیسم40803املشاملش جنوبی728350016620املش شمالی1501شبخوسلات12714انزلیمرکزی1588482025869چهار فریضه32325تالشمرکزی60001598773554اسالم4578حویق2754لیسار26556رشتپسیخان964762336286043پیربازار2837خشکبیجار6304خمام11568سنگر11926کوچصفهان116737رضوانشهرمرکزی60001000042505پره سر40008رودباربلوکات1159337712754جیرنده19رحمت آباد919رستم آباد12809رودسرچابکسر12001070054873رحیم آباد501رضا محله5500کلاچای349910سیاهکلمرکزی2615443417659خرارود181911شفتمرکزی89241433063369جیرده2756چوبر265012صومعه سراهندخاله470028000117548تولم3750طاهرگوراب4300ضیابر4300کسما5500گوراب زرمیخ3850مرکیه160013فومنشلتوک40201387062248گشت3529لولمان4896ماکلوان142514لاهیجانمرکزی46692381697774کلشتاجان5934رودبنه4840شیرجوپشت837315لنگرودمرکزی2200910041669کومله1500گلسفید2400چاف300016ماسالمرکزی3000700031196شاندرمن4000مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی، 1392
2-2- بحران آب در جهان
آب گنجینه مشترک انسانهاست که باید به نسلهای بعدی سپرده شود. افزایش مصرف و تخریب منابع آب در مرحله نخست بر زندگی افراد فقیر و مستمند اثر میگذارد و به نوبه خود فقر و ناداری و بیماری و اثرهای برگرفته از عدم توسعه میباشد و تخریب منابع آب به منزله تخریب پایههای توسعه است. آب یکی از بزرگترین چالشهای قرن حاضر بشریت است که میتواند سرمنشأ بسیاری از تحولات مثبت و منفی جهان قرار گیرد. خلاء بین توان تأ مین آب و شدت تقاضا بحران آفرین است. هنگامی که این عدم تعادل با مجموعه راهکارهای مدیریتی قابل مهار نباشد؛ زبان مفاهمه در بخش آب مبدل به زبان مخاصمه خواهد شد. ماهیت منطقه ای منابع آب مانع از آن شده است تا جامعه جهانی بیانیه یا کنوانسیون خاصی را برای آن تصویب کند؛ بیانیهای که به طور فزاینده عمق نگرانیهای بشر را در این خصوص منعکس سازد. آب کالایی منحصر به فرد و مادهای بسیار حیاتی است. محدودیتهای این ماده حیاتی ظرفیتهای سایر منابع حیاتی- از جمله غذا، انرژی، ذخایر ماهی و حیات وحش- را تحت فشار قرار میدهد. استحصال سایر منابع – از جمله غذا، مواد معدنی و فرآوردههای جنگلی- نیز به تناسب مقدار کمی و کیفی منابع آب میتواند محدود شود. در شماری از حوزههای آبخیز جهان محدودیتهای آب آشکار شده است. در برخی از فقیرترین و ثروتمندترین کشورهای جهان نیز سرانه استحصال آب به دلیل مسائل زیست محیطی، افزایش هزینه ها و کمیابی در حال کاهش است.
تغییرات منابع آب شیرین طی سالهای متمادی معین و ثابت است. به عبارت بهتر مقدار آب تجدید شوندهای که سطح کره زمین هم اکنون و به طور سالانه دریافت مینماید؛ معادل همان آبی است که شاید هزاران سال پیش و از بدو بروز تمدنهای بشری دریافت مینموده است. این در حالی است که توزیع زمانی و مکانی مقدار آب تجدید شونده کاملاً متغیر بوده و متناسب با توزیع جمعیت و نیازهای آبی جوامع بشری نمیباشد. به طور مثال قاره آسیا که 60 درصد جمعیت دنیا در آن ساکن هست، 36 درصد منابع آب تجدید شونده جهان را دریافت مینماید یا حوزه آبریز رودخانه آمازون که 14 درصد منابع آب تجدید شونده دنیا را شامل می شود؛ فقط 4/0 درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهد. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار)
از سوی دیگر برداشت و مصرف از این منابع محدود و ثابت آب به علت افزایش جمعیت، پیوسته در حال افزایش میباشد. بنابراین اگر به عنوان شاخص برای بیان وقوع بحران آب نقطه تلاقی بین میزان مصرف و میزان آب قابل دسترسی در نظر گرفته شود، میتوان اینگونه در نظر گرفت که هر اندازه به این مرز نزدیک شویم ابعاد آن وسیعتر و گستردهتر میشود و ضروری است بشر برای ایجاد تأخیر و رسیدن به این نقطه تلاشهای عمدهای را از جهات علمی، فنی و تحقیقاتی سازمان دهد. تغییرات میزان مصرف آب بر اساس منابع مختلف تأمین آن مؤید مطلب فوق میباشد (جداول 2-1-7، 2-1-6 و 2-3-1).
موضوع مهم دیگری که در سالهای اخیر برای بیان مشخصههای بحران آب مطرح بوده محدودیت در تجهیز منابع مالی لازم برای توسعه بهره برداری و مدیریت از منابع آب میباشد. اخیراً کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد گزارشی را تحت عنوان “ارزیابی جامع منابع آب جهان” تهیه نموده و طی آن ملل مختلف جهان را از نظر میزان منابع آب تجدید شونده و توانایی های آن ها برای تجهیز منابع مالی به چهار دسته مشخص تقسیم نموده است.
– کشورهای با درآمد سالانه بالا و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه بالا و تنش آبی زیاد.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی زیاد.
بدین ترتیب کشورهایی که در دسته چهارم طبقه بندی مذکور قرار دارند و متأسفانه تعداد آن ها نیز قابل ملاحظه است اولین قربانیان بحران آب در جهان محسوب خواهند شد.
با عنایت به آنچه ذکر شد میتوان در یک جمع بندی کلی سه محور اصلی زیر را به عنوان مشخصه های اصلی بروز بحران آب در نظر گرفت.
1- عبور نیاز یا تقاضای آب از مرز منابع تجدید شونده قابل استحصال.
2- کاهش شدید سرانه منابع آب تجدید شونده.
3- عدم تطابق درآمد سرانه با هزینههای مدیریت و بهره برداری از منابع آب. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار).

2-2-1- ویژگی های بحران آب امروز در جهان
در دهههای اخیر به ویژه در سالهای پایانی قرن بیستم، آب به عنوان یک موضوع مهم در کانون مباحث و مذاکرات بین المللی قرار گرفته و تقریباً هیچ نشست بین المللی را که در



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثر نظامهای آبیاری بر عملکرد و بهره وری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثرنظامهای آبیاری بر عملکرد و بهروری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
سپاسگذاری
به سرانجام رسیدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنایت حق تعالی، مرهون یاری بزرگوارانی است که دوستانه در راه تحقق این پژوهش همراهی نمودند. لیکن ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه جهت اظهار مراتب قدرشناسیام از آنان برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم
انجام این تحقیق بدون یاری استاد بزرگوار جناب آقای دکتر مهدی کاظم نژاد و استاد گرامی جناب آقای دکتر محمدصادق اللهیاری امری دشوار بود که از زحمات بیدریغ ایشان سپاسگذارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
تقدیم به خانواده ام
که در همهی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم بودند
و مهر و محبتشان همیشه آرامش بخش و امید بخش زندگی من بود
و تقدیم به
جامعهی کشاورزی میهنم ایران
فهرست مطالبعنوانصفحهفصل اول: کلیات پژوهش1-1- مقدمه 11-2-بیان مسأله21-3-اهمیت و ضرورت تحقیق31-4-اهداف و سؤالات تحقیق41-5-محدوده ی تحقیق51-6-واژگان کلیدی5فصل دوم: مبانی نظری و پیش نگاشتهها2-1- برنج72-2-بحران آب در جهان122-2-1-ویژگی های بحران آب امروز در جهان142-3-وضعیت آب در ایران152-4-منابع آب ایران162-4-1-منابع آب تجدید شونده162-5-پیشینه ی تاریخی نظام آبیاری در ایران192-6-نظام های آبیاری192-7-فنون آبیاری202-8-مطالعات انجام شده202-8-1-مطالعات داخلی202-8-2-مطالعات خارجی22فصل سوم: ابزار و روش پژوهش3-1-منطقه ی مورد مطالعه243-2-روش تحقیق283-3-جامعه ی آماری283-4-نمونه های آماری283-5-روش نمونه گیری293-6-شاخص های مورد استفاده323-7-ابزار تحقیق343-8-فرضیه های پژوهش343-9-روش های آماری و تجزیه و تحلیل داده ها35فصل چهارم: نتایج و یافته های پژوهش4-1-مقدمه
4-2-بخش توصیفی
4-2-1-ویژگی های فردی 39
39
394-2-2-ویژگی های زراعی414-2-2-1-ویژگی سطح زیر کشت414-2-2-2-ویژگی منابع تأمین آب زراعی414-2-2-3-ویژگی روش زراعت424-2-2-4-ویژگی ارقام424-2-2-5-ویژگی مالکیت424-3-بخش استنباطی464-3-1-ویژگی های عملکردی464-3-2-ویژگی های اقتصادی484-3-3-ویژگی های بهره برداری56فصل پنجم: بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها5-1-نتیجه گیری625-2-پیشنهادها65منابع 66
فهرست جداولجدولصفحهجدول 2-1-1-سطح زیر کشت برنج در جهان 8 جدول 2-1-2-مقدار تولید شلتوک در جهان9جدول 2-1-3-عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-4-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-5-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران10جدول 2-1-6-منابع و مصارف آب کشور10جدول 2-1-7-وضعیت منابع آب در کشور10جدول 2-1-8-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان11جدول 2-3-1-مساحت و ضریب جریان سطحی حوزه های آبریز اصلی
جدول 2-3-2-حجم آب حاصل از ریزش های جوی در حوزه های آبریز اصلی 16
16جدول 2-4-1-خلاصه وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور17جدول 2-4-2-وضعیت مصرف آب در کشور و برنامه تأمین نیازهای آبی کشور17جدول 2-4-3-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی18جدول 2-4-4-مقادیر مصارف آب در بخش کشاورزی18جدول 3-1-1-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و دهستان26جدول 3-1-2-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی27جدول 3-3-1-تعیین حداقل حجم نمونه مورد نیاز29جدول 3-3-2-تعداد پرسشنامه به تفکیک شهرستان و تعداد بهره برداران32جدول 3-9-1-میانگین عملکرد احصاء شده ارقام مختلف36جدول 3-9-2-سطوح زیر کشت اراضی برنجکاری استان37جدول 3-9-3-حجم آب مصرفی (جریان یافته در هر یک از کانال های آبیاری)37جدول 3-9-4-منابع تأمین آب اراضی شالیزاری های استان38جدول 4-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش سه نظام آبیاری40جدول 4-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری سنتی40جدول 4-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی40جدول 4-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری مدرن41جدول 4-2-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش سه نظام آبیاری43جدول 4-2-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری سنتی44جدول 4-2-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی45جدول 4-2-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری مدرن45جدول 4-2-3-1-مقایسه عملکرد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-2-مقایسه عملکرد ارقام مختلف بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-3-مقایسه عملکرد ارقام مختلف پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-4-1-مقایسه درآمد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری48جدول 4-2-4-2-مقایسه درآمد ارقام پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-3-مقایسه درآمد ارقام بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-4-مقایسه هزینه های بازاری ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-5-مقایسه هزینه های بازاری ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-6-مقایسه هزینه های بازاری ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-7-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-8-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-9-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-10-مقایسه سود ناخالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری53جدول 4-2-4-11-مقایسه سود ناخالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری54جدول 4-2-4-12-مقایسه سود ناخالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 54جدول 4-2-4-13-مقایسه سود خالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-14-مقایسه سود خالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-15-مقایسه سود خالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-5-1-مقایسه شاخص CPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 56جدول 4-2-5-2-مقایسه شاخص CPD ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-3-مقایسه شاخص CPD ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-4-مقایسه شاخص BPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-5-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-6-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-7-مقایسه شاخص NBPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-8-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-9-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
فهرست نمودارهانمودارهاصفحهنمودار 4-2-3-1-عملکرد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری48 نمودار 4-2-4-1-درآمد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری50نمودار 4-2-4-2-هزینه های بازاری ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری51نمودار 4-2-4-3-هزینه های سایه ای ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری53 نمودار 4-2-4-4-سود ناخالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری54 نمودار 4-2-4-5-سود خالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری56نمودار 4-2-5-1-شاخص CPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57نمودار 4-2-5-2-شاخص BPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری59نمودار 4-2-5-3-شاخص NBPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
چکیده
آب به عنوان یکی ازمهمترین منابع پایه در فرایند توسعه در هر جامعه بشری شناخته میشود. بحران آب از چالشهای مهم زیست محیطی منطقه خاورمیانه میباشد. تحقیق حاضر با هدف بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظامهاي آبياري برروي عملكرد و بهره وري اراضي شاليزاري استان گيلان صورت گرفت. این تحقیق از نظر رویکرد غالب جزء تحقیقات کمی میباشد و براساس هدف کاربردی است. جامعه آماری این پژوهش شالیکاران استان گیلان میباشند. با استفاده ازجدول حداقل حجم نمونه مورد نیاز بارتلت وهمکاران (2001) حجم نمونه 1064 مورد تعیین شدو با توجه به نرخ پایین بازگشت پرسشنامه ها در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، 10 درصد به حجم نمونه اضافه گردید در نتیجه 1170 پرسشنامه توزیع گردید که تعداد 1109 پرسشنامه عودت داده شد. با درنظرگرفتن هرروش آبیاری به عنوان یک طبقه (سنتی، مدرن وتلفیقی) از روش نمونه گیری طبقه ای جهت انتخاب نمونه ها استفاده شد. همچنین با در نظرگرفتن عدم توزیع متناسب روشهای مورد مطالعه آبیاری در شهرستانهای مورد مطالعه، روش نمونه گیری در دسترس برای انتخاب نمونه در هر گروه و طبقه استفاده شد. ابزار جمع آوری داد ه ها در این تحقیق پرسشنامه ای حاوی تعداد سوالات بسته و باز بود. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظرات متخصصین و کارشناسان تعیین و پایایی این مطالعه نیز با استفاده از روش آلفای کرونباخ 5 درصد مشخص شد. از آماره های مرکزی و پراکندگی مانند انحراف معیار، میانگین جهت رتبه بندی واولویت بندی گویه های بخش های مختلف تحقیق استفاده شد. در بخش تحلیلی نیز به بررسی روابط آماری معنی دار بین متغیرها و همچنین نوع روابط بین متغیرهای مورد تحقیق پرداخته شده و برای این منظور از روشهای آماری پارامتری نظیر تحلیل واریانس یا آزمونF، آزمون دانکن استفاده گردیده است. در این مطالعه از شاخص های بهره وری که احسانی و خالدی (1381)، در مطالعه ی خود در مورد بهرهوری آب در کشاورزی انجام داده اند، استفاده شده است. به منظور تعیین شاخص های ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده ی آب مصرف شد ه در کشت برنج از شاخص های بهره وریCPD،BPDو NBPDاستفاده شده است. بررسی شاخص های بهره وری آب ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری استان گیلان از طریق محاسبه و تحلیل شاخصهای ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده آب مصرف شده در کشت برنج نشان داد که شاخص CPD برای انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 215/0، 205/0 و 21/0 میباشد. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که تفاوت معنی داری بااحتمال 95 درصد از نظرآماری بین شاخص مذکور در سه نظام آبیاری فوق وجود داشت و نتیجه آزمون دانکن نیز این تفاوت را بین نظامهای آبیاری تلفیقی وسنتی تأیید نمود. شاخصCPD برای ارقام برنج بومی در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 199/0، 197/0 و 2/0 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نشان داد که بین سه نظام آبیاری از نظر شاخص مذکور تفاوت معنی داری از نظر آماری وجود ندارد. شاخصBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 8736، 8320 و 8498 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس شاخصBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری نشان داد که تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود دارد و نتایج تجزیه دانکن نیز وجود این تفاوت را بین دونظام آبیاری سنتی و تلفیقی تأیید نمود. شاخصNBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب 6775، 6382 و 6517 ریال به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نیز نشان داد که بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود داشت و نتایج آزمون دانکن نیز تفاوت معنی داری بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در آبیاری تلفیقی و سنتی را تأیید نمود.

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
افزایش جمعیت، توسعه کشاورزی و لزوم تولید محصولات گوناگون غذایی در دهههای اخیر منجر به بهرهبرداری سنگین از منابع محدود آبی کشور شده است. هرچند آب سه چهارم سطح کره زمین را پوشانیده ولی حدود سه درصد از آبهای جهان، شیرین و قابل مصرف در بخش کشاورزی میباشد، بر اساس مطالعات انجام شده توسط سازمان خوار و بار کشاورزی جهانی در 93 کشور در حال توسعه، استحضال بیرویه آب، موجب کاهش منابع آبی و در نتیجه به خطر افتادن امنیت غذایی گردیده و پیش بینی میشود در هزاره سوم میلادی چالش اصلی جهان « آب » خواهد بود . بر اساس تحلیل موسسه بین المللی مدیریت آب دو نظریه در مورد تخصیص آب برای کشاورزی وجود دارد:
1 ـ تامین مواد غذایی جمعیت رو به رشد کره زمین، برداشت آب از منابع سطحی و زیرزمینی با رشد 11 درصد
2 ـ بهره وری بهینه از منابع آب با افزایش کارائی مصرف در بخش کشاورزی
کشور ما با یک سوم متوسط بارندگی جهان و با 36/0درصد از کل منابع تجدید شونده ویک درصد جمعیت جهان از این چالش سهم عمدهای خواهد داشت و در این میان بخش کشاورزی با حدود 90 درصد مصرف آب بزرگترین رسالت را در مصرف بهینه دارد. ضمن آنکه افزایش راندمان فیزیکی بدون توجه به افزایش راندمان اقتصادی که از آن به «بهرهوری آب در تولید اقتصادی » نام برده میشود ، نتیجه مطلوب و نهائی را نخواهد داشت (شایان فر، 1382).
برنج همراه با گندم دو غله اساسی تامین کننده اصلی کالری روزانه مردم ایران میباشد و استان گیلان با داشتن حدود 35 درصد سطح زیر کشت و تقریباً همین مقدار تولید تامین کننده نیاز غذایی حدود 18 میلیون نفر از جمعیت کشور میباشد. با توجه به نقش مهم آب در تولید برنج ، لزوم بررسی و توجه به بهرهوری آب در شالیزار در راستای تولید پایدار از اهمیت ویژهای برخوردار است و بررسی روشهای مدیریت مصرف آب در شالیزارهای گیلان حاکی از آن است که در حال حاضر سه نوع نظام بهرهبرداری از منابع آبی موجود به منظور آبیاری مزارع وجود دارد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1388).
1- اراضی خارج از شبکه آبیاری سفیدرود اصطلاحاً اراضی سنتی نامیده می شوند که عمدتاً از رودخانه های حوضه داخلی شبکه آبیاری می گردند و وسعت آنها بالغ بر 62277 هکتار میباشد.
2-اراضی مدرن به شبکه ای اطلاق میشود که حداقل شامل شبکه 1 و 2 باشد.
3- اراضی تلفیقی (نیمه مدرن) به شبکه ای اطلاق می شود که یکی از خصوصیات زیر را دارا باشد:
الف- دارای سد یا بند انحرافی باشد. ب- دارای دهنه آبگیر و یا کانال اصلی انتقال آب باشد
اراضی سنتی نیز به شبکهای اطلاق می شود که فاقد مشخصات اراضی مدرن و تلفیقی باشد.
کنکاش منابع و متون علمی در این زمینه حاکی از محدود بودن منابع تحقیقاتی در داخل کشور میباشد. در این تحقیق سعی شده جنبه های اقتصادی و اجتماعی مدیریت مصرف آب در شالیزار مورد بررسی قرارگیرد و شاخص های بهره وری آب در سه نظام آبیاری سنتی ، تلفیقی و مدرن مورد ارزیابی قرار گرفته تا موجبات توجه بیشتر برنامه ریزان و تصمیم گیران و ارایه راهکارهای علمی و عملی توسط کارشناسان و متخصصان امر را فراهم سازد.

1-2- بیان مسئله
بحران آب از چالشهای مهم زیستمحیطی منطقه خاورمیانه میباشد. بسیاری از کارشناسان نگران آن هستند که استفاده از منابع آب در ایران بدون در نظر گرفتن محدودیت آن در آینده مشکلات جدی را ایجاد مینماید. محدودیت منابع آبی کشور و مصرف بیرویه در آبیاری به ویژه کشت برنج لزوم افزایش بهرهوری مصرف نهاده ارزشمند آب در کشت این محصول را آشکار کرده است (دریجانی و همکاران، 1391). درواقع در بهرهوری آب، نقش هر واحد آب در تولید ناخالص ملی یا تولید ناخالص داخلی مطرح است. چنانچه با این دیدگاه به مصرف آب در ایران بنگریم، کارآیی مصرف آب در بهرهوری آن در ایران بسیار پایین است (علیزاده، 1380).در این شرایط مهم ترین چالش بخش کشاورزی ، افزایش بهره وری آب و تولید بیشتر غذا از آب کمتر است (دهقانی، 1386).
آب وآبیاری در زراعت برنج از مهمترین عوامل تولید این محصول به شمار میرود. با توجه به قرارگرفتن ایران در منطقه خشک ونیمه خشک جهان و همچنین بروز خشکسالی و کم آبی در سالهای اخیر، مسئله آب را به مهمترین چالش کشاورزی کشور مبدل ساخته است. زراعت برنج به عنوان زراعت آبی و گیاهی که به آب بیشتری نسبت به خیلی از گیاهان نیاز دارد از یک طرف وضرورت حفظ و پایداری تولید برنج ازطرف دیگر، پرداختن به موضوع آب را بیش از پیش مهم جلوه مینماید (یزدانی،1385).
استان گیلان حدود 7/7 درصد از آب تجدید شونده کشور را در اختیار دارد و حجم آب تجدید شونده گیلان حدود 10 میلیارد متر مکعب ونیاز آبی کل اراضی شالیزاری استان حدود 3 میلیارد متر مکعب برآورد میگردد. هرچند مجموع آبهای سطحی ورودی از خارج استان حدود 30 درصد مجموع آورد آبی استان را شامل میگردد اما این میزان به تنهایی در شرایط فعلی نیاز آبی حدود 72 درصد از شالیزارهای گیلان را تامین می نماید (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی گیلان،1390). و این در حالیست که احداث سدهای متعدد در سرشاخههای سد سفیدرود کمیت و کیفیت آب زراعی قسمت اعظم اراضی شالیزاری استان گیلان را تحت تأثیر خود قرار داده و در صورت عدم اتخاذ روشهای مختلف مدیریتی و فنی از جمله ارتقاء مدیریت بهره وری آب در شالیزار، نه تنها اقتصاد گیلان که بر پایه کشاورزی حول زراعت برنج شکل گرفته دچار چالش جدی خواهد شد بلکه یکی از مناطق اصلی تامین کننده محصول راهبردی کشور نیز دچار مخاطره قرار خواهد گرفت. باتوجه به بررسی نتایج تحقیقات، مطالعات وپژوهشهای انجام یافته در خصوص نقش نهاده آب در زراعت برنج گیلان، تاکنون تحقیق جامع وکاملی با رویکرد بررسی وضعیت شاخصهای بهره وری آب در زراعت برنج صورت نگرفته است. هدف این تحقیق بررسی و ارزیابی اثرات نظامهای مختلف آبیاری در عملکرد و بهره وری آب اراضی شالیزاری گیلان میباشد.

1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
آب به عنوان یکی از مهمترین منابع پایه در فرایند توسعه درهر جامعه بشری شناخته میشود. سه برابر شدن جمیعت جهان در طی قرن بیستم و افزایش شش برابری مصرف آب موجب محدودیت شدید منابع آب قابل دسترس شده است (شرکت مدیریت منابع آب ایران،1389). سطح زیر کشت برنج در دنیا 161 میلیون هکتار و میزان تولید آن بالغ بر670 میلیون تن میباشد. حدود 90 درصد از تولید برنج جهان در آسیا صورت میگیرد و حدود 95 درصد از برنج تولیدی در دنیا نیزصرف تامین نیاز غذایی کشورهای تولید کننده شده و تنها 5 درصد از برنج تولیدی جهان سالانه در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد. با توجه به نیاز روزافزون به برنج در کشورهای تولیدکننده ، عرضه برنج در بازارهای دنیا بسیار شکننده میباشد وکشور ایران از سال 2002 میلادی تاکنون همواره جزء سه تا پنج کشور اول وارد کننده برنج در دنیا بوده است (سازمان خوارو بار جهانی،2011).
با افزایش سریع جمیعت جهان فشاربر منابع آب شیرین افزایش مییابد. کشت آبی، بزرگترین بخش مصرف کننده آب در دنیا است وبا رقابت فزاینده دیگر بخشها مانند صنعت وشرب روبرو است. با جمیعت فزاینده و آب کمتری که برای تولیدات کشاورزی در دسترس است،تضمین امنیت غذایی برای نسلهای آینده مبهم است. در جهان امروز، چالش بزرگ دربخش کشاورزی، تولید غذای بیشتر با آب کمتراست که از طریق افزایش بهره وری آب نباتات زراعی (CWP1) حاصل می گردد (اسدی و همکاران،1388).
با توجه به اینکه حدود 75 درصد سطح زیر کشت برنج و تقریباً همین مقدار تولید ایران در اقلیم خزری و در سه استان گیلان، مازندران و گلستان تولید می گردد و شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق فوق وابستگی زیادی به زراعت برنج دارد، بنابراین اتخاذ هر گونه سیاستی در خصوص برنج نه تنها تاثیر عمیقی بر زندگی مردم این ناحیه گذاشته، بلکه تولید را نیز در سطح ملی تحت شعاع قرار میدهد.
در همین راستا سالیانه بالغ بر یک میلیون تن محصول در گسترهای به مساحت 238000 هکتار توسط 300000 بهرهبردار در واحدهای بهرهبرداری با میانگین 7/0 هکتار با استفاده از روش آبیاری غرقابی سطحی در قالب سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن در گیلان تولید میگردد و آب به عنوان کلیدیترین نهاده نقش اساسی را در تولید محصول برنج ایفاء مینماید. از مجموع برنجکاری استان 171000هکتار در محدوده شبکه سفیدرود و67000 هکتارآن نیزسنتی آبخور می باشد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی گیلان،1390). بنابراین بررسی عملکرد و ارزیابی شاخصهای بهرهوری آب در شالیزار و ارایه راهکارهای حفظ و ارتقاء آن شرایط پایداری در تولید برنج و در نتیجه پویایی اقتصادی مردم گیلان را تضمین می نماید.
تاکنون شاخصهای مختلفی برای ارزیابی نحوهی بهرهبرداری از شبکههای آبیاری ارائه گردیده است و بر اساس آنها شبکههای آبیاری از جنبههای مختلف مدیریتی و فنی مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفتهاند، علیرغم گستردگی این تحقیقات در سطح کشور کمتر تحقیق مدونی در مورد میزان تولید محصول به ازای حجم آب مصرفی و یا میزان سود به ازای آب مصرفی در مقیاس بزرگ در زراعت برنج صورت گرفته است و اگر تحقیقی هم صورت گرفته باشد در سطح مزرعهای و مقیاس کوچک میباشد. و اصولاً گزارش مکتوبی از بررسی شاخصهای ذکر شده در گستره شالیزارهای استان گیلان یافت نشد. لذا نیاز به بررسی شاخصهای ناپارامتری بهرهوری آب در نظامهای آبیاری شالیزاری گیلان و در سطح برنجزارهای استان گیلان احساس میشد.

1-4- اهداف و سوالات تحقيق
هدف اصلي اين تحقيق بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظام هاي آبياري بر عملكرد و بهرهوري اراضي شاليزاري استان گيلان ميباشد كه براي اين منظور اهداف اختصاصي زير مد نظر قرار دارند:
• محاسبه و مقايسه عملكرد ارقام مختلف برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري مذكور.
• محاسبه و مقايسه هزينههاي توليد برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌مدرن و تلفيقي.
• محاسبه سود ناخالص به ازاي واحد حجم آب (BPD2) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي، تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه سودخالص به ازاي واحد حجم آب (NBPD3) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه شاخصهاي بهرهوري عملكرد به ازاء واحد حجم آب (CPD4) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
سوالاتي كه در اين تحقيق مورد بررسي قرار مي گيرد شامل موارد ذيل مي باشد:
• آیا تفاوت معنیداری بین عملکرد ارقام بومی و پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری بومی، تلفیقی و مدرن در گیلان وجود دارد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام بومي برنج در كداميك از نظامهاي آبياري ميباشد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام پرمحصول برنج در كداميك از نظام هاي آبياري می باشد؟
• دلايل عمده تغييرات عملكرد در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟
• دلايل عمده تغييرات بهره وري آب در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟

1-5- محدوده ي تحقيق
جامعه آماري در نظر گرفته شده در اين تحقيق، ‌كشاورزان شاليكار استان گيلان ميباشد كه اراضي شاليكاري آنان تحت پوشش يكي از نظامهاي آبياري سنتي، ‌تلفيقي و يا مدرن مي باشد و زمان اجراي اين طرح از فروردين سال 1392 لغايت بهمن ماه سال1393 بود.
موضوع تحقيق نيز بررسي اثرات نظامهاي آبياري بر عملكردو بهرهوري آب اراضي شاليكاري كشاورزان گيلان ميباشد.
1-6- واژگان كليدي
نظامهای آبیاری: نظام آبیاری به مجموعهای از فنون و رویههای قانونمند در زمینههای تأمین منابع آب، انتقال آب، توزیع آب میان بهرهبرداران و نیز فنون مربوطه به نحوه تأمین نیازهای آبی گیاه و سازماندهی مناسب عوامل انسانی و نیروی کار در هر یک از زمینه های یاد شده اطلاق میشود.
بهرهوری: بهرهوری از دید سیستمی ارتباط بین داده ها و بازداده ها را مشخص میسازد. بنابراین بهرهوری نشان دهنده میزان کارآیی ترکیب عوامل در فرآیند تولید است که در این پژوهش هدف بررسی و محاسبه بهره وری فنی و اقتصادی آب میباشد.
عملکرد: عبارت است از میزان تولیداز یک محصول زراعی در یک کشت در واحد سطح.
فصل دوم
مرور منابع
2-1-برنج
برنج یکی از مهمترین محصولات غذایی دنیا میباشد که نقش مهمی در تغذیه انسانها ایفاد مینماید. این محصول، غذای اصلی چهل درصد جمعیت جهان میباشد (جداول شماره 2-1-1و2-1-2)، و بررسی روند سطح زیر کشت، تولید و عملکرد جهانی نشان میدهد که از سال 2001 تا 2009 متوسط رشد سالانه سطح زیر کشت، تولید و عملکرد به ترتیب 8/0، 6/1 و 8/0 درصد بوده است (جدول 2-1-4). سطح زیر کشت برنج در جهان حدود 161 میلیون هکتار و میزان تولید حدود 700 میلیون تن شلتوک میباشد. قریب به دو سوم کالری مورد نیاز برای بیش از دو میلیارد نفر در آسیا و یک سوم کالری مورد نیاز یک میلیارد نفر در آفریقا و آمریکای لاتین را تأمین مینماید(FAO,20065).
میانگین مصرف سرانه برنج در جهان حدود 65 کیلوگرم میباشد. کشورهای اروپایی همراه با ترکیه و مکزیک و کانادا به ترتیب با میانگین 5/5، 7/8، 6/7و 7/9 کمترین مصرف سرانه را داشته و بیشترین مصرف سرانه برنج نیز مربوط به کشورهای نظیر کامبوج، لائوس، ویتنام، میانمار و اندونزی و تایلند به ترتیب با 292، 289، 216، 185، 160 و 158 کیلوگرم میباشد. مصرف سرانه در دو کشور بزرگ تولید کننده برنج در جهان یعنی هند و چین نیز به ترتیب 93 و 7/76 کیلوگرم میباشد(1FAO,2011). از کل برنج تولیدی دنیا سالانه حدود 6-4 درصد در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد و بقیه برنج تولیدی صرف تأمین کالری روزانه مردم در کشورهای تولید کننده میگردد. حدود 90 درصد برنج جهان در آسیا تولید و مصرف می گردد (FAO,2011).
از اواسط دهه شصت میلادی، زمانیکه ارقام نیمه پاکوتاه منجر به انقلاب سبز گردید، تولید سالیانه برنج 4/2درصد افزایش یافت که این میزان سریعتر از رشد جمعیت بوده ولی در دهه های آینده به دلیل افزایش جمعیت و درآمد انتظار میرود تقاضا برای تولید برنج هر ساله به میزان سه درصد افزایش یابد (FAO,2012). این در حالیست که افزایش عملکرد در واحد سطح در اغلب کشورهای آسیایی بسیار محدود است و مهمتر اینکه نسبت زمینهای کشاورزی به جمعیت در حال کاهش میباشد، بنابراین باید محصول بیشتر در زمین کمتر با نیروی کار، آب و آفت کشهای کمتر تولید گردد. در ایران در حال حاضر برنجکاری در سطحی بالغ بر 600000 هکتار از اراضی زراعی 16 استان کشور رواج دارد. برنج به همراه با گندم دو غله اساسی تأمین کننده کالری روزانه مردم به شمار می رود.
تولید سالیانه شلتوک در ایران بالغ بر سه میلیون تن و برنج سفید نیز حدود 2/2 میلیون تن می باشد. جدول (2-1-5). استان های گیلان، مازندران، خوزستان، گلستان و فارس بیشترین سطح برنجکاری را دارا میباشند. حدود 25 درصد سطح زیر کشت و 31 درصد تولید برنج در ایران اختصاص به ارقام اصلاح شده و پرمحصول داشته و مابقی سطح و تولید را انواع ارقام بومی به خود اختصاص دادهاند. حدود 76 درصد سطح زیر کشت و 73 درصد تولید برنج اختصاص به دو استان گیلان و مازندران دارد (وزارت جهاد کشاورزی، معاونت تولیدات گیاهی،1391). میانگین مصرف برنج در ایران حدود 36-34 کیلوگرم بوده و مردم گیلان با 53 کیلوگرم مصرف سرانه بیشترین مصرف سرانه برنج را در ایران دارند. بررسی دوره آماری 12 ساله منتهی به سال 1391 نشان میدهد که سطح زیر کشت، تولید، عملکرد برنج در ایران به طور متوسط دارای رشد سالانه به ترتیب 4/2، 6/0 و 5/3 درصد بوده است (جدول 2-1-5).
بررسی یک دوره آماری 10 ساله کشت برنج در گیلان نشان میدهد که سطح زیر کشت برنج در گیلان نیز به طور میانگین 236431 هکتار و میزان تولید شلتوک حدود یک میلیون تن بوده است. حدود 95-90 درصد سطح زیر کشت برنج در گیلان اختصاص به انواع ارقام کیفی و بومی و مابقی به زیر کشت ارقام اصلاح شده و پرمحصول رفته است (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1391). حدود 171000 هکتار از اراضی شالیزاری استان گیلان تحت پوشش شبکه آبرسانی سد سفیدرود و 66903 هکتار نیز سنتی آبخورمی باشد و آب مورد نیاز آن از رودخانه دائمی، فصلی، آب بندان، چشمه و چاه تأمین می گردد و حجم کل آب مورد نیاز زراعت برنج در گیلان بالغ بر 3000 میلیارد مترمکعب در سال برآورد می گردد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی سفیدرود، 1392). با توجه به اشتغال مستقیم بالغ بر 300000 بهره بردار در بخش زراعت برنج و تولید ناخالص به ارزش بالغ بر 42000 میلیارد ریال، می توان گفت اقتصاد گیلان بر پایه زراعت برنج شکل گرفته است (سازمان جهاد کشاورزی، 1392).اطلاعات مربوط به سطح، تولید، عملکرد برنج در جهان و ایران در جداول زیر ارائه شده است.
جدول (2-1-1) سطح زیر کشت شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 واحد: هزار هکتارشرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران534514611615611628632639606627637چین*3030129144285092678028327293002929303030117مصر659563613630635650670704745750460هندوستان*4471244900402804241042300430004444444442862ژاپن17701706168816651701168016881673162716241627پاکستان23772114222524612503250025812515296228832365تایلند9891101259988102009800102001016510668106831096312120آمریکا12301342129812131346135211421112120412551463جهان*154122151932147633148946151296153783156156159161161.76ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی و فائو، 1389
* آمارها از 2006 تا 2009 برحسب میلیون هکتار می باشد.
جدول (2-1-2) مقدار تولید شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 (واحد: هزار تن)شرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران19721990288729312542295631593386317722533013چین189814179305176342162304177434185400183187193196681197212مصر60005227610561746150620077755204430هندوستان127400139900116500130500129000129000139145148135673143963ژاپن1186311320111119740109121090011111184748483پاکستان7204582367187272748773008810103347235تایلند2854426523260572724126948270003032323211635584آمریکا86589764956990341047010000999997211027جهان598975598043577971583112605759618530641657686685094701128ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی ، 1389
جدول (2-1-3) عملکرد شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2009 (واحد: هکتار/کیلوگرم)شرح2000200120022003200420052006200720082009ایران3690386647244765415847085227524050165265چین6264615261866061626463296276642265556590مصر910392839965980196859538100759767973010000هندوستان2849311628923077305030003175330233692976ژاپن6702663565825850641565416335651167786522پاکستان3031275430192955299129403160331835193581تایلند2613262026092671275026472916300829622869آمریکا7037727872737448778174247731809176737941جهان3886393639153915400440224116421243074204ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، 1389
جدول (2-1-4) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک درجهان از سال 2001 تا 2009سال200120022003200420052006200720082009متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (میلیون هکتار)1521481491511551561561591618/0%تولید(میلیون هکتار)5985695856086346416576866796/1%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3935384939364037409241164212430742048/0%ماخذ: دفتر آمار و فن آوری وزارت جهاد کشاورزی
جدول (2-1-5) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران از سال 1380 تا 1391سال138013811382138313841385138613871388138913901391متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (هزارهکتار)5146116156116286326396066276376486614/2%تولید(هزارهکتار)1990288729312542273731593386317731473354334033006/0%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3871472547664160436149315227524050165265515449925/3%ماخذ: وزارت جهاد کشاورزی ، 1391
جدول (2-1-6) منابع و مصارف آب کشور در نگاه کلیمتوسط بارش سالانه250میلیمترجمع بارش351میلیارد مترمکعبمنابع آب تجدید شونده130میلیارد مترمکعبمتوسط تبخیر و تعرق سالیانه270میلیارد مترمکعبسهم آبهای سطحی105درصدسهم آبهای زیرزمینی25درصدسرانه منابع اب تجدید شونده برای جمعیت 70 میلیون نفر1900مترمکعب برای نفر در سالماخذ: وزارت نیرو ، 1379
جدول (2-1-7) وضعیت منابع آب در کشورشرحسال 1357 (میلیارد مترمکعب)تا سال 1378 (میلیارد مترمکعب)کل آب استحصالی
منابع آب سطحی
منابع آب زیرزمینی6/68
29/44
31/245/88
3/41
2/47تعداد سدهای مخزنی
آب استحصالی سدهای مخزنی13
35/2261
1/26آب مصرفی بخش کشاورزی
منابع آب سطحی
سدهای مخزنی
بندهای انحرافی و ایستگاههای پمپاژ و برداشت سنتی
منابع آب زیرزمینی
قنوات و چشمه ها
چاهها49
35/30
5/9
85/20
65/18
6/8
103/82
5/41
8/11
7/29
8/40
5/11
3/29ماخذ: وزارت نیرو، 1379
جدول(2-1-8) سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان به تفکیک شهرستان و دهستانردیفشهرستاندهستانسطح شالیزاری (هکتار)جمع سطح برنجکاری (هکتار)میزان تولید شلتوک استان (تن) در سال زراعی 13921آستارامرکزی5/1808320016452لوندویل5/13912آستانهمرکزی295023570104324دهشال7500کیاشهر9040کیسم40803املشاملش جنوبی728350016620املش شمالی1501شبخوسلات12714انزلیمرکزی1588482025869چهار فریضه32325تالشمرکزی60001598773554اسالم4578حویق2754لیسار26556رشتپسیخان964762336286043پیربازار2837خشکبیجار6304خمام11568سنگر11926کوچصفهان116737رضوانشهرمرکزی60001000042505پره سر40008رودباربلوکات1159337712754جیرنده19رحمت آباد919رستم آباد12809رودسرچابکسر12001070054873رحیم آباد501رضا محله5500کلاچای349910سیاهکلمرکزی2615443417659خرارود181911شفتمرکزی89241433063369جیرده2756چوبر265012صومعه سراهندخاله470028000117548تولم3750طاهرگوراب4300ضیابر4300کسما5500گوراب زرمیخ3850مرکیه160013فومنشلتوک40201387062248گشت3529لولمان4896ماکلوان142514لاهیجانمرکزی46692381697774کلشتاجان5934رودبنه4840شیرجوپشت837315لنگرودمرکزی2200910041669کومله1500گلسفید2400چاف300016ماسالمرکزی3000700031196شاندرمن4000مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی، 1392
2-2- بحران آب در جهان
آب گنجینه مشترک انسانهاست که باید به نسلهای بعدی سپرده شود. افزایش مصرف و تخریب منابع آب در مرحله نخست بر زندگی افراد فقیر و مستمند اثر میگذارد و به نوبه خود فقر و ناداری و بیماری و اثرهای برگرفته از عدم توسعه میباشد و تخریب منابع آب به منزله تخریب پایههای توسعه است. آب یکی از بزرگترین چالشهای قرن حاضر بشریت است که میتواند سرمنشأ بسیاری از تحولات مثبت و منفی جهان قرار گیرد. خلاء بین توان تأ مین آب و شدت تقاضا بحران آفرین است. هنگامی که این عدم تعادل با مجموعه راهکارهای مدیریتی قابل مهار نباشد؛ زبان مفاهمه در بخش آب مبدل به زبان مخاصمه خواهد شد. ماهیت منطقه ای منابع آب مانع از آن شده است تا جامعه جهانی بیانیه یا کنوانسیون خاصی را برای آن تصویب کند؛ بیانیهای که به طور فزاینده عمق نگرانیهای بشر را در این خصوص منعکس سازد. آب کالایی منحصر به فرد و مادهای بسیار حیاتی است. محدودیتهای این ماده حیاتی ظرفیتهای سایر منابع حیاتی- از جمله غذا، انرژی، ذخایر ماهی و حیات وحش- را تحت فشار قرار میدهد. استحصال سایر منابع – از جمله غذا، مواد معدنی و فرآوردههای جنگلی- نیز به تناسب مقدار کمی و کیفی منابع آب میتواند محدود شود. در شماری از حوزههای آبخیز جهان محدودیتهای آب آشکار شده است. در برخی از فقیرترین و ثروتمندترین کشورهای جهان نیز سرانه استحصال آب به دلیل مسائل زیست محیطی، افزایش هزینه ها و کمیابی در حال کاهش است.
تغییرات منابع آب شیرین طی سالهای متمادی معین و ثابت است. به عبارت بهتر مقدار آب تجدید شوندهای که سطح کره زمین هم اکنون و به طور سالانه دریافت مینماید؛ معادل همان آبی است که شاید هزاران سال پیش و از بدو بروز تمدنهای بشری دریافت مینموده است. این در حالی است که توزیع زمانی و مکانی مقدار آب تجدید شونده کاملاً متغیر بوده و متناسب با توزیع جمعیت و نیازهای آبی جوامع بشری نمیباشد. به طور مثال قاره آسیا که 60 درصد جمعیت دنیا در آن ساکن هست، 36 درصد منابع آب تجدید شونده جهان را دریافت مینماید یا حوزه آبریز رودخانه آمازون که 14 درصد منابع آب تجدید شونده دنیا را شامل می شود؛ فقط 4/0 درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهد. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار)
از سوی دیگر برداشت و مصرف از این منابع محدود و ثابت آب به علت افزایش جمعیت، پیوسته در حال افزایش میباشد. بنابراین اگر به عنوان شاخص برای بیان وقوع بحران آب نقطه تلاقی بین میزان مصرف و میزان آب قابل دسترسی در نظر گرفته شود، میتوان اینگونه در نظر گرفت که هر اندازه به این مرز نزدیک شویم ابعاد آن وسیعتر و گستردهتر میشود و ضروری است بشر برای ایجاد تأخیر و رسیدن به این نقطه تلاشهای عمدهای را از جهات علمی، فنی و تحقیقاتی سازمان دهد. تغییرات میزان مصرف آب بر اساس منابع مختلف تأمین آن مؤید مطلب فوق میباشد (جداول 2-1-7، 2-1-6 و 2-3-1).
موضوع مهم دیگری که در سالهای اخیر برای بیان مشخصههای بحران آب مطرح بوده محدودیت در تجهیز منابع مالی لازم برای توسعه بهره برداری و مدیریت از منابع آب میباشد. اخیراً کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد گزارشی را تحت عنوان “ارزیابی جامع منابع آب جهان” تهیه نموده و طی آن ملل مختلف جهان را از نظر میزان منابع آب تجدید شونده و توانایی های آن ها برای تجهیز منابع مالی به چهار دسته مشخص تقسیم نموده است.
– کشورهای با درآمد سالانه بالا و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه بالا و تنش آبی زیاد.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی زیاد.
بدین ترتیب کشورهایی که در دسته چهارم طبقه بندی مذکور قرار دارند و متأسفانه تعداد آن ها نیز قابل ملاحظه است اولین قربانیان بحران آب در جهان محسوب خواهند شد.
با عنایت به آنچه ذکر شد میتوان در یک جمع بندی کلی سه محور اصلی زیر را به عنوان مشخصه های اصلی بروز بحران آب در نظر گرفت.
1- عبور نیاز یا تقاضای آب از مرز منابع تجدید شونده قابل استحصال.
2- کاهش شدید سرانه منابع آب تجدید شونده.
3- عدم تطابق درآمد سرانه با هزینههای مدیریت و بهره برداری از منابع آب. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار).

2-2-1- ویژگی های بحران آب امروز در جهان
در دهههای اخیر به ویژه در سالهای پایانی قرن بیستم، آب به عنوان یک موضوع مهم در کانون مباحث و مذاکرات بین المللی قرار گرفته و تقریباً هیچ نشست بین المللی را که در



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثر نظامهای آبیاری بر عملکرد و بهره وری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان
اثرنظامهای آبیاری بر عملکرد و بهروری اراضی شالیکاری استان گیلان
استادراهنما
دکتر مهدی کاظم نژاد
استاد مشاور
دکتر محمد صادق اللهیاری
نگارش
شایگان ادیبی
شهریور 1393
سپاسگذاری
به سرانجام رسیدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنایت حق تعالی، مرهون یاری بزرگوارانی است که دوستانه در راه تحقق این پژوهش همراهی نمودند. لیکن ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه جهت اظهار مراتب قدرشناسیام از آنان برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم
انجام این تحقیق بدون یاری استاد بزرگوار جناب آقای دکتر مهدی کاظم نژاد و استاد گرامی جناب آقای دکتر محمدصادق اللهیاری امری دشوار بود که از زحمات بیدریغ ایشان سپاسگذارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
تقدیم به خانواده ام
که در همهی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم بودند
و مهر و محبتشان همیشه آرامش بخش و امید بخش زندگی من بود
و تقدیم به
جامعهی کشاورزی میهنم ایران
فهرست مطالبعنوانصفحهفصل اول: کلیات پژوهش1-1- مقدمه 11-2-بیان مسأله21-3-اهمیت و ضرورت تحقیق31-4-اهداف و سؤالات تحقیق41-5-محدوده ی تحقیق51-6-واژگان کلیدی5فصل دوم: مبانی نظری و پیش نگاشتهها2-1- برنج72-2-بحران آب در جهان122-2-1-ویژگی های بحران آب امروز در جهان142-3-وضعیت آب در ایران152-4-منابع آب ایران162-4-1-منابع آب تجدید شونده162-5-پیشینه ی تاریخی نظام آبیاری در ایران192-6-نظام های آبیاری192-7-فنون آبیاری202-8-مطالعات انجام شده202-8-1-مطالعات داخلی202-8-2-مطالعات خارجی22فصل سوم: ابزار و روش پژوهش3-1-منطقه ی مورد مطالعه243-2-روش تحقیق283-3-جامعه ی آماری283-4-نمونه های آماری283-5-روش نمونه گیری293-6-شاخص های مورد استفاده323-7-ابزار تحقیق343-8-فرضیه های پژوهش343-9-روش های آماری و تجزیه و تحلیل داده ها35فصل چهارم: نتایج و یافته های پژوهش4-1-مقدمه
4-2-بخش توصیفی
4-2-1-ویژگی های فردی 39
39
394-2-2-ویژگی های زراعی414-2-2-1-ویژگی سطح زیر کشت414-2-2-2-ویژگی منابع تأمین آب زراعی414-2-2-3-ویژگی روش زراعت424-2-2-4-ویژگی ارقام424-2-2-5-ویژگی مالکیت424-3-بخش استنباطی464-3-1-ویژگی های عملکردی464-3-2-ویژگی های اقتصادی484-3-3-ویژگی های بهره برداری56فصل پنجم: بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها5-1-نتیجه گیری625-2-پیشنهادها65منابع 66
فهرست جداولجدولصفحهجدول 2-1-1-سطح زیر کشت برنج در جهان 8 جدول 2-1-2-مقدار تولید شلتوک در جهان9جدول 2-1-3-عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-4-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در جهان9جدول 2-1-5-رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران10جدول 2-1-6-منابع و مصارف آب کشور10جدول 2-1-7-وضعیت منابع آب در کشور10جدول 2-1-8-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان11جدول 2-3-1-مساحت و ضریب جریان سطحی حوزه های آبریز اصلی
جدول 2-3-2-حجم آب حاصل از ریزش های جوی در حوزه های آبریز اصلی 16
16جدول 2-4-1-خلاصه وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور17جدول 2-4-2-وضعیت مصرف آب در کشور و برنامه تأمین نیازهای آبی کشور17جدول 2-4-3-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی18جدول 2-4-4-مقادیر مصارف آب در بخش کشاورزی18جدول 3-1-1-سطح زیر کشت اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و دهستان26جدول 3-1-2-اراضی شالیزاری به تفکیک شهرستان و منابع آبی27جدول 3-3-1-تعیین حداقل حجم نمونه مورد نیاز29جدول 3-3-2-تعداد پرسشنامه به تفکیک شهرستان و تعداد بهره برداران32جدول 3-9-1-میانگین عملکرد احصاء شده ارقام مختلف36جدول 3-9-2-سطوح زیر کشت اراضی برنجکاری استان37جدول 3-9-3-حجم آب مصرفی (جریان یافته در هر یک از کانال های آبیاری)37جدول 3-9-4-منابع تأمین آب اراضی شالیزاری های استان38جدول 4-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش سه نظام آبیاری40جدول 4-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری سنتی40جدول 4-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی40جدول 4-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های فردی کشاورزان تحت پوشش نظام آبیاری مدرن41جدول 4-2-2-1-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش سه نظام آبیاری43جدول 4-2-2-2-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری سنتی44جدول 4-2-2-3-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری تلفیقی45جدول 4-2-2-4-توزیع فراوانی ویژگی های زراعی شالیکاران تحت پوشش نظام آبیاری مدرن45جدول 4-2-3-1-مقایسه عملکرد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-2-مقایسه عملکرد ارقام مختلف بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-3-3-مقایسه عملکرد ارقام مختلف پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری47جدول 4-2-4-1-مقایسه درآمد ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری48جدول 4-2-4-2-مقایسه درآمد ارقام پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-3-مقایسه درآمد ارقام بومی برنج در اراضی شالیزاری در سه نظام آبیاری49جدول 4-2-4-4-مقایسه هزینه های بازاری ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-5-مقایسه هزینه های بازاری ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-6-مقایسه هزینه های بازاری ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری51جدول 4-2-4-7-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-8-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-9-مقایسه هزینه های سایه ای ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری52جدول 4-2-4-10-مقایسه سود ناخالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری53جدول 4-2-4-11-مقایسه سود ناخالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری54جدول 4-2-4-12-مقایسه سود ناخالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 54جدول 4-2-4-13-مقایسه سود خالص ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-14-مقایسه سود خالص ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-4-15-مقایسه سود خالص ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 55جدول 4-2-5-1-مقایسه شاخص CPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 56جدول 4-2-5-2-مقایسه شاخص CPD ارقام بومی برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-3-مقایسه شاخص CPD ارقام پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57جدول 4-2-5-4-مقایسه شاخص BPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-5-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-6-مقایسه شاخص BPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 58جدول 4-2-5-7-مقایسه شاخص NBPD انواع مختلف برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-8-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف بومی برنج در سه نظام آبیاری 59جدول 4-2-5-9-مقایسه شاخص NBPD ارقام مختلف پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
فهرست نمودارهانمودارهاصفحهنمودار 4-2-3-1-عملکرد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری48 نمودار 4-2-4-1-درآمد ارقام مختلف بومی و پرمحصول تحت پوشش سه نظام آبیاری50نمودار 4-2-4-2-هزینه های بازاری ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری51نمودار 4-2-4-3-هزینه های سایه ای ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری53 نمودار 4-2-4-4-سود ناخالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری54 نمودار 4-2-4-5-سود خالص ارقام مختلف بومی و پرمحصول در سه نظام آبیاری56نمودار 4-2-5-1-شاخص CPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 57نمودار 4-2-5-2-شاخص BPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری59نمودار 4-2-5-3-شاخص NBPD ارقام مختلف بومی و پرمحصول برنج در سه نظام آبیاری 60
چکیده
آب به عنوان یکی ازمهمترین منابع پایه در فرایند توسعه در هر جامعه بشری شناخته میشود. بحران آب از چالشهای مهم زیست محیطی منطقه خاورمیانه میباشد. تحقیق حاضر با هدف بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظامهاي آبياري برروي عملكرد و بهره وري اراضي شاليزاري استان گيلان صورت گرفت. این تحقیق از نظر رویکرد غالب جزء تحقیقات کمی میباشد و براساس هدف کاربردی است. جامعه آماری این پژوهش شالیکاران استان گیلان میباشند. با استفاده ازجدول حداقل حجم نمونه مورد نیاز بارتلت وهمکاران (2001) حجم نمونه 1064 مورد تعیین شدو با توجه به نرخ پایین بازگشت پرسشنامه ها در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، 10 درصد به حجم نمونه اضافه گردید در نتیجه 1170 پرسشنامه توزیع گردید که تعداد 1109 پرسشنامه عودت داده شد. با درنظرگرفتن هرروش آبیاری به عنوان یک طبقه (سنتی، مدرن وتلفیقی) از روش نمونه گیری طبقه ای جهت انتخاب نمونه ها استفاده شد. همچنین با در نظرگرفتن عدم توزیع متناسب روشهای مورد مطالعه آبیاری در شهرستانهای مورد مطالعه، روش نمونه گیری در دسترس برای انتخاب نمونه در هر گروه و طبقه استفاده شد. ابزار جمع آوری داد ه ها در این تحقیق پرسشنامه ای حاوی تعداد سوالات بسته و باز بود. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظرات متخصصین و کارشناسان تعیین و پایایی این مطالعه نیز با استفاده از روش آلفای کرونباخ 5 درصد مشخص شد. از آماره های مرکزی و پراکندگی مانند انحراف معیار، میانگین جهت رتبه بندی واولویت بندی گویه های بخش های مختلف تحقیق استفاده شد. در بخش تحلیلی نیز به بررسی روابط آماری معنی دار بین متغیرها و همچنین نوع روابط بین متغیرهای مورد تحقیق پرداخته شده و برای این منظور از روشهای آماری پارامتری نظیر تحلیل واریانس یا آزمونF، آزمون دانکن استفاده گردیده است. در این مطالعه از شاخص های بهره وری که احسانی و خالدی (1381)، در مطالعه ی خود در مورد بهرهوری آب در کشاورزی انجام داده اند، استفاده شده است. به منظور تعیین شاخص های ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده ی آب مصرف شد ه در کشت برنج از شاخص های بهره وریCPD،BPDو NBPDاستفاده شده است. بررسی شاخص های بهره وری آب ارقام مختلف برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری استان گیلان از طریق محاسبه و تحلیل شاخصهای ناپارامتری بهره وری جزئی نهاده آب مصرف شده در کشت برنج نشان داد که شاخص CPD برای انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 215/0، 205/0 و 21/0 میباشد. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که تفاوت معنی داری بااحتمال 95 درصد از نظرآماری بین شاخص مذکور در سه نظام آبیاری فوق وجود داشت و نتیجه آزمون دانکن نیز این تفاوت را بین نظامهای آبیاری تلفیقی وسنتی تأیید نمود. شاخصCPD برای ارقام برنج بومی در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 199/0، 197/0 و 2/0 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نشان داد که بین سه نظام آبیاری از نظر شاخص مذکور تفاوت معنی داری از نظر آماری وجود ندارد. شاخصBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب برابر با 8736، 8320 و 8498 به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس شاخصBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری نشان داد که تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود دارد و نتایج تجزیه دانکن نیز وجود این تفاوت را بین دونظام آبیاری سنتی و تلفیقی تأیید نمود. شاخصNBPD برای ارقام مختلف برنج در سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن به ترتیب 6775، 6382 و 6517 ریال به دست آمد و نتایج تحلیل واریانس نیز نشان داد که بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در سه نظام آبیاری تفاوت معنی داری با احتمال 95 درصد از نظر آماری وجود داشت و نتایج آزمون دانکن نیز تفاوت معنی داری بین شاخصNBPD انواع ارقام برنج در آبیاری تلفیقی و سنتی را تأیید نمود.

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
افزایش جمعیت، توسعه کشاورزی و لزوم تولید محصولات گوناگون غذایی در دهههای اخیر منجر به بهرهبرداری سنگین از منابع محدود آبی کشور شده است. هرچند آب سه چهارم سطح کره زمین را پوشانیده ولی حدود سه درصد از آبهای جهان، شیرین و قابل مصرف در بخش کشاورزی میباشد، بر اساس مطالعات انجام شده توسط سازمان خوار و بار کشاورزی جهانی در 93 کشور در حال توسعه، استحضال بیرویه آب، موجب کاهش منابع آبی و در نتیجه به خطر افتادن امنیت غذایی گردیده و پیش بینی میشود در هزاره سوم میلادی چالش اصلی جهان « آب » خواهد بود . بر اساس تحلیل موسسه بین المللی مدیریت آب دو نظریه در مورد تخصیص آب برای کشاورزی وجود دارد:
1 ـ تامین مواد غذایی جمعیت رو به رشد کره زمین، برداشت آب از منابع سطحی و زیرزمینی با رشد 11 درصد
2 ـ بهره وری بهینه از منابع آب با افزایش کارائی مصرف در بخش کشاورزی
کشور ما با یک سوم متوسط بارندگی جهان و با 36/0درصد از کل منابع تجدید شونده ویک درصد جمعیت جهان از این چالش سهم عمدهای خواهد داشت و در این میان بخش کشاورزی با حدود 90 درصد مصرف آب بزرگترین رسالت را در مصرف بهینه دارد. ضمن آنکه افزایش راندمان فیزیکی بدون توجه به افزایش راندمان اقتصادی که از آن به «بهرهوری آب در تولید اقتصادی » نام برده میشود ، نتیجه مطلوب و نهائی را نخواهد داشت (شایان فر، 1382).
برنج همراه با گندم دو غله اساسی تامین کننده اصلی کالری روزانه مردم ایران میباشد و استان گیلان با داشتن حدود 35 درصد سطح زیر کشت و تقریباً همین مقدار تولید تامین کننده نیاز غذایی حدود 18 میلیون نفر از جمعیت کشور میباشد. با توجه به نقش مهم آب در تولید برنج ، لزوم بررسی و توجه به بهرهوری آب در شالیزار در راستای تولید پایدار از اهمیت ویژهای برخوردار است و بررسی روشهای مدیریت مصرف آب در شالیزارهای گیلان حاکی از آن است که در حال حاضر سه نوع نظام بهرهبرداری از منابع آبی موجود به منظور آبیاری مزارع وجود دارد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1388).
1- اراضی خارج از شبکه آبیاری سفیدرود اصطلاحاً اراضی سنتی نامیده می شوند که عمدتاً از رودخانه های حوضه داخلی شبکه آبیاری می گردند و وسعت آنها بالغ بر 62277 هکتار میباشد.
2-اراضی مدرن به شبکه ای اطلاق میشود که حداقل شامل شبکه 1 و 2 باشد.
3- اراضی تلفیقی (نیمه مدرن) به شبکه ای اطلاق می شود که یکی از خصوصیات زیر را دارا باشد:
الف- دارای سد یا بند انحرافی باشد. ب- دارای دهنه آبگیر و یا کانال اصلی انتقال آب باشد
اراضی سنتی نیز به شبکهای اطلاق می شود که فاقد مشخصات اراضی مدرن و تلفیقی باشد.
کنکاش منابع و متون علمی در این زمینه حاکی از محدود بودن منابع تحقیقاتی در داخل کشور میباشد. در این تحقیق سعی شده جنبه های اقتصادی و اجتماعی مدیریت مصرف آب در شالیزار مورد بررسی قرارگیرد و شاخص های بهره وری آب در سه نظام آبیاری سنتی ، تلفیقی و مدرن مورد ارزیابی قرار گرفته تا موجبات توجه بیشتر برنامه ریزان و تصمیم گیران و ارایه راهکارهای علمی و عملی توسط کارشناسان و متخصصان امر را فراهم سازد.

1-2- بیان مسئله
بحران آب از چالشهای مهم زیستمحیطی منطقه خاورمیانه میباشد. بسیاری از کارشناسان نگران آن هستند که استفاده از منابع آب در ایران بدون در نظر گرفتن محدودیت آن در آینده مشکلات جدی را ایجاد مینماید. محدودیت منابع آبی کشور و مصرف بیرویه در آبیاری به ویژه کشت برنج لزوم افزایش بهرهوری مصرف نهاده ارزشمند آب در کشت این محصول را آشکار کرده است (دریجانی و همکاران، 1391). درواقع در بهرهوری آب، نقش هر واحد آب در تولید ناخالص ملی یا تولید ناخالص داخلی مطرح است. چنانچه با این دیدگاه به مصرف آب در ایران بنگریم، کارآیی مصرف آب در بهرهوری آن در ایران بسیار پایین است (علیزاده، 1380).در این شرایط مهم ترین چالش بخش کشاورزی ، افزایش بهره وری آب و تولید بیشتر غذا از آب کمتر است (دهقانی، 1386).
آب وآبیاری در زراعت برنج از مهمترین عوامل تولید این محصول به شمار میرود. با توجه به قرارگرفتن ایران در منطقه خشک ونیمه خشک جهان و همچنین بروز خشکسالی و کم آبی در سالهای اخیر، مسئله آب را به مهمترین چالش کشاورزی کشور مبدل ساخته است. زراعت برنج به عنوان زراعت آبی و گیاهی که به آب بیشتری نسبت به خیلی از گیاهان نیاز دارد از یک طرف وضرورت حفظ و پایداری تولید برنج ازطرف دیگر، پرداختن به موضوع آب را بیش از پیش مهم جلوه مینماید (یزدانی،1385).
استان گیلان حدود 7/7 درصد از آب تجدید شونده کشور را در اختیار دارد و حجم آب تجدید شونده گیلان حدود 10 میلیارد متر مکعب ونیاز آبی کل اراضی شالیزاری استان حدود 3 میلیارد متر مکعب برآورد میگردد. هرچند مجموع آبهای سطحی ورودی از خارج استان حدود 30 درصد مجموع آورد آبی استان را شامل میگردد اما این میزان به تنهایی در شرایط فعلی نیاز آبی حدود 72 درصد از شالیزارهای گیلان را تامین می نماید (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی گیلان،1390). و این در حالیست که احداث سدهای متعدد در سرشاخههای سد سفیدرود کمیت و کیفیت آب زراعی قسمت اعظم اراضی شالیزاری استان گیلان را تحت تأثیر خود قرار داده و در صورت عدم اتخاذ روشهای مختلف مدیریتی و فنی از جمله ارتقاء مدیریت بهره وری آب در شالیزار، نه تنها اقتصاد گیلان که بر پایه کشاورزی حول زراعت برنج شکل گرفته دچار چالش جدی خواهد شد بلکه یکی از مناطق اصلی تامین کننده محصول راهبردی کشور نیز دچار مخاطره قرار خواهد گرفت. باتوجه به بررسی نتایج تحقیقات، مطالعات وپژوهشهای انجام یافته در خصوص نقش نهاده آب در زراعت برنج گیلان، تاکنون تحقیق جامع وکاملی با رویکرد بررسی وضعیت شاخصهای بهره وری آب در زراعت برنج صورت نگرفته است. هدف این تحقیق بررسی و ارزیابی اثرات نظامهای مختلف آبیاری در عملکرد و بهره وری آب اراضی شالیزاری گیلان میباشد.

1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
آب به عنوان یکی از مهمترین منابع پایه در فرایند توسعه درهر جامعه بشری شناخته میشود. سه برابر شدن جمیعت جهان در طی قرن بیستم و افزایش شش برابری مصرف آب موجب محدودیت شدید منابع آب قابل دسترس شده است (شرکت مدیریت منابع آب ایران،1389). سطح زیر کشت برنج در دنیا 161 میلیون هکتار و میزان تولید آن بالغ بر670 میلیون تن میباشد. حدود 90 درصد از تولید برنج جهان در آسیا صورت میگیرد و حدود 95 درصد از برنج تولیدی در دنیا نیزصرف تامین نیاز غذایی کشورهای تولید کننده شده و تنها 5 درصد از برنج تولیدی جهان سالانه در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد. با توجه به نیاز روزافزون به برنج در کشورهای تولیدکننده ، عرضه برنج در بازارهای دنیا بسیار شکننده میباشد وکشور ایران از سال 2002 میلادی تاکنون همواره جزء سه تا پنج کشور اول وارد کننده برنج در دنیا بوده است (سازمان خوارو بار جهانی،2011).
با افزایش سریع جمیعت جهان فشاربر منابع آب شیرین افزایش مییابد. کشت آبی، بزرگترین بخش مصرف کننده آب در دنیا است وبا رقابت فزاینده دیگر بخشها مانند صنعت وشرب روبرو است. با جمیعت فزاینده و آب کمتری که برای تولیدات کشاورزی در دسترس است،تضمین امنیت غذایی برای نسلهای آینده مبهم است. در جهان امروز، چالش بزرگ دربخش کشاورزی، تولید غذای بیشتر با آب کمتراست که از طریق افزایش بهره وری آب نباتات زراعی (CWP1) حاصل می گردد (اسدی و همکاران،1388).
با توجه به اینکه حدود 75 درصد سطح زیر کشت برنج و تقریباً همین مقدار تولید ایران در اقلیم خزری و در سه استان گیلان، مازندران و گلستان تولید می گردد و شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق فوق وابستگی زیادی به زراعت برنج دارد، بنابراین اتخاذ هر گونه سیاستی در خصوص برنج نه تنها تاثیر عمیقی بر زندگی مردم این ناحیه گذاشته، بلکه تولید را نیز در سطح ملی تحت شعاع قرار میدهد.
در همین راستا سالیانه بالغ بر یک میلیون تن محصول در گسترهای به مساحت 238000 هکتار توسط 300000 بهرهبردار در واحدهای بهرهبرداری با میانگین 7/0 هکتار با استفاده از روش آبیاری غرقابی سطحی در قالب سه نظام آبیاری سنتی، تلفیقی و مدرن در گیلان تولید میگردد و آب به عنوان کلیدیترین نهاده نقش اساسی را در تولید محصول برنج ایفاء مینماید. از مجموع برنجکاری استان 171000هکتار در محدوده شبکه سفیدرود و67000 هکتارآن نیزسنتی آبخور می باشد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی گیلان،1390). بنابراین بررسی عملکرد و ارزیابی شاخصهای بهرهوری آب در شالیزار و ارایه راهکارهای حفظ و ارتقاء آن شرایط پایداری در تولید برنج و در نتیجه پویایی اقتصادی مردم گیلان را تضمین می نماید.
تاکنون شاخصهای مختلفی برای ارزیابی نحوهی بهرهبرداری از شبکههای آبیاری ارائه گردیده است و بر اساس آنها شبکههای آبیاری از جنبههای مختلف مدیریتی و فنی مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفتهاند، علیرغم گستردگی این تحقیقات در سطح کشور کمتر تحقیق مدونی در مورد میزان تولید محصول به ازای حجم آب مصرفی و یا میزان سود به ازای آب مصرفی در مقیاس بزرگ در زراعت برنج صورت گرفته است و اگر تحقیقی هم صورت گرفته باشد در سطح مزرعهای و مقیاس کوچک میباشد. و اصولاً گزارش مکتوبی از بررسی شاخصهای ذکر شده در گستره شالیزارهای استان گیلان یافت نشد. لذا نیاز به بررسی شاخصهای ناپارامتری بهرهوری آب در نظامهای آبیاری شالیزاری گیلان و در سطح برنجزارهای استان گیلان احساس میشد.

1-4- اهداف و سوالات تحقيق
هدف اصلي اين تحقيق بررسي و تبیین اثرات حاصل از تفاوت نظام هاي آبياري بر عملكرد و بهرهوري اراضي شاليزاري استان گيلان ميباشد كه براي اين منظور اهداف اختصاصي زير مد نظر قرار دارند:
• محاسبه و مقايسه عملكرد ارقام مختلف برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري مذكور.
• محاسبه و مقايسه هزينههاي توليد برنج در اراضي شاليزاري تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌مدرن و تلفيقي.
• محاسبه سود ناخالص به ازاي واحد حجم آب (BPD2) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي، تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه سودخالص به ازاي واحد حجم آب (NBPD3) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
• محاسبه شاخصهاي بهرهوري عملكرد به ازاء واحد حجم آب (CPD4) در اراضي تحت پوشش سه نظام آبياري سنتي،‌ تلفيقي و مدرن استان گيلان براي ارقام بومي و پرمحصول برنج.
سوالاتي كه در اين تحقيق مورد بررسي قرار مي گيرد شامل موارد ذيل مي باشد:
• آیا تفاوت معنیداری بین عملکرد ارقام بومی و پرمحصول برنج در اراضی شالیزاری تحت پوشش سه نظام آبیاری بومی، تلفیقی و مدرن در گیلان وجود دارد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام بومي برنج در كداميك از نظامهاي آبياري ميباشد؟
• بيشترين بهره وري مصرف آب براي ارقام پرمحصول برنج در كداميك از نظام هاي آبياري می باشد؟
• دلايل عمده تغييرات عملكرد در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟
• دلايل عمده تغييرات بهره وري آب در سه نظام آبياري براي ارقام بومي و پرمحصول برنج كدامند؟

1-5- محدوده ي تحقيق
جامعه آماري در نظر گرفته شده در اين تحقيق، ‌كشاورزان شاليكار استان گيلان ميباشد كه اراضي شاليكاري آنان تحت پوشش يكي از نظامهاي آبياري سنتي، ‌تلفيقي و يا مدرن مي باشد و زمان اجراي اين طرح از فروردين سال 1392 لغايت بهمن ماه سال1393 بود.
موضوع تحقيق نيز بررسي اثرات نظامهاي آبياري بر عملكردو بهرهوري آب اراضي شاليكاري كشاورزان گيلان ميباشد.
1-6- واژگان كليدي
نظامهای آبیاری: نظام آبیاری به مجموعهای از فنون و رویههای قانونمند در زمینههای تأمین منابع آب، انتقال آب، توزیع آب میان بهرهبرداران و نیز فنون مربوطه به نحوه تأمین نیازهای آبی گیاه و سازماندهی مناسب عوامل انسانی و نیروی کار در هر یک از زمینه های یاد شده اطلاق میشود.
بهرهوری: بهرهوری از دید سیستمی ارتباط بین داده ها و بازداده ها را مشخص میسازد. بنابراین بهرهوری نشان دهنده میزان کارآیی ترکیب عوامل در فرآیند تولید است که در این پژوهش هدف بررسی و محاسبه بهره وری فنی و اقتصادی آب میباشد.
عملکرد: عبارت است از میزان تولیداز یک محصول زراعی در یک کشت در واحد سطح.
فصل دوم
مرور منابع
2-1-برنج
برنج یکی از مهمترین محصولات غذایی دنیا میباشد که نقش مهمی در تغذیه انسانها ایفاد مینماید. این محصول، غذای اصلی چهل درصد جمعیت جهان میباشد (جداول شماره 2-1-1و2-1-2)، و بررسی روند سطح زیر کشت، تولید و عملکرد جهانی نشان میدهد که از سال 2001 تا 2009 متوسط رشد سالانه سطح زیر کشت، تولید و عملکرد به ترتیب 8/0، 6/1 و 8/0 درصد بوده است (جدول 2-1-4). سطح زیر کشت برنج در جهان حدود 161 میلیون هکتار و میزان تولید حدود 700 میلیون تن شلتوک میباشد. قریب به دو سوم کالری مورد نیاز برای بیش از دو میلیارد نفر در آسیا و یک سوم کالری مورد نیاز یک میلیارد نفر در آفریقا و آمریکای لاتین را تأمین مینماید(FAO,20065).
میانگین مصرف سرانه برنج در جهان حدود 65 کیلوگرم میباشد. کشورهای اروپایی همراه با ترکیه و مکزیک و کانادا به ترتیب با میانگین 5/5، 7/8، 6/7و 7/9 کمترین مصرف سرانه را داشته و بیشترین مصرف سرانه برنج نیز مربوط به کشورهای نظیر کامبوج، لائوس، ویتنام، میانمار و اندونزی و تایلند به ترتیب با 292، 289، 216، 185، 160 و 158 کیلوگرم میباشد. مصرف سرانه در دو کشور بزرگ تولید کننده برنج در جهان یعنی هند و چین نیز به ترتیب 93 و 7/76 کیلوگرم میباشد(1FAO,2011). از کل برنج تولیدی دنیا سالانه حدود 6-4 درصد در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد و بقیه برنج تولیدی صرف تأمین کالری روزانه مردم در کشورهای تولید کننده میگردد. حدود 90 درصد برنج جهان در آسیا تولید و مصرف می گردد (FAO,2011).
از اواسط دهه شصت میلادی، زمانیکه ارقام نیمه پاکوتاه منجر به انقلاب سبز گردید، تولید سالیانه برنج 4/2درصد افزایش یافت که این میزان سریعتر از رشد جمعیت بوده ولی در دهه های آینده به دلیل افزایش جمعیت و درآمد انتظار میرود تقاضا برای تولید برنج هر ساله به میزان سه درصد افزایش یابد (FAO,2012). این در حالیست که افزایش عملکرد در واحد سطح در اغلب کشورهای آسیایی بسیار محدود است و مهمتر اینکه نسبت زمینهای کشاورزی به جمعیت در حال کاهش میباشد، بنابراین باید محصول بیشتر در زمین کمتر با نیروی کار، آب و آفت کشهای کمتر تولید گردد. در ایران در حال حاضر برنجکاری در سطحی بالغ بر 600000 هکتار از اراضی زراعی 16 استان کشور رواج دارد. برنج به همراه با گندم دو غله اساسی تأمین کننده کالری روزانه مردم به شمار می رود.
تولید سالیانه شلتوک در ایران بالغ بر سه میلیون تن و برنج سفید نیز حدود 2/2 میلیون تن می باشد. جدول (2-1-5). استان های گیلان، مازندران، خوزستان، گلستان و فارس بیشترین سطح برنجکاری را دارا میباشند. حدود 25 درصد سطح زیر کشت و 31 درصد تولید برنج در ایران اختصاص به ارقام اصلاح شده و پرمحصول داشته و مابقی سطح و تولید را انواع ارقام بومی به خود اختصاص دادهاند. حدود 76 درصد سطح زیر کشت و 73 درصد تولید برنج اختصاص به دو استان گیلان و مازندران دارد (وزارت جهاد کشاورزی، معاونت تولیدات گیاهی،1391). میانگین مصرف برنج در ایران حدود 36-34 کیلوگرم بوده و مردم گیلان با 53 کیلوگرم مصرف سرانه بیشترین مصرف سرانه برنج را در ایران دارند. بررسی دوره آماری 12 ساله منتهی به سال 1391 نشان میدهد که سطح زیر کشت، تولید، عملکرد برنج در ایران به طور متوسط دارای رشد سالانه به ترتیب 4/2، 6/0 و 5/3 درصد بوده است (جدول 2-1-5).
بررسی یک دوره آماری 10 ساله کشت برنج در گیلان نشان میدهد که سطح زیر کشت برنج در گیلان نیز به طور میانگین 236431 هکتار و میزان تولید شلتوک حدود یک میلیون تن بوده است. حدود 95-90 درصد سطح زیر کشت برنج در گیلان اختصاص به انواع ارقام کیفی و بومی و مابقی به زیر کشت ارقام اصلاح شده و پرمحصول رفته است (سازمان جهاد کشاورزی گیلان،1391). حدود 171000 هکتار از اراضی شالیزاری استان گیلان تحت پوشش شبکه آبرسانی سد سفیدرود و 66903 هکتار نیز سنتی آبخورمی باشد و آب مورد نیاز آن از رودخانه دائمی، فصلی، آب بندان، چشمه و چاه تأمین می گردد و حجم کل آب مورد نیاز زراعت برنج در گیلان بالغ بر 3000 میلیارد مترمکعب در سال برآورد می گردد (شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی سفیدرود، 1392). با توجه به اشتغال مستقیم بالغ بر 300000 بهره بردار در بخش زراعت برنج و تولید ناخالص به ارزش بالغ بر 42000 میلیارد ریال، می توان گفت اقتصاد گیلان بر پایه زراعت برنج شکل گرفته است (سازمان جهاد کشاورزی، 1392).اطلاعات مربوط به سطح، تولید، عملکرد برنج در جهان و ایران در جداول زیر ارائه شده است.
جدول (2-1-1) سطح زیر کشت شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 واحد: هزار هکتارشرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران534514611615611628632639606627637چین*3030129144285092678028327293002929303030117مصر659563613630635650670704745750460هندوستان*4471244900402804241042300430004444444442862ژاپن17701706168816651701168016881673162716241627پاکستان23772114222524612503250025812515296228832365تایلند9891101259988102009800102001016510668106831096312120آمریکا12301342129812131346135211421112120412551463جهان*154122151932147633148946151296153783156156159161161.76ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی و فائو، 1389
* آمارها از 2006 تا 2009 برحسب میلیون هکتار می باشد.
جدول (2-1-2) مقدار تولید شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2010 (واحد: هزار تن)شرح20002001200220032004200520062007200820092010ایران19721990288729312542295631593386317722533013چین189814179305176342162304177434185400183187193196681197212مصر60005227610561746150620077755204430هندوستان127400139900116500130500129000129000139145148135673143963ژاپن1186311320111119740109121090011111184748483پاکستان7204582367187272748773008810103347235تایلند2854426523260572724126948270003032323211635584آمریکا86589764956990341047010000999997211027جهان598975598043577971583112605759618530641657686685094701128ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی ، 1389
جدول (2-1-3) عملکرد شلتوک در ایران، جهان و چند کشور دیگر از سال 2000 تا 2009 (واحد: هکتار/کیلوگرم)شرح2000200120022003200420052006200720082009ایران3690386647244765415847085227524050165265چین6264615261866061626463296276642265556590مصر910392839965980196859538100759767973010000هندوستان2849311628923077305030003175330233692976ژاپن6702663565825850641565416335651167786522پاکستان3031275430192955299129403160331835193581تایلند2613262026092671275026472916300829622869آمریکا7037727872737448778174247731809176737941جهان3886393639153915400440224116421243074204ماخذ: دفتر آمار و فن آوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، 1389
جدول (2-1-4) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک درجهان از سال 2001 تا 2009سال200120022003200420052006200720082009متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (میلیون هکتار)1521481491511551561561591618/0%تولید(میلیون هکتار)5985695856086346416576866796/1%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3935384939364037409241164212430742048/0%ماخذ: دفتر آمار و فن آوری وزارت جهاد کشاورزی
جدول (2-1-5) رشد سطح زیر کشت تولید و عملکرد شلتوک در ایران از سال 1380 تا 1391سال138013811382138313841385138613871388138913901391متوسط رشد سالانهسطح زیر کشت (هزارهکتار)5146116156116286326396066276376486614/2%تولید(هزارهکتار)1990288729312542273731593386317731473354334033006/0%عملکرد(کیلوگرم هکتار)3871472547664160436149315227524050165265515449925/3%ماخذ: وزارت جهاد کشاورزی ، 1391
جدول (2-1-6) منابع و مصارف آب کشور در نگاه کلیمتوسط بارش سالانه250میلیمترجمع بارش351میلیارد مترمکعبمنابع آب تجدید شونده130میلیارد مترمکعبمتوسط تبخیر و تعرق سالیانه270میلیارد مترمکعبسهم آبهای سطحی105درصدسهم آبهای زیرزمینی25درصدسرانه منابع اب تجدید شونده برای جمعیت 70 میلیون نفر1900مترمکعب برای نفر در سالماخذ: وزارت نیرو ، 1379
جدول (2-1-7) وضعیت منابع آب در کشورشرحسال 1357 (میلیارد مترمکعب)تا سال 1378 (میلیارد مترمکعب)کل آب استحصالی
منابع آب سطحی
منابع آب زیرزمینی6/68
29/44
31/245/88
3/41
2/47تعداد سدهای مخزنی
آب استحصالی سدهای مخزنی13
35/2261
1/26آب مصرفی بخش کشاورزی
منابع آب سطحی
سدهای مخزنی
بندهای انحرافی و ایستگاههای پمپاژ و برداشت سنتی
منابع آب زیرزمینی
قنوات و چشمه ها
چاهها49
35/30
5/9
85/20
65/18
6/8
103/82
5/41
8/11
7/29
8/40
5/11
3/29ماخذ: وزارت نیرو، 1379
جدول(2-1-8) سطح زیر کشت اراضی شالیزاری گیلان به تفکیک شهرستان و دهستانردیفشهرستاندهستانسطح شالیزاری (هکتار)جمع سطح برنجکاری (هکتار)میزان تولید شلتوک استان (تن) در سال زراعی 13921آستارامرکزی5/1808320016452لوندویل5/13912آستانهمرکزی295023570104324دهشال7500کیاشهر9040کیسم40803املشاملش جنوبی728350016620املش شمالی1501شبخوسلات12714انزلیمرکزی1588482025869چهار فریضه32325تالشمرکزی60001598773554اسالم4578حویق2754لیسار26556رشتپسیخان964762336286043پیربازار2837خشکبیجار6304خمام11568سنگر11926کوچصفهان116737رضوانشهرمرکزی60001000042505پره سر40008رودباربلوکات1159337712754جیرنده19رحمت آباد919رستم آباد12809رودسرچابکسر12001070054873رحیم آباد501رضا محله5500کلاچای349910سیاهکلمرکزی2615443417659خرارود181911شفتمرکزی89241433063369جیرده2756چوبر265012صومعه سراهندخاله470028000117548تولم3750طاهرگوراب4300ضیابر4300کسما5500گوراب زرمیخ3850مرکیه160013فومنشلتوک40201387062248گشت3529لولمان4896ماکلوان142514لاهیجانمرکزی46692381697774کلشتاجان5934رودبنه4840شیرجوپشت837315لنگرودمرکزی2200910041669کومله1500گلسفید2400چاف300016ماسالمرکزی3000700031196شاندرمن4000مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی، 1392
2-2- بحران آب در جهان
آب گنجینه مشترک انسانهاست که باید به نسلهای بعدی سپرده شود. افزایش مصرف و تخریب منابع آب در مرحله نخست بر زندگی افراد فقیر و مستمند اثر میگذارد و به نوبه خود فقر و ناداری و بیماری و اثرهای برگرفته از عدم توسعه میباشد و تخریب منابع آب به منزله تخریب پایههای توسعه است. آب یکی از بزرگترین چالشهای قرن حاضر بشریت است که میتواند سرمنشأ بسیاری از تحولات مثبت و منفی جهان قرار گیرد. خلاء بین توان تأ مین آب و شدت تقاضا بحران آفرین است. هنگامی که این عدم تعادل با مجموعه راهکارهای مدیریتی قابل مهار نباشد؛ زبان مفاهمه در بخش آب مبدل به زبان مخاصمه خواهد شد. ماهیت منطقه ای منابع آب مانع از آن شده است تا جامعه جهانی بیانیه یا کنوانسیون خاصی را برای آن تصویب کند؛ بیانیهای که به طور فزاینده عمق نگرانیهای بشر را در این خصوص منعکس سازد. آب کالایی منحصر به فرد و مادهای بسیار حیاتی است. محدودیتهای این ماده حیاتی ظرفیتهای سایر منابع حیاتی- از جمله غذا، انرژی، ذخایر ماهی و حیات وحش- را تحت فشار قرار میدهد. استحصال سایر منابع – از جمله غذا، مواد معدنی و فرآوردههای جنگلی- نیز به تناسب مقدار کمی و کیفی منابع آب میتواند محدود شود. در شماری از حوزههای آبخیز جهان محدودیتهای آب آشکار شده است. در برخی از فقیرترین و ثروتمندترین کشورهای جهان نیز سرانه استحصال آب به دلیل مسائل زیست محیطی، افزایش هزینه ها و کمیابی در حال کاهش است.
تغییرات منابع آب شیرین طی سالهای متمادی معین و ثابت است. به عبارت بهتر مقدار آب تجدید شوندهای که سطح کره زمین هم اکنون و به طور سالانه دریافت مینماید؛ معادل همان آبی است که شاید هزاران سال پیش و از بدو بروز تمدنهای بشری دریافت مینموده است. این در حالی است که توزیع زمانی و مکانی مقدار آب تجدید شونده کاملاً متغیر بوده و متناسب با توزیع جمعیت و نیازهای آبی جوامع بشری نمیباشد. به طور مثال قاره آسیا که 60 درصد جمعیت دنیا در آن ساکن هست، 36 درصد منابع آب تجدید شونده جهان را دریافت مینماید یا حوزه آبریز رودخانه آمازون که 14 درصد منابع آب تجدید شونده دنیا را شامل می شود؛ فقط 4/0 درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهد. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار)
از سوی دیگر برداشت و مصرف از این منابع محدود و ثابت آب به علت افزایش جمعیت، پیوسته در حال افزایش میباشد. بنابراین اگر به عنوان شاخص برای بیان وقوع بحران آب نقطه تلاقی بین میزان مصرف و میزان آب قابل دسترسی در نظر گرفته شود، میتوان اینگونه در نظر گرفت که هر اندازه به این مرز نزدیک شویم ابعاد آن وسیعتر و گستردهتر میشود و ضروری است بشر برای ایجاد تأخیر و رسیدن به این نقطه تلاشهای عمدهای را از جهات علمی، فنی و تحقیقاتی سازمان دهد. تغییرات میزان مصرف آب بر اساس منابع مختلف تأمین آن مؤید مطلب فوق میباشد (جداول 2-1-7، 2-1-6 و 2-3-1).
موضوع مهم دیگری که در سالهای اخیر برای بیان مشخصههای بحران آب مطرح بوده محدودیت در تجهیز منابع مالی لازم برای توسعه بهره برداری و مدیریت از منابع آب میباشد. اخیراً کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد گزارشی را تحت عنوان “ارزیابی جامع منابع آب جهان” تهیه نموده و طی آن ملل مختلف جهان را از نظر میزان منابع آب تجدید شونده و توانایی های آن ها برای تجهیز منابع مالی به چهار دسته مشخص تقسیم نموده است.
– کشورهای با درآمد سالانه بالا و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه بالا و تنش آبی زیاد.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی کم.
– کشورهایی با درآمد سالانه کم و تنش آبی زیاد.
بدین ترتیب کشورهایی که در دسته چهارم طبقه بندی مذکور قرار دارند و متأسفانه تعداد آن ها نیز قابل ملاحظه است اولین قربانیان بحران آب در جهان محسوب خواهند شد.
با عنایت به آنچه ذکر شد میتوان در یک جمع بندی کلی سه محور اصلی زیر را به عنوان مشخصه های اصلی بروز بحران آب در نظر گرفت.
1- عبور نیاز یا تقاضای آب از مرز منابع تجدید شونده قابل استحصال.
2- کاهش شدید سرانه منابع آب تجدید شونده.
3- عدم تطابق درآمد سرانه با هزینههای مدیریت و بهره برداری از منابع آب. (مدیریت منابع آب و توسعه پایدار).

2-2-1- ویژگی های بحران آب امروز در جهان
در دهههای اخیر به ویژه در سالهای پایانی قرن بیستم، آب به عنوان یک موضوع مهم در کانون مباحث و مذاکرات بین المللی قرار گرفته و تقریباً هیچ نشست بین المللی را که در



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید