دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت
پایان نامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مدیریت گرایش: کشاورزی
عنوان:
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در شهرستان رودسر
استاد راهنما:
دکتر علی محمدی ترکاشوند
استاد مشاور:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
رضا مقصودی رحیم آبادی
تابستان 1393

باسمهتعالی
صورتجلسه دفاع
با تأییدات خداوند متعال جلسة دفاع از پایاننامه کارشناسی ارشد آقای /خانم در رشتة:
تحت عنوان:
با حضور استاد راهنما، استاد (استادان) مشاور و هیأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت در تاریخ تشکیل گردید.
در این جلسه، پایاننامه با موفقیت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمرة با امتیاز ( بدون احتساب نمره مقاله ) دریافت نمود.
استاد راهنما: دکتر
استاد (استادان مشاور):
1. دکتر
2.
3.
هیأت داوران:
1. دکتر
2.
3.
مدیر گروه یا رئیس تحصیلات تکمیلی واحد:
معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
نمره حاصل از ارزشیابی مقاله/ مقالات دانشجو برابر ضوابط ( ازسقف 2نمره ) ………… محاسبه ونمره نهایی پایان نامه ( مجموع نمره دفاع ومقاله ) با درجه ………….. و نمره به عدد ………. به حروف ……………………………………. به تصویب رسید.
تأیید کارشناس حوزه پژوهشی
تأیید معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
توجه : این فرم قبل از صحافی می بایست به امضا اساتید و مسئولین مربوطه برسد.
این برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار می باشد.
صفحه تعهدنامه اصالت پایان نامه
تقدیر و تشکر
سپاس ايزد منان را که بدون بذل عنايتش طي طريق ميسر نمي‏گردد. او که در پيمودن اين راه شوق آموختن را در وجودم بيدار گردانيد، باشد که به ياري حضرتش آن چه را آموختم در راه رضايتش و خدمت به مردمانش به کار گيرم.
در ابتدا بر خود وظیفه می دانم که از جناب آقای دکتر ترکاشوند استاد راهنمای عزیزم که با نهایت لطف خود مرا در تمامی مراحل پایان نامه یاری رسانده و بمانند دوستی صمیمی در عرصه تحصیل و زندگی مرا مورد راهنمایی خویش قرار دادند صمیمانه قدردانی نمایم.از دکتر عزیزی، استاد مشاور عزیزم به خاطر زحماتی که در طی تکمیل این تحقیق متحمل شدند و مرا از نظرات و پیشنهادات ارزنده ی خود بهره مند ساختند، کمال تشکر را دارم.از دکتر الهیاری که با قبول زحمت داوری پایان نامه و ارائه نظرات ارزنده شان مرا مورد محبت خویش قرار دادند صمیمانه سپاسگزارم.

تقديم به
دو گوهر گرانبهايي که از مرز خوبيها طلوع کردند و طريق عشق و محبت را به من آموختند. دو اقيانوس بي کرانه اي که ساحل وجودم هر لحظه از محبت مواجشان سيراب است که مشوق حيات علمي ام هستند و ايمان زندگي را از مكتبشان آموختم.
پدر و مادر عزيزم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1 مقدمه3
1-2 بیان مسئله4
1-3 فرضيه تحقيق5
1-4 اهداف تحقيق5
1-5 تعریف‎ها و مفهوم‎هاي به کاربرده شده6
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری6
1-5-2 پروژه آبخیزداري6
1-5-3 عملیات آبخیزداري7
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري7
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري8
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی8
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی8
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی8
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی8
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري9
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)9
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیست محیطی10
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی10
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)10
1-6 ضرورت انجام تحقيق11
1-7 سوالات پژوهش11
فصل دوم: کلیات و سابقه تحقیق
2-1 مقدمه13
2-2 اقتصاد فرسایش خاک13
2-2-1 دیدگاه تاریخی14
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب15
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد16
2-3 مقایسه منافع و هزینه‎هاي پروژههاي حفاظت آب و خاک18
2-3-1 مفهوم تحلیلهاي مالی و اقتصادي18
2-3-2 معیارهاي مقایسه هزینه‎ها و منفعت‎ها در پروژه‎هاي حفاظت آب و خاک19
2-4 ارزيابي اقتصادي21
2-4-1 مفاهيم اساسي ارزيابي اقتصادي22
2-4-2 شاخص‎ها و معیارهاي ارزیابی اقتصادي23
2-4-2-1 ارزش خالص فعلي(NPV)23
2-4-2-2 نسبت منافع- هزينه24
2-4-2-2-1 فايده‎هاي طرح24
2-4-2-2-1-1 فايده‎هاي مستقيم يا اوليه25
2-4-2-2-1-2 فايده‎هاي غيرمستقيم (معطوف به غير)25
2-4-2-2-2 هزينه‎هاي طرح25
2-4-2-2-2-1 هزينه‎هاي مستقيم25
2-4-2-2-2-2 هزينه‎هاي وابسته26
2-4-2-3 نرخ بازده (IRR)26
2-4-2-4 رابطه بین معیارهاي تنزیلی27
2-4-2-5 دوره بازگشت سرمايه (PBP)27
2-4-2-6 روش تحليل نقطه سربسر28
2-5 پیشینه تحقیق29
فصل سوم: روش تحقیق
3-1 مقدمه36
3-2 منطقه مورد مطالعه36
3-2-1 موقعیت جغرافیایی منطقه و ویژگی‎های کلی آن36
3-2-2 روستاهای واقع در منطقه لسبو36
3-2-3 پارامترهای عمومی منطقه37
3-2-4 شکل حوزه37
3-2-5 ارتفاع متوسط حوزه38
3-2-6 شیب حوزه39
3-3 روش انجام تحقیق39
3-3-1 تصويری کلی از پروژه‎های اجرائی آبخیزداری در حوزه لبسو40
3-3-1-1 پروژه‎های حفاظت و قرق41
3-3-1-1-1 هزینه‎های پروژه حفاظت و قرق41
3-3-1-2 پروژه نهال+کاری42
3-3-1-2-1 هزینه‎های پروژه نهالکاری42
3-3-1-3 پروژه‎های کپه‎کاری42
3-3-1-3-1 هزینه‎های پروژه کپه‎کاری43
3-3-1-4 پروژه‎های بذرپاشی43
3-3-1-4-1 هزینه‎های پروژه بذرپاشی43
3-3-1-5 پروژه کودپاشی44
3-3-1-5-1 هزینه‎های پروژه کودپاشی44
3-3-1-6 پروژه تامین غذای دام45
3-3-1-6-1 هزینه‎های تامین غذای دام45
3-3-1-7 پروژه تعدیل دام47
3-3-1-8 احداث آبشخوار47
3-3-1-9 پروژه‎های آموزشی47
3-3-1-10 پروژه‎های مکانیکی48
3-3-1-10-1 هزینه‎های اجرایی پروژه‎های مکانیکی49
3-3-2 جامعه‎آماری51
3-3-3 نمونه‎گیری51
3-4 وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه لسبو52
3-4-1 کشاورزی52
3-4-2 دامداری53
3-4-2-1 تعداد دام54
3-4-3 اشتغال55
3-4-4 مهاجرت55
3-5 روش تجزیه و تحلیل دادهها55
3-6 جمع‎بندی فصل57
فصل چهارم: نتایج و تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه59
4-2 تجزیه و تحلیل نتایج59
4-2-1 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي کشاورزي در حوضه59
4-2-1-1 میزان تولیدات بخش کشاورزی59
4-2-1-2 میزان درآمد بخش کشاورزی60
4-2-2 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي دامداری در حوضه62
4-2-2-1 تعداد واحد دامی موجود در حوضه62
4-2-2-2 میزان تولیدات بخش دامداری62
4-2-2-3 میزان درآمد بخش دامداری64
4-2-3 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه اشتغال65
4-2-4 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه مهاجرت66
4-2-5 اثرات اقتصادي طرحهاي آبخیزداري در حوضه66
4-3 جمع‎بندی فصل67
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1 مقدمه69
5-2 مروری بر خطوط کلی پژوهش69
5-3 نتيجه‎گيری کلی تحقيق69
5-4 پيشنهادات72
منابع و مآخذ73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1 رابطه بین شاخص‎هاي تنزیلی(معیارهاي اقتصاد مهندسی مقایسه هزینه و منفعت‎هاي پروژه)27
جدول 3-1 پارامترهای فیزیکی منطقه37
جدول 3-2 ضرایب شکل حوزه37
جدول 3-3 ارتفاع متوسط وزنی و درصد مساحت طبقات ارتفاعی38
جدول 3-4 برآورد هزینه کل پروژه اجرائی قرق و حفاظت با برنامه‎ریزی 10 ساله (سال 1382)41
جدول 3-5 برآورد هزینه کل پروژه نهالکاری (سال 1382)42
جدول 3-6 برآورد هزینه کل پروژه کپه‎کاری (سال 1382)43
جدول 3-7 برآورد هزینه کل پروژه بذرپاشی (سال 1382)44
جدول 3-8 برآورد هزینه کل پروژه کودپاشی (سال 1382)45
جدول 3-9 برآورد هزینه کل پروژه تامین غذای دام (سال 1382)46
جدول 3-10 برآورد هزینه کل پروژه‎های مکانیکی (سال 1382)49
جدول 3-11 حجم عملیات پروژهها با هزینه‎های پیشبینی شده در طرح50
جدول 3-12 جمعیت و خانوار منطقه لسبو51
جدول 3-13 سطح اراضی زراعی موجود در منطقه53
جدول 3-14 تعداد واحد دامی موجود در منطقه54
جدول 3-15 تعداد جمعیت شاغل در بخشهاي مختلف اقتصادي سال 138555
جدول 4-1 عملکرد محصولات کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(تن در هکتار)60
جدول 4-2 اثرات اجراي طرح‎هاي آبخیزداري درافزایش میزان عملکرد سطح زیر کشت از دید روستاییان حوضه لسبو60
جدول 4-3 درآمد بخشهای مختلف کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)61
جدول 4-4 تعداد واحد دامی موجود در منطقه62
جدول 4-5 میزان تولید گوشت بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-6 میزان تولید شیر بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-7 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در افزایش تولیدات دامداری روستاییان حوضه لسبو64
جدول 4-8 کل درآمدهای بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)65
جدول4-9 اثرات عملیات آبخیزداري براي ایجاد مشاغل جدید در حوضه65
جدول 4-10 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در جلوگیري از مهاجرت روستاییان حوضه66
جدول 4-11 محاسبه نسبت فایده به هزینه براي محصولات کشاورزی و دامداری در حوضه(میلیون ریال)67

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري7
شکل 2-1 اندازه‎گیري ارزش اقتصادي نهاده‎ها و ستانده‎ها20
چکیده
این تحقیق به منظور تعیین و شناسایی اثرات اقتصادي و اجتماعی عملیات آبخیزداري در حوزه لسبو در شهرستان رودسر و همچنین بررسی دیدگاه ها و نظرات روستاییان از فعالیت هاي آبخیزداری نسبت به اثرگذاری عملیات مذکور انجام شده است. براي جمع آوري اطلاعات، از پرسشنامه و اطلاعات موجود در اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر استفاده گردید. جامعه نمونه تحقیق، 242 خانوار روستایی شامل خانوارهاي کشاورزان، دامداران وخوش نشینان بودند. تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از روش نسبت هزینه به فایده انجام گردید. اطالاعات مورد نظر تحقیق از طریق طراحی پرسشنامه و توزیع آن صورت پذیرفت و همچنین برخی از اطلاعات مربوط به مخارج برروی طرح های آبخیزداری از اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر جمع آوری شده است. نتایج تحقیق نشان داد که اجرای طرح های آبخیزداری بر اساس نسبت هزینه به فایده در مجموع دو بخش کشاورزی و دامداری داراي اثرات مثبت بوده و با مقدار 03/1، توجیه اقتصادي داشته است. افزون بر این مشخص گردید که اجراي طرح-هاي آبخیزداري در منطقه تحقیق، در افزایش اشتغال بهره برداران و جلوگیري از مهاجرت روستاییان که در حال حاضر از مهمترین چالش ها و معضلات مناطق روستایی محسوب می شود، نقش مثبت و موثري ایفا نکرده است، به نحوي که 9/83 درصد از مصاحبه شوندگان، اجراي طرح هاي آبخیزداري را در این زمینه بی تأثیر دانستند. نسبت هزینه به فایده براي محصولات کشاورزی و دامداری در سال 1382(سال شروع) به ترتیب 62/2 و 46/0 بوده که این نرخ ها براي سال 1392 به ترتیب به 87/0 و 15/0 تغییر پیدا کرده است.
واژه هاي کلیدي: آبخیزداری، اقتصادي، اجتماعی، حوضه آبخیز، منطقه لسبو
1-1 مقدمه
خاك يكي از اصليترين منابع طبيعي است که رشد گياهان را تضمين و بيش از ٩٧ درصد نيازهاي غذايي جهان را برآورده میکند. لايه بالايي خاك نهاده اصلي فعاليتهاي زراعي است. تقاضاي فزاينده براي غذا، کميابي خاك زراعي را به دنبال دارد. در چند دهه گذشته اين منبع طبيعي با ارزش در اثر عوامل انساني (جنگلزدايي، چرای بيش از حد و سوء مديريت اراضي) و عوامل طبيعي (فرسايش آبي و بادی) تخليه شده و ارزش آن کاهش يافته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
کلمه فرسایش از ریشه لاتینی Erode به معني کندهشدن و سائيدن، گرفته شده است. بر اساس تعريف هرن1و دوناهو2، فرسايش، مجموعهی فعاليتهايي است که در آن مادهی خاك يا سنگ شسته، شل يا حل ميشود و يا از بخشي از زمين کنار گذاشته ميشود و شامل فرآيندهاي آبشويي3، حلاليت و انتقال است (هرن و دوناهو، 1991).
به طور کلي فرسايش بر دو نوع است: فرسايش طبيعي و فرسايش تشدیدی. فرسايش طبيعي که همان فرسايش زمينشناسي است، حاصل فرآيندهاي فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي بوده و کند ميباشد. ولي فرسايش تشدیدی که به طور عمده حاصل از فعاليتهاي انساني مانند کشاورزي، جادهسازي، استخراج معادن و مانند اينها ميباشد، مخرب است. در يک نگاه کلي، هرگاه تعادل در اين دو برقرار باشد مشکلي بروز نميکند ولي چنانچه فرسايش تشدیدی بيشتر از فرسايش طبيعي باشد آثار سوء اقتصادي و اجتماعي آن ظاهر ميشود. شدت فرسايش و وسعت آن در زمانها و مكانهاي مختلف يكسان نبوده و به شرايط طبيعي پستي، بلندي، خصوصيات خاکها و چگونگي کاربري زمين مربوط است (شكوري، ١٣٧۴ ).
عوامل مؤثر بر فرسايش به سه گروه کلي تقسيم ميشوند. گروه اول، عواملي هستند که انرژي لازم را براي بروز فرسايش فراهم ميکنند. گروه دوم عواملي هستند که زمينه بروز يا عدم بروز آن را فراهم ميکنند و گروه سوم عواملي هستند که موجب حفاظت خاک در برابر فرسايش میشوند (مورگان4، 1995).
در بررسيهاي مربوط به فرسايش و حفاظت خاک، مهمترين عامل، شناخت عوامل مربوط به فرسایش و اولويتبندي مهار آنها است. در موارد متعددي مشاهده شده است که در جايي بهترين کار، رها کردن اراضي و کنار آمدن با طبيعت است و در جايي با ايجاد يک پوشش ساده گياهي جلوي فرسايش گرفته مي‎شود مانند نقاطي که محل اصلي برداشت ذرات حمل شده توسط باد است. رعايت نكردن همين نکات ساده و در عين حال با اهميت، خسارات جاني و مالي فراوان داشته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
بر اساس برآوردهاي انجام شده، فرسايش خاك کشور در سال ١٣٥٥ معادل يك ميليارد تن بوده که 10 سال بعد به 5/1 ميليارد تن و در سال 1375 به 5/2 میلیارد تن افزايش يافته است .براساس برآورد ديگري فرسايش خاك از ده تن در هكتار در دهه 60 به بيست تن در هكتار در دهه ٧٠ رسيده است. تبعات فرسايش خاك در کشور ما به طور کلي به شكل انباشت رسوبات در پشت سدها، از بين رفتن پوشش گياهي، افزايش وقوع سيلاب و آلودگي خاك ميباشد (سازمان برنامه و بودجه، 1378).
یکی از راهکارها به منظور جلوگیری از فرسایش خاک، حفاظت خاک است. حفاظت خاک نقطه مقابل تخریب خاک است. این که بدانيم چگونه خاکهای کشور را حفاظت کنيم، میتوان از تخریب خاک جلوگيری کند. امروزه توسعه پایدار به عنوان محوریترین اهداف توسعهای در بخش کشاورزی کشور زمانی محقق خواهد شد که منابع پایه نظیر آب و خاک در چارچوب ضوابط فنی حفاظت شده و به صورت اصولی مورد بهرهبرداری قرار گیرند. بهطور کلی میتوان گفت هر سرمایهگذاری که باعث حفظ و یا افزایش بهرهوری و یا جلوگیری از کاهش بهرهوری بالقوه زمین گردد، حفاظت خاک محسوب میشود (حیاتی، خلیلیان، 1386).
1-2 بیان مسئله
حفاظت خاک یک مسئله اقتصادی است چرا که سرمایهگذاری جاری جهت کسب درآمدهای بیشتر در آینده است. خاک زراعی یکی از مهمترین نهادهها در فرآیند تولید محصولات کشاورزی است که کیفیت آن نقش مهمی در میزان عملکرد محصول و رسیدن به امنیت غذایی و توسعه پایدار دارد. بهطوری که پائین بودن میزان تولیدات کشاورزی ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی را به میزان زیادی به کاهش مداوم حاصلخیزی خاکهای زراعی نسبت میدهند (رفاهی، 1378).
متأسفانه میزان فرسایش سالانه خاک در ایران معادل 33 تن در هکتار گزارش شده که سالانه اثرات درون مزرعهای زیادی بر کشاورزان به صورت کاهش کیفیت خاک و عملکرد محصولات و نیز اثرات برون مزرعهای فراوانی بر جامعه تحمیل مینماید. در این زمینه عدم اعمال عملیات حفاظت خاک از سوی زارعین به جهت عدم آگاهی از منافع اقتصادی، اجتماعی و نهادی آن، به عنوان یکی از دلایل اصلی این پدیده به شمار میرود. همچنین زارعین در صورت سودآور بودن روشهای حفاظت خاک، سرمایه‎گذاری‎های لازم را خواهند کرد. برای حفاظت آب و خاک از روشهای مکانیکی و غیرمکانیکی استفاده میگردد (حیاتی وخلیلیان، 1386).
عملیات مکانیکی شامل تراسبندی، احداث بندهای خاکیسنگی، بادشکنها، کانالهای زهکشی، ایجاد آبراهه‎های انحرافی است که نوعی مبارزه مستقیم با فرسایش خاک است که اجرای آنها مشکل و نیاز به صرف هزینه بیشتری دارند. عملیات غیرمکانیکی عبارت از پیشگیری از فرسایش با انجام یکسری عملیات صحیح مدیریتی که این روشها نسبتاً ارزان و بهعلاوه کاربرد این عملیات در هر شرایطی امکانپذیر است که شامل مدیریت خاک نظیر انواع شخمهای حفاظتی، مصرف کودهای آلی، بذوراصلاح شده، کندن علف هرز، مصرف کودشیمیایی و نیز مدیریت زراعی شامل مالچ پاشی، کشت روی خطوط تراز، تناوبهای زراعی و کشت نواری است (رفاهی، 1375؛ قدیری، 1372).
بنابراین همانطور که بیان شد عملیات حفاظت خاک دارای اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در هر منطقهی خواهد بود و انتظار میرود که هرگونه هزینه و سرمایهگذاری به منظور حفاظت خاک دارای توجیه اقتصادی برای آن منطقه باشد. لذا با توجه به مطالب گفته شده، در تحقیق حاضر به دنبال آن است که اجرای عملیات حفاظت آب و خاک در حوضه آبخیزداری لسبو واقع در شهرستان رودسر را مورد ارزیابی اقتصادی قرار داده و به این سوال پاسخ دهد که آیا این طرح که خود شامل چندین طرح دیگر نیز است، دارای توجیه اقتصادی بوده است یا خیر؟
1-3 فرضيه تحقيق
با توجه با مطالب گفته شده فرضیهی تحقیق بصورت زیر بیان میشود:
عملیات حفاظت خاک در حوضه آبخیزداری لسبو دارای اثرات اقتصادی مثبت بوده و توجیه اقتصادی داشته است.
1-4 اهداف تحقيق
در این تحقیق، اهداف زیر مورد بررسی قرار خواهد گرفت:
تحلیل اثرات اقتصادی-اجتماعی حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی منافع حاصل از عملیات حفاظت خاک بر کشاورزی و دامداری اراضی منطقه لسبو،
1-5 تعریفها و مفهومهاي به کاربرده شده
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری
یک آبخیز، محدودهای توپوگرافی است که تمام رواناب یک سطح را به نقطهای مشخص زهکشی می‎کند .آبخیز گرچه یک واحد هیدرولوژیکی محسوب میشود، لکن یک واحد فیزیکی-بیولوژیکی نیز به شمار میآید، ضمن آنکه در بسیاری از موارد واحدی اجتماعی-اقتصادی-سیاسی نیز تلقی میگردد. آبخیزداری به فرآیند تنظیم و اجرای مقدماتی ادارهی منابع یک آبخیز با هدف فراهم آوردن خدمات و محصولات، بدون آسیب رساندن به منابع خاک و آب، تعریف شده است و در برنامه‎های آبخیزداری معمولاً بایستی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سازمانی موثر در داخل و خارج آبخیز را نیز در نظر گرفت (دادرسی سبزوار، 1386). براي مثال در ارتفاعات حوزه رود لوکوس5 در مراکش، سدهاي تنظیم کننده6 با هدف مهار فرسایش ساخته شده است تا فرآیند فرسایش کاهش داده شود. در طول تپههاي آندین7 در پرو با هدف تولید چوب هیزمی و کاهش سرعت فرسایش، در دامنههاي شیبدار، درختهاي اکالیپتوس کاشته شده است. اگرچه دانشمندان غربی، پیشینه اجراي پروژههاي آبخیزداري را قرن 20 میلادي بیان میکنند، اما بر پایه دیدههاي فراوان، پیشینه اجراي آنها در ایران به سالهاي بسیار دورتر برمیگردد. از جمله آنها میتوان به سد دول ابراهیمی پشت بند خُنج در استان فارس اشاره کرد (بلندترین سد کهنی که براي نگهداري خاك ساخته شده است). همچنین میتوان به کارهایی که در آبریز شور مهران یا آبریز رود دهرود انجام شده نیز اشاره کرد. بعضی از فعالیتهاي آبخیزداري براي برگرداندن و بازیابی(احیا) زمینهاي فرسایش یافته و گاهی براي جلوگیري از تخریب خاك در آینده انجام میشوند.
1-5-2 پروژه آبخیزداري
به طور معمول در هر کشور، یک برنامه ملی با جزییات کامل براي توسعه اقتصادي و اجتماعی و رسیدن به هدفهاي اجتماعی وجود دارد. این برنامه ملی شامل اجراي پروژههاي جزییتر است. به طور ویژه، در پروژههاي آبخیزداري، هدفهاي توسعه پایدار دنبال میشود و ابزار مهمی هستند تا از راه آنها امکان دستیابی به توسعه پایدار فراهم شود (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-3 عملیات آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري به نوبه خود شامل اجزاي کوچکتري هستند که به آن عملیات8 گفته میشود و شامل سه گروه سازهاي، زیستی9 و مدیریتی هستند. منظور از عملیات آبخیزداري، به کارگیري مجموعه تمهیدات و تغییراتی در کاربري اراضی، پوشش گیاهی و سایر اقدامهاي سازهاي و غیرسازهاي است که در یک حوضه آبخیز انجام میشود تا بتوان به هدفهاي آبخیزداري دست یافت. در زیرمجموعه هر عملیات آبخیزداري تعدادي فعالیت انجام میشود. براي مثال میتوان به فعالیتهاي بذرپاشی و بذرکاري در عملیات زیستی و فعالیتهاي پخش سیلاب و بند خاکی در عملیات سازهاي اشاره کرد(معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392). در شکل 1-1 ارتباط طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري ارایه شده است.
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري
اجراي پروژه هاي آبخیزداري با به کارگیري نیروي انسانی، مصالح ساختمانی، ماشین آلات، بذر، نهال و… همراه است که این ها نهاده هاي مورد نیاز پروژه هاي آبخیزداري هستند.
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري
ستانده هاي این پروژه ها شامل دو بخش است:
-اثرها و پیامدهاي فیزیکی
-اثرها و پیامدهاي مالی
-پیامدهاي اجتماعی
-پیامدهاي زیست محیطی
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی
اجراي پروژه هاي آبخیزداري داراي اثرهاي مستقیم و یا پیامدهایی است. پیامدهاي فیزیکی به دنبال اثرها به دست می آید. براي مثال کاهش فرسایش یکی از اثرهاي مستقیم پروژه هاي آبخیزداري است. پس از کاهش فرسایش، ممکن است رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري کاهش یابد که این کاهش رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري، پیامد اجراي پروژه است.
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی
به دنبال رخداد اثرها و پیامدهاي فیزیکی، اثرها و پیامدهاي مالی به دست می آیند. در مثال پیشین، کاهش رسوب گذاري در کانال موجب کاهش هزینه لایروبی می شود که مورد اخیر، اثر مالی اجراي پروژه است یا اینکه اجراي پروژه موجب افزایش تولیدات کشاورزي شده است که همان اثر مالی اجراي پروژه است. افزایش تولیدات ممکن است موجب افزایش درآمد ساکنان حوضه آبخیز شود که همان پیامد مالی اجراي پروژه است.
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی
افزون بر اثرها و پیامدهاي مالی، اجراي پروژه ممکن است موجب افزایش اشتغال یا کاهش مهاجرت آبخیزنشینان شود. افزایش اشتغال و کاهش مهاجرت آبخیزنشینان جزء پیامدهاي اجتماعی اجراي این پروژه‎هاست.
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی
این پیامدها به طور معمول به دنبال مجموعه اي از رويدادهایی که در زیست بوم رخ می دهد، ایجاد می‎شوند. از این دست می توان به تغییر در کیفیت آب زیرزمینی، فرسایش خاك، رسوب گذاري، تغییر در نوع زیست بوم ها و پایداري گوناگونی(تنوع) زیستی، سطح آب زیرزمینی، شور و قلیایی شدن خاك و باتلاقی شدن زمین نام برد. اجراي پروژه هاي آبخیزداري ممکن است موجب حفظ یا نابودي زیستگاه حیات وحش یا گوناگونی زیستی شود. چنین موردهایی به عنوان پیامدهاي زیست محیطی اجراي این پروژه-هاست.
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري نیز هم چون سایر پروژههاي عمرانی داراي چهار اثر: زیستمحیطی10، اجتماعی11، اقتصادی12 و توزیعی13 هستند. همین آثار و یا پیامدها مورد ارزیابی14(ارزشیابی15) قرار میگیرند (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)
از یک دیدگاه، آثار و پیامدهاي اقتصادي هر پروژهي آبخیزداري شامل منافع و هزینههاي آن است. منافع اقتصادي به دو بخش مستقیم (اولیه) و غیرمستقیم تقسیم میشود. مهمترین اثرهاي اقتصادي مستقیم پروژه شامل نتایج فوري ناشی از اجراي پروژه مانند افزایش و یا کاهش تولیدات کشاورزي (زراعی، باغی، دامی و آبزیان) و فرآوردههاي جنگلی و مرتعی (چوب، علوفه، دارو، خوراك و …) است. منافع غیرمستقیم شامل فایدههاي پیشین و پسین ناشی از اجراي پروژه است. مانند افزایش درآمد بنگاههاي تولیدکننده نهادههاي لازم براي اجراي پروژه و افزایش اشتغال. هزینههاي پروژه نیز شامل هزینههاي مستقیم و وابسته است. هزینههاي مستقیم شامل هزینههاي مربوط به اجرا، بهرهبرداري و نگهداري است. هزینههاي وابسته شامل تمام هزینه‎هایی است که براي استفاده از محصولات پروژه وجود دارد. براي مثال میتوان از هزینههاي مربوط به تهیه نهادههاي مورد نیاز براي تولیدات کشاورزي نام برد. ارزیابی پیامدهاي اقتصادي پروژه بر این اساس، در چارچوب تحلیل منفعت-هزینه16 انجام میشود (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیستمحیطی
براي ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی روشهاي مختلفی وجود دارد که در چهارچوب ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی17 قرار میگیرند. چنین ارزیابی به طور معمول، آثار اجراي پروژه را بر زمینه‎هایی مانند منابع تجدیدپذیر(آب زیرزمینی، خاك، پوشش گیاهی و …)، گوناگونی زیستی و ظرفیت زیستمحیطی18 بررسی میکند. آثاري که قابل ارزشگذارياند در چارچوب تحلیل منفعت – هزینه قابل ارزیابی هستند. آثاري نیز که قابل ارزشگذاري نیستند از راه تعیین تمایل به پرداخت19 یا تمایل به دریافت20 افراد جامعه، ارزیابی می‎شوند. از نظر فنی، هزینهها از طریق تمایل به جبران ضرر (WTA) و منافع از طریق تمایل به پرداخت (WTP) براي تامین کالاها و خدمات زیست محیطی برآورد میشود.
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی
پیامدهاي پروژه بر زندگی آبخیزنشینان، سازمان جوامع محلی، ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جامعه محلی جزو قلمرو پیامدهاي اجتماعی پروژه هستند. این پیامدها به عوامل دیگري مانند روابط خویشاوندي، جنسیت و گروههاي اجتماعی واقع در محیط پروژه بستگی دارد.
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)
شیوه بهرهمندي گروههاي مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهاي مثبت و منفی پروژه در پیامدهاي توزیعی دیده میشود. در این دیدگاه، راههاي مختلفی براي گروهبندي جامعه و سنجش آثار و پیامدهاي اجراي پروژه نسبت به آنها وجود دارد که از جمله میتوان به آثار توزیعی درآمد بین گروههاي درآمدي، طبقات اقتصادي و اجتماعی، مناطق جغرافیایی و توزیع زمانی آثار درآمدي پروژه بین نسل موجود و آینده اشاره کرد.
پس پروژههاي آبخیزداري مانند سایر پروژهها آثار مختلفی دارند؛ این اثرها و پیامدها بیشتر ناظر بر پیامدهاي زیستمحیطی و اقتصادي این پروژهها است و ارزشگذاري و سنجش آنها نیز در چهارچوب ارزیابی اقتصادي انجام میشود. پیامدهاي زیستمحیطی که ناظر بر هدفهاي اصلی پروژههاي آبخیزداري و منابع طبیعی (نگهداشت آب و خاك) هستند نیز بررسی میشوند (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-6 ضرورت انجام تحقيق
کارشناسان و مدیران بر این اعتقاد هستند که طرحی باید به مرحله اجرا در بیاید که منافع حاصل از آن از هزینه‎های آن بیشتر باشد. یا به زبان علمی دارای توجیه اقتصادی باشد. طرحهای آبخیزداری و عملیاتی که منظور حفظ خاک انجام میشود از گونه طرحها و پروژه‎های خواهد بود که دارای هزینه‎های بسیاری هستند. در طرف مقابل، این مسئله دارای اهمیت بسیاری خواهد بود که آیا منافعی که از طرحهای آبخیزداری به دست میآید، از هزینه‎های که برای اجرای آن اختصاص داده شده است بیشتر است یا خیر. البته ممکن است که منافع بهدست آمده از اجرای اینگونه طرحها در دوره‎های اولیه کمتر از هزینه‎های آنها باشد ولی در دوره‎های بعدی باید به دنبال آن باشیم که سودهای بدست آمده از هزینهها بیشتر باشد. به همین دلیل ارزیابی اقتصادی که معیاری خواهد بود برای بررسی اقتصادی اینگونه طرحها از اهمیت ویژهی در اجرای آنها برخوردار است.
1-7 سوالات پژوهش
با توجه به هدف اصلی تحقیق حاضر سوال اصلی و بسیار مهم این تحقیق بهصورت زیر بیان خواهد شد:
آیا عملیات آبخیزداری که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجیه اقتصادی برخوردار بوده است؟
البته باید گفت که تحقیق مورد نظر سوالات فرعی دیگری را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زیر خواهد بود:
میزان تأثیر عملیات آبخیزداری در منطقه لسبو بر کشاورزی و و دامداری منطقه مورد نظر به چه میزان بوده است؟
تأثیرات این عملیات آبخیزداری بر عوامل زیست محیطی منطقه لسبو به چه میزان بوده است؟
2-1 مقدمه
استفاده اقتصادی از منابع خاک یک دغدغهی اساسی است، زیرا زمین یک نهادهی ضروری در کشاورزی است، بدین معنا که بدون کاربرد آن هیچ محصولی تولید نخواهد شد. این موضوع بهویژه برای کشورهای در حال توسعه بیشتر صدق میکند که در آنجا نهادهای غیر کار در کشاورزی ناچیز بوده و زمین کشاورزی منبع خیلی مهم و اساسی برای بقاء اکثریت وسیعی از جمعیت است (باربیر21، 2003). کشاورزی در این کشورها نه تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه همچنین یک روش زندگی است. از این رو، زمین کشاورزی دارای اهمیت بسیاری است که رفاه اجتماعی بر آن بنا شده است. در فرآیند استفاده از زمین، کشاورزان زمین را در معرض انواع مختلف تخریب (فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) قرار میدهند. در نتیجه این منبع خیلی مهم تحت تخریب مداوم است و توان حاصلخیزی بلند مدت آن کاهش مییابد. در اصطلاح اقتصادی تخریب خاک باعث کاهش ویژگیهای زمین در ارتباط با کارکردهای ویژهی دارای ارزش آن میشود (اسکر، یاداف22، 1996).
در این راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنین جلوگیری از تخریب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزی، آبخیزداری با اهداف مختلفی ممکن است در حوزه‎های صورت پذیرد که کنترل و بهرهبرداری بهینه از سیلاب، تغذیه سفره، افزایش پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از حمل رسوب به پایین از مهمترین این اهداف به شمار میآید (دادرسی سبزوار، 1386). با توجه به همین اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهای مربوطه سرمایهگذاریهای کلانی را به منظور حفظ منابع آبی و خاکی به انجام رسانیدهاند. همانطور که میدانیم اینگونه عملیات آبخیزداری دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی خواهند بود. لذا در این فصل از تحقیق مورد نظر به دنبال تشریح اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری به صورت تئوریک و همچنین روشهای گوناگونی که به منظور ارزیابی اقتصادی و اجتماعی اینگونه عملیات وجود دارد بررسی میشود و در انتهای این فصل به چندین تحقیق و مطالعه انجام شده در زمینه اثرات و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در خارج و همچنین در داخل کشور پرداخته خواهد شد.
2-2 اقتصاد فرسایش خاک
فرسایش خاک یک فرآیند دو فاز و شامل جدایی ذرات از تودهی خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسایش‎گر نظیر آب و باد است. هنگامی که دیگر هیچ انرژی کافی برای انتقال ذرات در دسترس نیست فاز سوم، نهشت رخ میدهد (بوردمن و پویسن و ایوانس23، 2003). بنابراین، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدایی و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسایشگر است. فرسایش خاک یک فرآیند طبیعی است که همیشه رخ خواهد داد و حتی بر زمینهای دارای پوشش علف و جنگل نیز رخ میدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزی رخ داده است (براون24، 1981). اما میزان نرمال فرسایش خاک تحت پوشش گیاهان به صورت طبیعی در تعادل به صورت تقریبی برابر با میزان تشکیل خاک است (ترو25 و همکاران، 1991). مشکلات هنگامی به وجود میآیند که فرآیند طبیعی فرسایش خاک بخاطر مداخلات انسان تسریع میشود که این به انحرافات از تعادل منجر میگردد. از این میان فعالیتهای انسانی مختلف که فرآیندهای فرسایش خاک را تسریع میکنند، کشاورزی مهمترین است و بیشترین فرسایش خاک بر زمینهای کشت شده رخ میدهد (هادسون26، 1986).
2-2-1 دیدگاه تاریخی
در سراسر تاریخچه تمدن انسان، فرسایش خاک دارای اثرات منفی و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را می‎توان در تمدنهای اولیه بشری که در رودهای دجله و فرات، نیل، لیندوس و رودهای چین توسعه یافته است، جستجو کرد (هادسون، 1986؛ ویلد27، 1993). این تمدنها در دشتهای آبرفتی آبیاری شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سیلابها برای حاصلخیزی مداوم که مواد مغذی گیاهان را فراهم میساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذی حل شده از اتیوپی به مدت هزار سال خاکهای مصر را غنی کرده است (بلیکی، بروکفیلد28، 1987). از طرف دیگر، فرسایش خاک مداوم از زمینهای کشاورزی کم و بیش به فقر منجر شده و برخی دیگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزایندهی جمعیت که به توسعهی کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلی به محل دیگر نقل مکان کنند. رقابت تضمینکننده برای حقوق زمین و آب اغلب روابط بین قبایل و کشورها را بیثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلی29، 1985). مطالعات درباره اثر فرسایش بر تمدنهای اولیه(نقل شده در هادسون، 1986) استدلال کردهاند که علت اصلی زوال بسیاری از امپراطوریها، تخریب خاک بوده است.
اگرچه فرسایش در سراسر تاریخ کشاورزی رخ داده است، اما این موضوع در طول دهه‎های اخیر شدیدتر شده و به یک نگرانی اجتماعی مهمی تبدیل شده است. فرسایش به عنوان یک مشکل منابع طبیعی جدی تشخیص داده شده و یک موضوع نگرانکنندهی سیاسی از زمان شروع دهه 1930 بوده است، به ویژه بعد از تاسیس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهی ایالات متحده در پاسخ به هشدار ایجاد شده توسط میزانهای بالای فرسایش (واکر و یانگ30، 1986). اینگونه نگرانیها از دههی 1950 بدلیل فقر عمومی، خشکسالی و سوءتغذیه گسترده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخریب زمین بوجود آمدهاند شدت یافته است. نگرانیهای ایجاد شده توسط این گزارشها که افزایش فرسایش خاک مشکلات آلودگی آب و هوا را تشدید میکند و توان حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش میدهد موجب تصویب قانون حفاظت از آب و خاک در سال 1977 در ایالات متحده شد (لی31، 1980). افزایش نگرانیها در مورد اینکه تخریب زمین در بسیاری از کشورها در حال رسیدن به نقطهی بدون بازدهی است و نیاز فوری به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضای جامعهی بینالمللی در سال 1982 به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزی و غذای سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. این منشور اصولی را برای استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتی برای تضمین رفاه نسلهای آینده بیان میکند. با این همه افزایش میزان فرسایش خاک و کاهش این منبع طبیعی ادامه دارد.
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب
پیشرفت فنآوری و توسعهی منابع ارزان غیرآلی مغذی برای گیاهان، حداقل در ایالات متحده آمریکا، باعث شد که منابع خاک به منظور تولیدات بیشتر کشاورزی، بهتر حفظ شوند. علاوه بر این، حفاظت از آب و خاک با این استدلال که خاک یک نیاز اصلی است و همهی حیات، شامل بقاء و توسعهی انسانی، به آن بستگی دارد، ممکن است اقتصاد حفاظت از خاک و آب را بیشتر نمایان کند (سکلر، 1987). اما به همراه افزایش محصولات کشاورزی، نگرانیها در مورد افزایش فرسایش خاک، هزینه‎های انرژی و اثرات خارجی نظیر رسوبگذاری مخزن، آلودگی آب و خاک، بیشتر شده و به همین علت مطالعات بسیاری در این حوزه صورت گرفته است (بارت32، 1981؛ مککونل33، 1983).
هدف حفاظت خاک فقط حفظ خاک نیست بلکه حفظ ظرفیت حاصلخیزی آن در هنگام استفاده از آن است (ترو و همکاران، 1999). بنابراین تصمیمات دربارهی محافظت فرسایش خاک و بازسازی زمین تخریب شده به هزینه‎های مربوط به مقدار محصول یا سود زیستمحیطی مورد انتظار بستگی دارند. چون ارزش خاک حاصلخیز نسبت به نیازهای دیگر انسان نامحدود نیست، جلوگیری از فرسایش خاک ارزشی ندارد مگر اینکه منافع بهدست آمده فراتر از هزینهی تعلق گرفته به فعالیتهای حفاظت باشند (باربیر، بیشاب34، 1995). بنابراین، کشاورزان به سرمایهگذاری در حفاظت و تحمل ریسکهای مربوطه علاقهای نخواهند داشت مگر اینکه آنها یک تهدید قابل ملاحظهی ایجاد شده بر بهرهوری بهخاطر فرسایش خاک را درک کنند و انتظار فوایدی از شیوه‎های حفاظت داشته باشند. نه تنها ملاحظات بازده یا سود اقتصادی بلکه همچنین شرایط اجتماعی-اقتصادی دیگر خانواده‎های کشاورز و ملاحظات ریسک نیز میتوانند یک نقش مهمی در تصمیمات حفاظت از آب و خاک بازی کنند(آرنالدس و بارکارسون35، 2003)
مقالات موجود دربارهی تحلیل اقتصادی حفاظت از آب و خاک را میتوان بهطور کلی به سه دسته تقسیم‎بندی کرد. دستهی اول شامل مطالعات در راستای ایجاد رابطهی بین فرسایش خاک، بهرهوری محصول و درآمد مزرعه و برآورد منافع حفاظت از آب و خاک است. دستهی دوم شامل مطالعات متمرکز بر موضوعات رفتاری، سنجش مدارک تجربی دربارهی محدودهای از عوامل بومشناختی کشاورزی و اجتماعی- اقتصادی تأثیرگذار بر رفتار تصمیم کشاورزان است. دستهی سوم شامل مطالعات مربوط به توسعه و کاربرد ابزارهای مدلسازی اقتصادی برای شناسایی تعادلها به حمایت از یا علیه تصمیمیات است.
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد
نگرانی اصلی در مورد فرسایش، از دیدگاه اقتصادی هر کشاورز، در تأثیر آن بر حاصلخیزی واقعی و بالقوه زمین و از این رو بر درآمد مزرعه دارد. اما، تعیین کمیت اثر فرسایش خاک بر بازده محصول یک کار پیچیده است، زیرا ای موضوع شامل سنجش یک سری برهمکنشها میان ویژگیهای خاک، ویژگیهای محصول، آب و هوای غالب وهمچنین سیستمهای مدیریت میشود (استاکینگ36، 1987؛ لال37، 1988؛ لال و اکیگوب38، 1995؛ کلارک39، 1996). کار برقراری رابطه بین فرسایش خاک و حاصلخیزی توسط این حقیقت که پیشرفتهای فنآوری، نظیر آبیاری، لقاح و بهبود محصول اثر تراکمی فرسایش بر تولید را پوشانیدهاند، مشکلتر میشود (اینترز40، 1998). علاوه بر این، استاکینگ (1987) استدلال کرد که حاصلخیزی و فرسایش مستقل نیستند و بطور مجزا در جدایی از عوامل دیگر تغییر نمیکنند و اینکه میزانهای فرسایش از شاخص‎های ضعیف کاهش حاصلخیزی هستند. اما، کار برآورد رابطه به منظور بدست آوردن تخمینی از بزرگی اثر در ارتباط با واحدهای پولی بطوریکه بتوان اطلاعات را برای برنامهریزیان و سیاستگذاران فراهم کرد مهم است. این موضوع همچنین پیوند مهمی را بین ابعاد فیزیکی، شیمیایی، بیوفیزیکی و کشاورزی فرسایش خاک و بعد اقتصادی ایجاد میکند.
مدلهای تجربی متغیر از ساده تا پیچیده برای برآورد اثرات فرسایش بر بازدهی محصول مورد استفاده قرار گرفتهاند (کلارک، 1996). لال (1988) استدلال کرد که مناسبترین روش برای تعیین کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فرسایش، روش کشاورزی مستقیم است که بر برآورد بازده‎های محصول بر زمینی که کاهش خاک سطحی ار آن بهطور مستقیم بر قطعات مزرعه ثبت شده است، متکی است. لال (1988) همچنین توانست در زمینهای کشاورزی آفریقا یک رابطه بین کاهش خاک و بازده محصول بر اساس آزمایشات بلندمدت بر قطعات مزرعه در نیجریه برقرار کند. وی دریافت، بازدهی محصول ذرت و لوبیا با میزان خاک یک رابطهی نمایی دارد و هر چه میزان خاک کاهش یابد، میزان بازده محصول بطور نمایی کاهش مییابد. بیشاب و آلن41 (1989) و بیشاب (1995) نیز این رابطه را برای مناطق مالی و ملامری مورد تأیید قرار می‎دهند. اکبوم (1995) نیز رابطهی خطی بین کاهش حاصلخیزی و کاهش عمق خاک در کینا را پیشنهاد میکند.
شیوهی هزینهی جایگزینی مبتنی بر برآورد هزینهی نهادهای اضافی، معمولا هزینهی کود مورد نیاز برای جبران کاهش حاصلخیزی ناشی از فرسایش خاک است. بگفتهی بیشاب (1995)، کلارک (1996) و دیگر منابع مختلف نقل شده توسط اینترز (1998) این روش مناسب و نسبتا ساده است اما به دلایل مختلف گمراه کننده است. کمبودهای خلاصه شده توسط اینترز پیشنهاد میکنند که:
فقدان پیوندهای مناسب تثبیت شده بین کاهش مواد مغذی و کاهش تولید وجود دارد.
فرسایش خاک نه تنها وضعیت مواد مغذی بلکه همچنین میزان مادهی آلی و ساختارهای فیزیکی آن را تحت تأثیر قرار میدهد.
کابرد کود ممکن است لزوما مقرون بصرفهترین گزینهها نیست.
شیوهی تغییر در حاصلخیزی، متکی بر برآوردهای تجربی فرسایش بر بازدهی محصول یا دام است. این موضوع خود نیز اثرات مستقیم فرسایش خاک بر حاصلخیزی محصول و اثرات غیرمستقیم به سبب تغییرات در ویژگیهای خاک را نیز در نظر میگیرد. این شیوه متداولترین (اینترز، 1998) و جذابترین (بیشاب، 1995) روش برای ارزیابی کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فرسایش است.
علاوه بر ارزیابی تأثیر اقتصادی فرسایش خاک، مطالعات به تحلیل منافع SWC نیز بسط داده شدهاند. متداولترین روش برای ارزیابی منافع اقتصادی در محل، تحلیل هزینه به فایده (CBA) و ارزش تنزیل شده‎ی خالص(NPV) بازدهیها است. کاربرد CBA برای ارزیابی منابع طبیعی و پروژه‎های زیستمحیطی محدودیتهایی دارند که تحت شرایط خاص ممکن است موجب گمراهی در تصمیمگیری سیاسگذاران شوند (چیچیلنسکی42، 1997). بوجو(1992) رایجترین استدلالات را علیه کاربرد CBA برای ارزیابی پروژه‎های زیستمحیطی مطرح میکند. اما، بر اساس مرور بیست مطالعه تجربی از کشورهای در حال توسعه به منظور ارزیابی پروژه‎های زیستمحیطی آنان، بوجو43(1992) توانست نشان دهد که صرف نظر از محدودیتهای CBA، کاربرد با احتیاط آن میتواند به تصمیمگیری در SWC بهبود بخشد. بسیاری از نویسندگان این مقالات در این نظر مشترکند (اکبوم، 1995؛ کلارک، 1996؛ اینترز، 1998). دگراف44(1996) نیز استدلال کرد که در کشورهای در حال توسعه که سرمایه و مهارت کمیاب هستند و افزایش درآمد بالاترین اولویت را دارد، کارایی هنوز معیار اصلی و CBA روش ارزیابی غالب بر روشهای دیگر است.
2-3 مقایسه منافع و هزینههاي پروژههاي حفاظت آب و خاک
2-3-1 مفهوم تحلیلهاي مالی و اقتصادي
بررسیهاي اقتصادي پروژه شامل دو وجه کلی تحلیل اقتصادي و تحلیل مالی است. تحلیل اقتصادي از دیدگاه جامعه و تحلیل مالی از نظر اشخاص حقیقی و یا حقوقی شرکت کننده در پروژه انجام خواهد شد. به طور کلی سه اختلاف مهم بین تحلیل اقتصادي و مالی وجود دارد:
در تحلیل اقتصادي مالیاتها و یارانهها به صورت پرداختهاي انتقالی منظور میشوند. در تحلیل مالی این تعدیلات ضروري نیست و مالیاتها و هزینهها به ترتیب جزء هزینهها و درآمدها هستند.
در تحلیل مالی به طور معمول از قیمتهاي واقعی(یا قیمت بازاري) براي محاسبه ارزش نهادهها یا تولیدات استفاده میشود. در تحلیل اقتصادي ممکن است قیمتهاي بازاري تغییر داده شوند تا ارزشهاي اجتماعی یا اقتصادي را بهتر منعکس کنند.
در تحلیل اقتصادي بهره سرمایه از درآمد ناخالص جدا نمیشود. ولی بهره سرمایه(شخصی) در واحدي که از نظر آن تحلیل مالی صورت میگیرد جزء هزینهها نیست.
ارزیابی اقتصادي(مالی) پروژه میتواند هم در شرایط قبل از اجراي پروژه و هم بعد از اجراي پروژه انجام شود. ارزیابی قبل از اجرا45 بر پایه اطلاعات پیشبینی شده مربوط به دوره آتی پروژه انجام میشود. اما ارزیابی بعد از اجرا46 که نوعی ارزشیابی از پروژه است، بر پایه اطلاعات مربوط به دوره گذشته پروژه انجام میشود. بدین ترتیب ارزیابی قبل از اجرا اشاره به شرایط پیشرویداد47 و ارزیابی بعد از اجرا اشاره به شرایط پسرویداد48 دارد. شاخصها و ضوابط محاسباتی تنزیلی مورد استفاده در ارتباط با هر دو نوع ارزیابی یکسان است و تفاوت اساسی این دو نوع ارزیابی مربوط به نوع اطلاعات و وقایع پروژه است. به طوريکه ارزیابی قبل از اجرا بر پایه اطلاعات پیشبینی شده انجام میشود و ارزیابی بعد از اجرا بر پایه اطلاعات واقعی پروژه در یک دوره بررسی معین انجام میشود. به همین دلیل ارزیابی بعد از اجرا نوعی ارزشیابی از پروژه است. ارزشیابی پروژهها بر حسب مرحلهاي که پروژه در آن پایش میشود شامل ارزشیابی ابتدایی، مستمر، نهایی و بعد از اجرا است. پس هر چه از طول مدت اجراي پروژه میگذرد، جنبههاي ارزشیابی بیش از ارزیابی نمود پیدا میکند(سوچره49 و همکاران، 2003). براي ارزیابی اقتصادي نیاز به انجام تعدیلهایی در مقادیر به دست آمده از ارزیابی مالی است. چون ارزیابی پروژههاي آبخیزداري در چهارچوب ارزیابی اقتصادي انجام میشود پس دو چالش جدي وجود دارد:
ارزشگذاري هزینهها و منفعتهاي ناملموس؛ شناسایی هزینهها و منفعتهاي ناملموس و ارزشگذاري آن‎ها گذار از تحلیل مالی به تحلیل اقتصادي؛ تعدیل مقادیر مالی(ملموس و ناملموس) و تبدیل به قیمتها و ارزشهاي اقتصادي. در شکل 2-1 مراحل تبدیل قیمتهاي مالی و اقتصادي ارایه شده است. همان طور که دیده میشود اقلام مورد ارزشگذاري شامل اقلام ملموس و ناملموس است. ابتدا آثار پرداختهاي انتقالی مطابق نمودار ارایه شده از بین میرود. پس از آن با توجه به ماهیت تجاري و غیرتجاري نهادهها و ستانده‎هاي پروژه، مراحل تبدیل قیمتهاي مالی به اقتصادي انجام میشود. در صورتی که محصول پروژه به عنوان جایگزین واردات باشد، بهاي جهانی محصول وارداتی به عنوان قیمت اقتصادي خواهد بود. براي اقلام غیرتجاري، نهادههاي پروژه در دو وضعیت غیرتولیدي و تولیدي تقسیم میشوند تا پس از طی مراحل ارایه شده در شکل ارزش اقتصادي آن به دست آید (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
2-3-2 معیارهاي مقایسه هزینهها و منفعتها در پروژههاي حفاظت آب و خاک
هدفها و پرسشهایی که در رابطه با مقایسه منفعتها و هزینه پروژه است به شرح زیر است:
آیا منفعتهاي اقتصادي بیشتر از هزینههاست؟
اثر احتمالی بودجه بر بنگاههاي خصوصی(مالکین کشاورزي پایین دست) چیست؟
آیا اجراي پروژه براي تمام بنگاههاي خصوصی آن قدر جذاب است که منابع و امکانات خود را در اختیار پروژه بگذارند؟
آیا اجراي پروژه، پایداري درآمدي را در محدوده اجراي پروژه افزایش خواهد داد؟
اثر پروژه بر موازنه پرداختهاي خارجی چیست؟
شکل 2-1 اندازهگیري ارزش اقتصادي نهادهها و ستاندهها
2-4 ارزيابي اقتصادي
عبارت است از تجزيه و تحليل يك طرح پيشنهادي به منظور تعيين ميزان مقبوليت آن كه شامل تحليل اقتصادي و تحليل مالي ميباشد. به عبارت ديگر در اين چارچوب، تحليل اقتصادي به طور جامعتر و در ارتباط متقابل با بررسيها و تحليلهاي جنبههاي ديگر طرح (فني، مالي، تجاري، تشكيلاتي، اداري، مديريتي، اجتماعي و زيستمحيطي) مطرح ميباشد. بنيان اين چارچوب از مدتها قبل گذاشته شده، اما شكل مستقل و كامل آن در اوايل دهه 1970 به منصه ظهور رسيده است (دفتر استاندارد و معيارهاي فني آب، 1390).
تخصيص منابع و امكانات محدود، به نحوي كه به طور موثر و مطلوبي نيازهاي جامعه تامين شود، به يك چارچوب منطقي و نظاممند براي تصميمگيري اصولي احتياج دارد. تهيه و تكميل اين چارچوب موضوع اصلي ارزيابي اقتصادي طرحهاي توسعه قرار گرفته و در مجموع با گذشت زمان، ابزار و وسايل اين ارزيابي ابعاد وسيعتر، عمليتر و كاملتري پيدا كرده است. در حال حاضر، استفاده از اين نتايج و دستاوردها بيشتر از پيش به صورت نياز مبرم به وسيله دستگاه برنامهريزي كشورها احساس و ابراز ميشود.
چارچوب اساسي ارزيابي اقتصادي طرحهاي توسعه، مقايسه هزينهها و فايدههاي طرح است. تشخيص و برآورد اصولي و نزديك به واقع هزينهها و فايدهها و تهيه دادههاي پايه مورد نياز در اين زمينه متكي بر بررسيهاي اقتصادي، مالي، اجتماعي، زيستمحيطي و فني در زمينههاي مختلف است.
از جمله عوامل موثر در برآورد نزديك به واقع هزينهها و فايدههاي طرح عبارتند از:
شناخت مناسب از خصوصيات و ويژگيهاي طرح.
امكانات تجهيزاتي، نهادي، مديريتي و سازماني.
توانايي در قضاوتهاي فني.
تاثير عوامل خارجي در اجرا و بهرهبرداري از طرح.
پيشبيني مناسب پيامدها و آثار اجرا و بهرهبرداري از طرح.
با بررسي هزينهها و فايدهها و استفاده از اصول اقتصاد مهندسي لازم است بين اجزاي طرح تناسب برقرار شود و از بين گزينههاي مختلف، گزينه مطلوب مشخص شود. پس از مشخص شدن سيماي طرح لازم است امكان اجرا و نقش طرح در توسعه پايدار منطقه با توجه به هدفهاي اقتصادي، اجتماعي و زيستمحيطي به روشني و تفصيل مناسب ارائه شود تا در دستگاه برنامهريزي اطلاعات پايه براي تعيين اولويت اجرايي طرحها به كار گرفته شود. ضرورت ارزيابي اقتصادي در طرحهاي حفاظت آب و خاک ناشي از محدوديت امكانات در زمينههاي مختلف و نيازهاي متنوع و گسترده جامعه است. اصل محدوديت امكانات و وسعت نيازها، مساله انتخاب و ضرورت تصميمگيري بر مبناي منطق اقتصادي را مطرح ميكند (دفتر استاندارد و معيارهاي فني آب، 1390).
هدفهاي ارزيابي اقتصادي به صورت جامع عبارت است از:
الف) فراهم كردن امكان مقايسه منطقي طرحها از ديدگاه توجيه اقتصادي شامل:
– مقايسه منطقي مجموعه طرحهاي همگن مورد بررسي در يك بخش اقتصادي با يكديگر.
– مقايسه منطقي فايدهها و هزينههاي طرح در دوره بررسي، به منظور اطمينان از برابر يا بيشتر بودن منافع اجتماعی نسبت به هزينههاي اجتماعي آن.
ب) انجام ارزيابي اقتصادي در جريان تهيه و تدوين طرحهاي



قیمت: تومان

دسته بندی : مقاله و پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت
پایان نامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مدیریت گرایش: کشاورزی
عنوان:
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در شهرستان رودسر
استاد راهنما:
دکتر علی محمدی ترکاشوند
استاد مشاور:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
رضا مقصودی رحیم آبادی
تابستان 1393

باسمهتعالی
صورتجلسه دفاع
با تأییدات خداوند متعال جلسة دفاع از پایاننامه کارشناسی ارشد آقای /خانم در رشتة:
تحت عنوان:
با حضور استاد راهنما، استاد (استادان) مشاور و هیأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت در تاریخ تشکیل گردید.
در این جلسه، پایاننامه با موفقیت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمرة با امتیاز ( بدون احتساب نمره مقاله ) دریافت نمود.
استاد راهنما: دکتر
استاد (استادان مشاور):
1. دکتر
2.
3.
هیأت داوران:
1. دکتر
2.
3.
مدیر گروه یا رئیس تحصیلات تکمیلی واحد:
معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
نمره حاصل از ارزشیابی مقاله/ مقالات دانشجو برابر ضوابط ( ازسقف 2نمره ) ………… محاسبه ونمره نهایی پایان نامه ( مجموع نمره دفاع ومقاله ) با درجه ………….. و نمره به عدد ………. به حروف ……………………………………. به تصویب رسید.
تأیید کارشناس حوزه پژوهشی
تأیید معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
توجه : این فرم قبل از صحافی می بایست به امضا اساتید و مسئولین مربوطه برسد.
این برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار می باشد.
صفحه تعهدنامه اصالت پایان نامه
تقدیر و تشکر
سپاس ايزد منان را که بدون بذل عنايتش طي طريق ميسر نمي‏گردد. او که در پيمودن اين راه شوق آموختن را در وجودم بيدار گردانيد، باشد که به ياري حضرتش آن چه را آموختم در راه رضايتش و خدمت به مردمانش به کار گيرم.
در ابتدا بر خود وظیفه می دانم که از جناب آقای دکتر ترکاشوند استاد راهنمای عزیزم که با نهایت لطف خود مرا در تمامی مراحل پایان نامه یاری رسانده و بمانند دوستی صمیمی در عرصه تحصیل و زندگی مرا مورد راهنمایی خویش قرار دادند صمیمانه قدردانی نمایم.از دکتر عزیزی، استاد مشاور عزیزم به خاطر زحماتی که در طی تکمیل این تحقیق متحمل شدند و مرا از نظرات و پیشنهادات ارزنده ی خود بهره مند ساختند، کمال تشکر را دارم.از دکتر الهیاری که با قبول زحمت داوری پایان نامه و ارائه نظرات ارزنده شان مرا مورد محبت خویش قرار دادند صمیمانه سپاسگزارم.

تقديم به
دو گوهر گرانبهايي که از مرز خوبيها طلوع کردند و طريق عشق و محبت را به من آموختند. دو اقيانوس بي کرانه اي که ساحل وجودم هر لحظه از محبت مواجشان سيراب است که مشوق حيات علمي ام هستند و ايمان زندگي را از مكتبشان آموختم.
پدر و مادر عزيزم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1 مقدمه3
1-2 بیان مسئله4
1-3 فرضيه تحقيق5
1-4 اهداف تحقيق5
1-5 تعریف‎ها و مفهوم‎هاي به کاربرده شده6
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری6
1-5-2 پروژه آبخیزداري6
1-5-3 عملیات آبخیزداري7
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري7
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري8
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی8
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی8
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی8
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی8
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري9
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)9
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیست محیطی10
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی10
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)10
1-6 ضرورت انجام تحقيق11
1-7 سوالات پژوهش11
فصل دوم: کلیات و سابقه تحقیق
2-1 مقدمه13
2-2 اقتصاد فرسایش خاک13
2-2-1 دیدگاه تاریخی14
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب15
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد16
2-3 مقایسه منافع و هزینه‎هاي پروژههاي حفاظت آب و خاک18
2-3-1 مفهوم تحلیلهاي مالی و اقتصادي18
2-3-2 معیارهاي مقایسه هزینه‎ها و منفعت‎ها در پروژه‎هاي حفاظت آب و خاک19
2-4 ارزيابي اقتصادي21
2-4-1 مفاهيم اساسي ارزيابي اقتصادي22
2-4-2 شاخص‎ها و معیارهاي ارزیابی اقتصادي23
2-4-2-1 ارزش خالص فعلي(NPV)23
2-4-2-2 نسبت منافع- هزينه24
2-4-2-2-1 فايده‎هاي طرح24
2-4-2-2-1-1 فايده‎هاي مستقيم يا اوليه25
2-4-2-2-1-2 فايده‎هاي غيرمستقيم (معطوف به غير)25
2-4-2-2-2 هزينه‎هاي طرح25
2-4-2-2-2-1 هزينه‎هاي مستقيم25
2-4-2-2-2-2 هزينه‎هاي وابسته26
2-4-2-3 نرخ بازده (IRR)26
2-4-2-4 رابطه بین معیارهاي تنزیلی27
2-4-2-5 دوره بازگشت سرمايه (PBP)27
2-4-2-6 روش تحليل نقطه سربسر28
2-5 پیشینه تحقیق29
فصل سوم: روش تحقیق
3-1 مقدمه36
3-2 منطقه مورد مطالعه36
3-2-1 موقعیت جغرافیایی منطقه و ویژگی‎های کلی آن36
3-2-2 روستاهای واقع در منطقه لسبو36
3-2-3 پارامترهای عمومی منطقه37
3-2-4 شکل حوزه37
3-2-5 ارتفاع متوسط حوزه38
3-2-6 شیب حوزه39
3-3 روش انجام تحقیق39
3-3-1 تصويری کلی از پروژه‎های اجرائی آبخیزداری در حوزه لبسو40
3-3-1-1 پروژه‎های حفاظت و قرق41
3-3-1-1-1 هزینه‎های پروژه حفاظت و قرق41
3-3-1-2 پروژه نهال+کاری42
3-3-1-2-1 هزینه‎های پروژه نهالکاری42
3-3-1-3 پروژه‎های کپه‎کاری42
3-3-1-3-1 هزینه‎های پروژه کپه‎کاری43
3-3-1-4 پروژه‎های بذرپاشی43
3-3-1-4-1 هزینه‎های پروژه بذرپاشی43
3-3-1-5 پروژه کودپاشی44
3-3-1-5-1 هزینه‎های پروژه کودپاشی44
3-3-1-6 پروژه تامین غذای دام45
3-3-1-6-1 هزینه‎های تامین غذای دام45
3-3-1-7 پروژه تعدیل دام47
3-3-1-8 احداث آبشخوار47
3-3-1-9 پروژه‎های آموزشی47
3-3-1-10 پروژه‎های مکانیکی48
3-3-1-10-1 هزینه‎های اجرایی پروژه‎های مکانیکی49
3-3-2 جامعه‎آماری51
3-3-3 نمونه‎گیری51
3-4 وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه لسبو52
3-4-1 کشاورزی52
3-4-2 دامداری53
3-4-2-1 تعداد دام54
3-4-3 اشتغال55
3-4-4 مهاجرت55
3-5 روش تجزیه و تحلیل دادهها55
3-6 جمع‎بندی فصل57
فصل چهارم: نتایج و تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه59
4-2 تجزیه و تحلیل نتایج59
4-2-1 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي کشاورزي در حوضه59
4-2-1-1 میزان تولیدات بخش کشاورزی59
4-2-1-2 میزان درآمد بخش کشاورزی60
4-2-2 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي دامداری در حوضه62
4-2-2-1 تعداد واحد دامی موجود در حوضه62
4-2-2-2 میزان تولیدات بخش دامداری62
4-2-2-3 میزان درآمد بخش دامداری64
4-2-3 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه اشتغال65
4-2-4 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه مهاجرت66
4-2-5 اثرات اقتصادي طرحهاي آبخیزداري در حوضه66
4-3 جمع‎بندی فصل67
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1 مقدمه69
5-2 مروری بر خطوط کلی پژوهش69
5-3 نتيجه‎گيری کلی تحقيق69
5-4 پيشنهادات72
منابع و مآخذ73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1 رابطه بین شاخص‎هاي تنزیلی(معیارهاي اقتصاد مهندسی مقایسه هزینه و منفعت‎هاي پروژه)27
جدول 3-1 پارامترهای فیزیکی منطقه37
جدول 3-2 ضرایب شکل حوزه37
جدول 3-3 ارتفاع متوسط وزنی و درصد مساحت طبقات ارتفاعی38
جدول 3-4 برآورد هزینه کل پروژه اجرائی قرق و حفاظت با برنامه‎ریزی 10 ساله (سال 1382)41
جدول 3-5 برآورد هزینه کل پروژه نهالکاری (سال 1382)42
جدول 3-6 برآورد هزینه کل پروژه کپه‎کاری (سال 1382)43
جدول 3-7 برآورد هزینه کل پروژه بذرپاشی (سال 1382)44
جدول 3-8 برآورد هزینه کل پروژه کودپاشی (سال 1382)45
جدول 3-9 برآورد هزینه کل پروژه تامین غذای دام (سال 1382)46
جدول 3-10 برآورد هزینه کل پروژه‎های مکانیکی (سال 1382)49
جدول 3-11 حجم عملیات پروژهها با هزینه‎های پیشبینی شده در طرح50
جدول 3-12 جمعیت و خانوار منطقه لسبو51
جدول 3-13 سطح اراضی زراعی موجود در منطقه53
جدول 3-14 تعداد واحد دامی موجود در منطقه54
جدول 3-15 تعداد جمعیت شاغل در بخشهاي مختلف اقتصادي سال 138555
جدول 4-1 عملکرد محصولات کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(تن در هکتار)60
جدول 4-2 اثرات اجراي طرح‎هاي آبخیزداري درافزایش میزان عملکرد سطح زیر کشت از دید روستاییان حوضه لسبو60
جدول 4-3 درآمد بخشهای مختلف کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)61
جدول 4-4 تعداد واحد دامی موجود در منطقه62
جدول 4-5 میزان تولید گوشت بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-6 میزان تولید شیر بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-7 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در افزایش تولیدات دامداری روستاییان حوضه لسبو64
جدول 4-8 کل درآمدهای بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)65
جدول4-9 اثرات عملیات آبخیزداري براي ایجاد مشاغل جدید در حوضه65
جدول 4-10 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در جلوگیري از مهاجرت روستاییان حوضه66
جدول 4-11 محاسبه نسبت فایده به هزینه براي محصولات کشاورزی و دامداری در حوضه(میلیون ریال)67

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري7
شکل 2-1 اندازه‎گیري ارزش اقتصادي نهاده‎ها و ستانده‎ها20
چکیده
این تحقیق به منظور تعیین و شناسایی اثرات اقتصادي و اجتماعی عملیات آبخیزداري در حوزه لسبو در شهرستان رودسر و همچنین بررسی دیدگاه ها و نظرات روستاییان از فعالیت هاي آبخیزداری نسبت به اثرگذاری عملیات مذکور انجام شده است. براي جمع آوري اطلاعات، از پرسشنامه و اطلاعات موجود در اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر استفاده گردید. جامعه نمونه تحقیق، 242 خانوار روستایی شامل خانوارهاي کشاورزان، دامداران وخوش نشینان بودند. تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از روش نسبت هزینه به فایده انجام گردید. اطالاعات مورد نظر تحقیق از طریق طراحی پرسشنامه و توزیع آن صورت پذیرفت و همچنین برخی از اطلاعات مربوط به مخارج برروی طرح های آبخیزداری از اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر جمع آوری شده است. نتایج تحقیق نشان داد که اجرای طرح های آبخیزداری بر اساس نسبت هزینه به فایده در مجموع دو بخش کشاورزی و دامداری داراي اثرات مثبت بوده و با مقدار 03/1، توجیه اقتصادي داشته است. افزون بر این مشخص گردید که اجراي طرح-هاي آبخیزداري در منطقه تحقیق، در افزایش اشتغال بهره برداران و جلوگیري از مهاجرت روستاییان که در حال حاضر از مهمترین چالش ها و معضلات مناطق روستایی محسوب می شود، نقش مثبت و موثري ایفا نکرده است، به نحوي که 9/83 درصد از مصاحبه شوندگان، اجراي طرح هاي آبخیزداري را در این زمینه بی تأثیر دانستند. نسبت هزینه به فایده براي محصولات کشاورزی و دامداری در سال 1382(سال شروع) به ترتیب 62/2 و 46/0 بوده که این نرخ ها براي سال 1392 به ترتیب به 87/0 و 15/0 تغییر پیدا کرده است.
واژه هاي کلیدي: آبخیزداری، اقتصادي، اجتماعی، حوضه آبخیز، منطقه لسبو
1-1 مقدمه
خاك يكي از اصليترين منابع طبيعي است که رشد گياهان را تضمين و بيش از ٩٧ درصد نيازهاي غذايي جهان را برآورده میکند. لايه بالايي خاك نهاده اصلي فعاليتهاي زراعي است. تقاضاي فزاينده براي غذا، کميابي خاك زراعي را به دنبال دارد. در چند دهه گذشته اين منبع طبيعي با ارزش در اثر عوامل انساني (جنگلزدايي، چرای بيش از حد و سوء مديريت اراضي) و عوامل طبيعي (فرسايش آبي و بادی) تخليه شده و ارزش آن کاهش يافته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
کلمه فرسایش از ریشه لاتینی Erode به معني کندهشدن و سائيدن، گرفته شده است. بر اساس تعريف هرن1و دوناهو2، فرسايش، مجموعهی فعاليتهايي است که در آن مادهی خاك يا سنگ شسته، شل يا حل ميشود و يا از بخشي از زمين کنار گذاشته ميشود و شامل فرآيندهاي آبشويي3، حلاليت و انتقال است (هرن و دوناهو، 1991).
به طور کلي فرسايش بر دو نوع است: فرسايش طبيعي و فرسايش تشدیدی. فرسايش طبيعي که همان فرسايش زمينشناسي است، حاصل فرآيندهاي فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي بوده و کند ميباشد. ولي فرسايش تشدیدی که به طور عمده حاصل از فعاليتهاي انساني مانند کشاورزي، جادهسازي، استخراج معادن و مانند اينها ميباشد، مخرب است. در يک نگاه کلي، هرگاه تعادل در اين دو برقرار باشد مشکلي بروز نميکند ولي چنانچه فرسايش تشدیدی بيشتر از فرسايش طبيعي باشد آثار سوء اقتصادي و اجتماعي آن ظاهر ميشود. شدت فرسايش و وسعت آن در زمانها و مكانهاي مختلف يكسان نبوده و به شرايط طبيعي پستي، بلندي، خصوصيات خاکها و چگونگي کاربري زمين مربوط است (شكوري، ١٣٧۴ ).
عوامل مؤثر بر فرسايش به سه گروه کلي تقسيم ميشوند. گروه اول، عواملي هستند که انرژي لازم را براي بروز فرسايش فراهم ميکنند. گروه دوم عواملي هستند که زمينه بروز يا عدم بروز آن را فراهم ميکنند و گروه سوم عواملي هستند که موجب حفاظت خاک در برابر فرسايش میشوند (مورگان4، 1995).
در بررسيهاي مربوط به فرسايش و حفاظت خاک، مهمترين عامل، شناخت عوامل مربوط به فرسایش و اولويتبندي مهار آنها است. در موارد متعددي مشاهده شده است که در جايي بهترين کار، رها کردن اراضي و کنار آمدن با طبيعت است و در جايي با ايجاد يک پوشش ساده گياهي جلوي فرسايش گرفته مي‎شود مانند نقاطي که محل اصلي برداشت ذرات حمل شده توسط باد است. رعايت نكردن همين نکات ساده و در عين حال با اهميت، خسارات جاني و مالي فراوان داشته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
بر اساس برآوردهاي انجام شده، فرسايش خاك کشور در سال ١٣٥٥ معادل يك ميليارد تن بوده که 10 سال بعد به 5/1 ميليارد تن و در سال 1375 به 5/2 میلیارد تن افزايش يافته است .براساس برآورد ديگري فرسايش خاك از ده تن در هكتار در دهه 60 به بيست تن در هكتار در دهه ٧٠ رسيده است. تبعات فرسايش خاك در کشور ما به طور کلي به شكل انباشت رسوبات در پشت سدها، از بين رفتن پوشش گياهي، افزايش وقوع سيلاب و آلودگي خاك ميباشد (سازمان برنامه و بودجه، 1378).
یکی از راهکارها به منظور جلوگیری از فرسایش خاک، حفاظت خاک است. حفاظت خاک نقطه مقابل تخریب خاک است. این که بدانيم چگونه خاکهای کشور را حفاظت کنيم، میتوان از تخریب خاک جلوگيری کند. امروزه توسعه پایدار به عنوان محوریترین اهداف توسعهای در بخش کشاورزی کشور زمانی محقق خواهد شد که منابع پایه نظیر آب و خاک در چارچوب ضوابط فنی حفاظت شده و به صورت اصولی مورد بهرهبرداری قرار گیرند. بهطور کلی میتوان گفت هر سرمایهگذاری که باعث حفظ و یا افزایش بهرهوری و یا جلوگیری از کاهش بهرهوری بالقوه زمین گردد، حفاظت خاک محسوب میشود (حیاتی، خلیلیان، 1386).
1-2 بیان مسئله
حفاظت خاک یک مسئله اقتصادی است چرا که سرمایهگذاری جاری جهت کسب درآمدهای بیشتر در آینده است. خاک زراعی یکی از مهمترین نهادهها در فرآیند تولید محصولات کشاورزی است که کیفیت آن نقش مهمی در میزان عملکرد محصول و رسیدن به امنیت غذایی و توسعه پایدار دارد. بهطوری که پائین بودن میزان تولیدات کشاورزی ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی را به میزان زیادی به کاهش مداوم حاصلخیزی خاکهای زراعی نسبت میدهند (رفاهی، 1378).
متأسفانه میزان فرسایش سالانه خاک در ایران معادل 33 تن در هکتار گزارش شده که سالانه اثرات درون مزرعهای زیادی بر کشاورزان به صورت کاهش کیفیت خاک و عملکرد محصولات و نیز اثرات برون مزرعهای فراوانی بر جامعه تحمیل مینماید. در این زمینه عدم اعمال عملیات حفاظت خاک از سوی زارعین به جهت عدم آگاهی از منافع اقتصادی، اجتماعی و نهادی آن، به عنوان یکی از دلایل اصلی این پدیده به شمار میرود. همچنین زارعین در صورت سودآور بودن روشهای حفاظت خاک، سرمایه‎گذاری‎های لازم را خواهند کرد. برای حفاظت آب و خاک از روشهای مکانیکی و غیرمکانیکی استفاده میگردد (حیاتی وخلیلیان، 1386).
عملیات مکانیکی شامل تراسبندی، احداث بندهای خاکیسنگی، بادشکنها، کانالهای زهکشی، ایجاد آبراهه‎های انحرافی است که نوعی مبارزه مستقیم با فرسایش خاک است که اجرای آنها مشکل و نیاز به صرف هزینه بیشتری دارند. عملیات غیرمکانیکی عبارت از پیشگیری از فرسایش با انجام یکسری عملیات صحیح مدیریتی که این روشها نسبتاً ارزان و بهعلاوه کاربرد این عملیات در هر شرایطی امکانپذیر است که شامل مدیریت خاک نظیر انواع شخمهای حفاظتی، مصرف کودهای آلی، بذوراصلاح شده، کندن علف هرز، مصرف کودشیمیایی و نیز مدیریت زراعی شامل مالچ پاشی، کشت روی خطوط تراز، تناوبهای زراعی و کشت نواری است (رفاهی، 1375؛ قدیری، 1372).
بنابراین همانطور که بیان شد عملیات حفاظت خاک دارای اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در هر منطقهی خواهد بود و انتظار میرود که هرگونه هزینه و سرمایهگذاری به منظور حفاظت خاک دارای توجیه اقتصادی برای آن منطقه باشد. لذا با توجه به مطالب گفته شده، در تحقیق حاضر به دنبال آن است که اجرای عملیات حفاظت آب و خاک در حوضه آبخیزداری لسبو واقع در شهرستان رودسر را مورد ارزیابی اقتصادی قرار داده و به این سوال پاسخ دهد که آیا این طرح که خود شامل چندین طرح دیگر نیز است، دارای توجیه اقتصادی بوده است یا خیر؟
1-3 فرضيه تحقيق
با توجه با مطالب گفته شده فرضیهی تحقیق بصورت زیر بیان میشود:
عملیات حفاظت خاک در حوضه آبخیزداری لسبو دارای اثرات اقتصادی مثبت بوده و توجیه اقتصادی داشته است.
1-4 اهداف تحقيق
در این تحقیق، اهداف زیر مورد بررسی قرار خواهد گرفت:
تحلیل اثرات اقتصادی-اجتماعی حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی منافع حاصل از عملیات حفاظت خاک بر کشاورزی و دامداری اراضی منطقه لسبو،
1-5 تعریفها و مفهومهاي به کاربرده شده
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری
یک آبخیز، محدودهای توپوگرافی است که تمام رواناب یک سطح را به نقطهای مشخص زهکشی می‎کند .آبخیز گرچه یک واحد هیدرولوژیکی محسوب میشود، لکن یک واحد فیزیکی-بیولوژیکی نیز به شمار میآید، ضمن آنکه در بسیاری از موارد واحدی اجتماعی-اقتصادی-سیاسی نیز تلقی میگردد. آبخیزداری به فرآیند تنظیم و اجرای مقدماتی ادارهی منابع یک آبخیز با هدف فراهم آوردن خدمات و محصولات، بدون آسیب رساندن به منابع خاک و آب، تعریف شده است و در برنامه‎های آبخیزداری معمولاً بایستی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سازمانی موثر در داخل و خارج آبخیز را نیز در نظر گرفت (دادرسی سبزوار، 1386). براي مثال در ارتفاعات حوزه رود لوکوس5 در مراکش، سدهاي تنظیم کننده6 با هدف مهار فرسایش ساخته شده است تا فرآیند فرسایش کاهش داده شود. در طول تپههاي آندین7 در پرو با هدف تولید چوب هیزمی و کاهش سرعت فرسایش، در دامنههاي شیبدار، درختهاي اکالیپتوس کاشته شده است. اگرچه دانشمندان غربی، پیشینه اجراي پروژههاي آبخیزداري را قرن 20 میلادي بیان میکنند، اما بر پایه دیدههاي فراوان، پیشینه اجراي آنها در ایران به سالهاي بسیار دورتر برمیگردد. از جمله آنها میتوان به سد دول ابراهیمی پشت بند خُنج در استان فارس اشاره کرد (بلندترین سد کهنی که براي نگهداري خاك ساخته شده است). همچنین میتوان به کارهایی که در آبریز شور مهران یا آبریز رود دهرود انجام شده نیز اشاره کرد. بعضی از فعالیتهاي آبخیزداري براي برگرداندن و بازیابی(احیا) زمینهاي فرسایش یافته و گاهی براي جلوگیري از تخریب خاك در آینده انجام میشوند.
1-5-2 پروژه آبخیزداري
به طور معمول در هر کشور، یک برنامه ملی با جزییات کامل براي توسعه اقتصادي و اجتماعی و رسیدن به هدفهاي اجتماعی وجود دارد. این برنامه ملی شامل اجراي پروژههاي جزییتر است. به طور ویژه، در پروژههاي آبخیزداري، هدفهاي توسعه پایدار دنبال میشود و ابزار مهمی هستند تا از راه آنها امکان دستیابی به توسعه پایدار فراهم شود (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-3 عملیات آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري به نوبه خود شامل اجزاي کوچکتري هستند که به آن عملیات8 گفته میشود و شامل سه گروه سازهاي، زیستی9 و مدیریتی هستند. منظور از عملیات آبخیزداري، به کارگیري مجموعه تمهیدات و تغییراتی در کاربري اراضی، پوشش گیاهی و سایر اقدامهاي سازهاي و غیرسازهاي است که در یک حوضه آبخیز انجام میشود تا بتوان به هدفهاي آبخیزداري دست یافت. در زیرمجموعه هر عملیات آبخیزداري تعدادي فعالیت انجام میشود. براي مثال میتوان به فعالیتهاي بذرپاشی و بذرکاري در عملیات زیستی و فعالیتهاي پخش سیلاب و بند خاکی در عملیات سازهاي اشاره کرد(معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392). در شکل 1-1 ارتباط طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري ارایه شده است.
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري
اجراي پروژه هاي آبخیزداري با به کارگیري نیروي انسانی، مصالح ساختمانی، ماشین آلات، بذر، نهال و… همراه است که این ها نهاده هاي مورد نیاز پروژه هاي آبخیزداري هستند.
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري
ستانده هاي این پروژه ها شامل دو بخش است:
-اثرها و پیامدهاي فیزیکی
-اثرها و پیامدهاي مالی
-پیامدهاي اجتماعی
-پیامدهاي زیست محیطی
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی
اجراي پروژه هاي آبخیزداري داراي اثرهاي مستقیم و یا پیامدهایی است. پیامدهاي فیزیکی به دنبال اثرها به دست می آید. براي مثال کاهش فرسایش یکی از اثرهاي مستقیم پروژه هاي آبخیزداري است. پس از کاهش فرسایش، ممکن است رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري کاهش یابد که این کاهش رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري، پیامد اجراي پروژه است.
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی
به دنبال رخداد اثرها و پیامدهاي فیزیکی، اثرها و پیامدهاي مالی به دست می آیند. در مثال پیشین، کاهش رسوب گذاري در کانال موجب کاهش هزینه لایروبی می شود که مورد اخیر، اثر مالی اجراي پروژه است یا اینکه اجراي پروژه موجب افزایش تولیدات کشاورزي شده است که همان اثر مالی اجراي پروژه است. افزایش تولیدات ممکن است موجب افزایش درآمد ساکنان حوضه آبخیز شود که همان پیامد مالی اجراي پروژه است.
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی
افزون بر اثرها و پیامدهاي مالی، اجراي پروژه ممکن است موجب افزایش اشتغال یا کاهش مهاجرت آبخیزنشینان شود. افزایش اشتغال و کاهش مهاجرت آبخیزنشینان جزء پیامدهاي اجتماعی اجراي این پروژه‎هاست.
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی
این پیامدها به طور معمول به دنبال مجموعه اي از رويدادهایی که در زیست بوم رخ می دهد، ایجاد می‎شوند. از این دست می توان به تغییر در کیفیت آب زیرزمینی، فرسایش خاك، رسوب گذاري، تغییر در نوع زیست بوم ها و پایداري گوناگونی(تنوع) زیستی، سطح آب زیرزمینی، شور و قلیایی شدن خاك و باتلاقی شدن زمین نام برد. اجراي پروژه هاي آبخیزداري ممکن است موجب حفظ یا نابودي زیستگاه حیات وحش یا گوناگونی زیستی شود. چنین موردهایی به عنوان پیامدهاي زیست محیطی اجراي این پروژه-هاست.
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري نیز هم چون سایر پروژههاي عمرانی داراي چهار اثر: زیستمحیطی10، اجتماعی11، اقتصادی12 و توزیعی13 هستند. همین آثار و یا پیامدها مورد ارزیابی14(ارزشیابی15) قرار میگیرند (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)
از یک دیدگاه، آثار و پیامدهاي اقتصادي هر پروژهي آبخیزداري شامل منافع و هزینههاي آن است. منافع اقتصادي به دو بخش مستقیم (اولیه) و غیرمستقیم تقسیم میشود. مهمترین اثرهاي اقتصادي مستقیم پروژه شامل نتایج فوري ناشی از اجراي پروژه مانند افزایش و یا کاهش تولیدات کشاورزي (زراعی، باغی، دامی و آبزیان) و فرآوردههاي جنگلی و مرتعی (چوب، علوفه، دارو، خوراك و …) است. منافع غیرمستقیم شامل فایدههاي پیشین و پسین ناشی از اجراي پروژه است. مانند افزایش درآمد بنگاههاي تولیدکننده نهادههاي لازم براي اجراي پروژه و افزایش اشتغال. هزینههاي پروژه نیز شامل هزینههاي مستقیم و وابسته است. هزینههاي مستقیم شامل هزینههاي مربوط به اجرا، بهرهبرداري و نگهداري است. هزینههاي وابسته شامل تمام هزینه‎هایی است که براي استفاده از محصولات پروژه وجود دارد. براي مثال میتوان از هزینههاي مربوط به تهیه نهادههاي مورد نیاز براي تولیدات کشاورزي نام برد. ارزیابی پیامدهاي اقتصادي پروژه بر این اساس، در چارچوب تحلیل منفعت-هزینه16 انجام میشود (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیستمحیطی
براي ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی روشهاي مختلفی وجود دارد که در چهارچوب ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی17 قرار میگیرند. چنین ارزیابی به طور معمول، آثار اجراي پروژه را بر زمینه‎هایی مانند منابع تجدیدپذیر(آب زیرزمینی، خاك، پوشش گیاهی و …)، گوناگونی زیستی و ظرفیت زیستمحیطی18 بررسی میکند. آثاري که قابل ارزشگذارياند در چارچوب تحلیل منفعت – هزینه قابل ارزیابی هستند. آثاري نیز که قابل ارزشگذاري نیستند از راه تعیین تمایل به پرداخت19 یا تمایل به دریافت20 افراد جامعه، ارزیابی می‎شوند. از نظر فنی، هزینهها از طریق تمایل به جبران ضرر (WTA) و منافع از طریق تمایل به پرداخت (WTP) براي تامین کالاها و خدمات زیست محیطی برآورد میشود.
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی
پیامدهاي پروژه بر زندگی آبخیزنشینان، سازمان جوامع محلی، ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جامعه محلی جزو قلمرو پیامدهاي اجتماعی پروژه هستند. این پیامدها به عوامل دیگري مانند روابط خویشاوندي، جنسیت و گروههاي اجتماعی واقع در محیط پروژه بستگی دارد.
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)
شیوه بهرهمندي گروههاي مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهاي مثبت و منفی پروژه در پیامدهاي توزیعی دیده میشود. در این دیدگاه، راههاي مختلفی براي گروهبندي جامعه و سنجش آثار و پیامدهاي اجراي پروژه نسبت به آنها وجود دارد که از جمله میتوان به آثار توزیعی درآمد بین گروههاي درآمدي، طبقات اقتصادي و اجتماعی، مناطق جغرافیایی و توزیع زمانی آثار درآمدي پروژه بین نسل موجود و آینده اشاره کرد.
پس پروژههاي آبخیزداري مانند سایر پروژهها آثار مختلفی دارند؛ این اثرها و پیامدها بیشتر ناظر بر پیامدهاي زیستمحیطی و اقتصادي این پروژهها است و ارزشگذاري و سنجش آنها نیز در چهارچوب ارزیابی اقتصادي انجام میشود. پیامدهاي زیستمحیطی که ناظر بر هدفهاي اصلی پروژههاي آبخیزداري و منابع طبیعی (نگهداشت آب و خاك) هستند نیز بررسی میشوند (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-6 ضرورت انجام تحقيق
کارشناسان و مدیران بر این اعتقاد هستند که طرحی باید به مرحله اجرا در بیاید که منافع حاصل از آن از هزینه‎های آن بیشتر باشد. یا به زبان علمی دارای توجیه اقتصادی باشد. طرحهای آبخیزداری و عملیاتی که منظور حفظ خاک انجام میشود از گونه طرحها و پروژه‎های خواهد بود که دارای هزینه‎های بسیاری هستند. در طرف مقابل، این مسئله دارای اهمیت بسیاری خواهد بود که آیا منافعی که از طرحهای آبخیزداری به دست میآید، از هزینه‎های که برای اجرای آن اختصاص داده شده است بیشتر است یا خیر. البته ممکن است که منافع بهدست آمده از اجرای اینگونه طرحها در دوره‎های اولیه کمتر از هزینه‎های آنها باشد ولی در دوره‎های بعدی باید به دنبال آن باشیم که سودهای بدست آمده از هزینهها بیشتر باشد. به همین دلیل ارزیابی اقتصادی که معیاری خواهد بود برای بررسی اقتصادی اینگونه طرحها از اهمیت ویژهی در اجرای آنها برخوردار است.
1-7 سوالات پژوهش
با توجه به هدف اصلی تحقیق حاضر سوال اصلی و بسیار مهم این تحقیق بهصورت زیر بیان خواهد شد:
آیا عملیات آبخیزداری که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجیه اقتصادی برخوردار بوده است؟
البته باید گفت که تحقیق مورد نظر سوالات فرعی دیگری را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زیر خواهد بود:
میزان تأثیر عملیات آبخیزداری در منطقه لسبو بر کشاورزی و و دامداری منطقه مورد نظر به چه میزان بوده است؟
تأثیرات این عملیات آبخیزداری بر عوامل زیست محیطی منطقه لسبو به چه میزان بوده است؟
2-1 مقدمه
استفاده اقتصادی از منابع خاک یک دغدغهی اساسی است، زیرا زمین یک نهادهی ضروری در کشاورزی است، بدین معنا که بدون کاربرد آن هیچ محصولی تولید نخواهد شد. این موضوع بهویژه برای کشورهای در حال توسعه بیشتر صدق میکند که در آنجا نهادهای غیر کار در کشاورزی ناچیز بوده و زمین کشاورزی منبع خیلی مهم و اساسی برای بقاء اکثریت وسیعی از جمعیت است (باربیر21، 2003). کشاورزی در این کشورها نه تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه همچنین یک روش زندگی است. از این رو، زمین کشاورزی دارای اهمیت بسیاری است که رفاه اجتماعی بر آن بنا شده است. در فرآیند استفاده از زمین، کشاورزان زمین را در معرض انواع مختلف تخریب (فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) قرار میدهند. در نتیجه این منبع خیلی مهم تحت تخریب مداوم است و توان حاصلخیزی بلند مدت آن کاهش مییابد. در اصطلاح اقتصادی تخریب خاک باعث کاهش ویژگیهای زمین در ارتباط با کارکردهای ویژهی دارای ارزش آن میشود (اسکر، یاداف22، 1996).
در این راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنین جلوگیری از تخریب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزی، آبخیزداری با اهداف مختلفی ممکن است در حوزه‎های صورت پذیرد که کنترل و بهرهبرداری بهینه از سیلاب، تغذیه سفره، افزایش پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از حمل رسوب به پایین از مهمترین این اهداف به شمار میآید (دادرسی سبزوار، 1386). با توجه به همین اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهای مربوطه سرمایهگذاریهای کلانی را به منظور حفظ منابع آبی و خاکی به انجام رسانیدهاند. همانطور که میدانیم اینگونه عملیات آبخیزداری دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی خواهند بود. لذا در این فصل از تحقیق مورد نظر به دنبال تشریح اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری به صورت تئوریک و همچنین روشهای گوناگونی که به منظور ارزیابی اقتصادی و اجتماعی اینگونه عملیات وجود دارد بررسی میشود و در انتهای این فصل به چندین تحقیق و مطالعه انجام شده در زمینه اثرات و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در خارج و همچنین در داخل کشور پرداخته خواهد شد.
2-2 اقتصاد فرسایش خاک
فرسایش خاک یک فرآیند دو فاز و شامل جدایی ذرات از تودهی خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسایش‎گر نظیر آب و باد است. هنگامی که دیگر هیچ انرژی کافی برای انتقال ذرات در دسترس نیست فاز سوم، نهشت رخ میدهد (بوردمن و پویسن و ایوانس23، 2003). بنابراین، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدایی و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسایشگر است. فرسایش خاک یک فرآیند طبیعی است که همیشه رخ خواهد داد و حتی بر زمینهای دارای پوشش علف و جنگل نیز رخ میدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزی رخ داده است (براون24، 1981). اما میزان نرمال فرسایش خاک تحت پوشش گیاهان به صورت طبیعی در تعادل به صورت تقریبی برابر با میزان تشکیل خاک است (ترو25 و همکاران، 1991). مشکلات هنگامی به وجود میآیند که فرآیند طبیعی فرسایش خاک بخاطر مداخلات انسان تسریع میشود که این به انحرافات از تعادل منجر میگردد. از این میان فعالیتهای انسانی مختلف که فرآیندهای فرسایش خاک را تسریع میکنند، کشاورزی مهمترین است و بیشترین فرسایش خاک بر زمینهای کشت شده رخ میدهد (هادسون26، 1986).
2-2-1 دیدگاه تاریخی
در سراسر تاریخچه تمدن انسان، فرسایش خاک دارای اثرات منفی و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را می‎توان در تمدنهای اولیه بشری که در رودهای دجله و فرات، نیل، لیندوس و رودهای چین توسعه یافته است، جستجو کرد (هادسون، 1986؛ ویلد27، 1993). این تمدنها در دشتهای آبرفتی آبیاری شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سیلابها برای حاصلخیزی مداوم که مواد مغذی گیاهان را فراهم میساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذی حل شده از اتیوپی به مدت هزار سال خاکهای مصر را غنی کرده است (بلیکی، بروکفیلد28، 1987). از طرف دیگر، فرسایش خاک مداوم از زمینهای کشاورزی کم و بیش به فقر منجر شده و برخی دیگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزایندهی جمعیت که به توسعهی کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلی به محل دیگر نقل مکان کنند. رقابت تضمینکننده برای حقوق زمین و آب اغلب روابط بین قبایل و کشورها را بیثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلی29، 1985). مطالعات درباره اثر فرسایش بر تمدنهای اولیه(نقل شده در هادسون، 1986) استدلال کردهاند که علت اصلی زوال بسیاری از امپراطوریها، تخریب خاک بوده است.
اگرچه فرسایش در سراسر تاریخ کشاورزی رخ داده است، اما این موضوع در طول دهه‎های اخیر شدیدتر شده و به یک نگرانی اجتماعی مهمی تبدیل شده است. فرسایش به عنوان یک مشکل منابع طبیعی جدی تشخیص داده شده و یک موضوع نگرانکنندهی سیاسی از زمان شروع دهه 1930 بوده است، به ویژه بعد از تاسیس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهی ایالات متحده در پاسخ به هشدار ایجاد شده توسط میزانهای بالای فرسایش (واکر و یانگ30، 1986). اینگونه نگرانیها از دههی 1950 بدلیل فقر عمومی، خشکسالی و سوءتغذیه گسترده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخریب زمین بوجود آمدهاند شدت یافته است. نگرانیهای ایجاد شده توسط این گزارشها که افزایش فرسایش خاک مشکلات آلودگی آب و هوا را تشدید میکند و توان حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش میدهد موجب تصویب قانون حفاظت از آب و خاک در سال 1977 در ایالات متحده شد (لی31، 1980). افزایش نگرانیها در مورد اینکه تخریب زمین در بسیاری از کشورها در حال رسیدن به نقطهی بدون بازدهی است و نیاز فوری به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضای جامعهی بینالمللی در سال 1982 به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزی و غذای سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. این منشور اصولی را برای استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتی برای تضمین رفاه نسلهای آینده بیان میکند. با این همه افزایش میزان فرسایش خاک و کاهش این منبع طبیعی ادامه دارد.
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب
پیشرفت فنآوری و توسعهی منابع ارزان غیرآلی مغذی برای گیاهان، حداقل در ایالات متحده آمریکا، باعث شد که منابع خاک به منظور تولیدات بیشتر کشاورزی، بهتر حفظ شوند. علاوه بر این، حفاظت از آب و خاک با این استدلال که خاک یک نیاز اصلی است و همهی حیات، شامل بقاء و توسعهی انسانی، به آن بستگی دارد، ممکن است اقتصاد حفاظت از خاک و آب را بیشتر نمایان کند (سکلر، 1987). اما به همراه افزایش محصولات کشاورزی، نگرانیها در مورد افزایش فرسایش خاک، هزینه‎های انرژی و اثرات خارجی نظیر رسوبگذاری مخزن، آلودگی آب و خاک، بیشتر شده و به همین علت مطالعات بسیاری در این حوزه صورت گرفته است (بارت32، 1981؛ مککونل33، 1983).
هدف حفاظت خاک فقط حفظ خاک نیست بلکه حفظ ظرفیت حاصلخیزی آن در هنگام استفاده از آن است (ترو و همکاران، 1999). بنابراین تصمیمات دربارهی محافظت فرسایش خاک و بازسازی زمین تخریب شده به هزینه‎های مربوط به مقدار محصول یا سود زیستمحیطی مورد انتظار بستگی دارند. چون ارزش خاک حاصلخیز نسبت به نیازهای دیگر انسان نامحدود نیست، جلوگیری از فرسایش خاک ارزشی ندارد مگر اینکه منافع بهدست آمده فراتر از هزینهی تعلق گرفته به فعالیتهای حفاظت باشند (باربیر، بیشاب34، 1995). بنابراین، کشاورزان به سرمایهگذاری در حفاظت و تحمل ریسکهای مربوطه علاقهای نخواهند داشت مگر اینکه آنها یک تهدید قابل ملاحظهی ایجاد شده بر بهرهوری بهخاطر فرسایش خاک را درک کنند و انتظار فوایدی از شیوه‎های حفاظت داشته باشند. نه تنها ملاحظات بازده یا سود اقتصادی بلکه همچنین شرایط اجتماعی-اقتصادی دیگر خانواده‎های کشاورز و ملاحظات ریسک نیز میتوانند یک نقش مهمی در تصمیمات حفاظت از آب و خاک بازی کنند(آرنالدس و بارکارسون35، 2003)
مقالات موجود دربارهی تحلیل اقتصادی حفاظت از آب و خاک را میتوان بهطور کلی به سه دسته تقسیم‎بندی کرد. دستهی اول شامل مطالعات در راستای ایجاد رابطهی بین فرسایش خاک، بهرهوری محصول و درآمد مزرعه و برآورد منافع حفاظت از آب و خاک است. دستهی دوم شامل مطالعات متمرکز بر موضوعات رفتاری، سنجش مدارک تجربی دربارهی محدودهای از عوامل بومشناختی کشاورزی و اجتماعی- اقتصادی تأثیرگذار بر رفتار تصمیم کشاورزان است. دستهی سوم شامل مطالعات مربوط به توسعه و کاربرد ابزارهای مدلسازی اقتصادی برای شناسایی تعادلها به حمایت از یا علیه تصمیمیات است.
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد
نگرانی اصلی در مورد فرسایش، از دیدگاه اقتصادی هر کشاورز، در تأثیر آن بر حاصلخیزی واقعی و بالقوه زمین و از این رو بر درآمد مزرعه دارد. اما، تعیین کمیت اثر فرسایش خاک بر بازده محصول یک کار پیچیده است، زیرا ای موضوع شامل سنجش یک سری برهمکنشها میان ویژگیهای خاک، ویژگیهای محصول، آب و هوای غالب وهمچنین سیستمهای مدیریت میشود (استاکینگ36، 1987؛ لال37، 1988؛ لال و اکیگوب38، 1995؛ کلارک39، 1996). کار برقراری رابطه بین فرسایش خاک و حاصلخیزی توسط این حقیقت که پیشرفتهای فنآوری، نظیر آبیاری، لقاح و بهبود محصول اثر تراکمی فرسایش بر تولید را پوشانیدهاند، مشکلتر میشود (اینترز40، 1998). علاوه بر این، استاکینگ (1987) استدلال کرد که حاصلخیزی و فرسایش مستقل نیستند و بطور مجزا در جدایی از عوامل دیگر تغییر نمیکنند و اینکه میزانهای فرسایش از شاخص‎های ضعیف کاهش حاصلخیزی هستند. اما، کار برآورد رابطه به منظور بدست آوردن تخمینی از بزرگی اثر در ارتباط با واحدهای پولی بطوریکه بتوان اطلاعات را برای برنامهریزیان و سیاستگذاران فراهم کرد مهم است. این موضوع همچنین پیوند مهمی را بین ابعاد فیزیکی، شیمیایی، بیوفیزیکی و کشاورزی فرسایش خاک و بعد اقتصادی ایجاد میکند.
مدلهای تجربی متغیر از ساده تا پیچیده برای برآورد اثرات فرسایش بر بازدهی محصول مورد استفاده قرار گرفتهاند (کلارک، 1996). لال (1988) استدلال کرد که مناسبترین روش برای تعیین کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فرسایش، روش کشاورزی مستقیم است که بر برآورد بازده‎های محصول بر زمینی که کاهش خاک سطحی ار آن بهطور مستقیم بر قطعات مزرعه ثبت شده است، متکی است. لال (1988) همچنین توانست در زمینهای کشاورزی آفریقا یک رابطه بین کاهش خاک و بازده محصول بر اساس آزمایشات بلندمدت بر قطعات مزرعه در نیجریه برقرار کند. وی دریافت، بازدهی محصول ذرت و لوبیا با میزان خاک یک رابطهی نمایی دارد و هر چه میزان خاک کاهش یابد، میزان بازده محصول بطور نمایی کاهش مییابد. بیشاب و آلن41 (1989) و بیشاب (1995) نیز این رابطه را برای مناطق مالی و ملامری مورد تأیید قرار می‎دهند. اکبوم (1995) نیز



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت
پایان نامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مدیریت گرایش: کشاورزی
عنوان:
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در شهرستان رودسر
استاد راهنما:
دکتر علی محمدی ترکاشوند
استاد مشاور:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
رضا مقصودی رحیم آبادی
تابستان 1393

باسمهتعالی
صورتجلسه دفاع
با تأییدات خداوند متعال جلسة دفاع از پایاننامه کارشناسی ارشد آقای /خانم در رشتة:
تحت عنوان:
با حضور استاد راهنما، استاد (استادان) مشاور و هیأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت در تاریخ تشکیل گردید.
در این جلسه، پایاننامه با موفقیت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمرة با امتیاز ( بدون احتساب نمره مقاله ) دریافت نمود.
استاد راهنما: دکتر
استاد (استادان مشاور):
1. دکتر
2.
3.
هیأت داوران:
1. دکتر
2.
3.
مدیر گروه یا رئیس تحصیلات تکمیلی واحد:
معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
نمره حاصل از ارزشیابی مقاله/ مقالات دانشجو برابر ضوابط ( ازسقف 2نمره ) ………… محاسبه ونمره نهایی پایان نامه ( مجموع نمره دفاع ومقاله ) با درجه ………….. و نمره به عدد ………. به حروف ……………………………………. به تصویب رسید.
تأیید کارشناس حوزه پژوهشی
تأیید معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
توجه : این فرم قبل از صحافی می بایست به امضا اساتید و مسئولین مربوطه برسد.
این برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار می باشد.
صفحه تعهدنامه اصالت پایان نامه
تقدیر و تشکر
سپاس ايزد منان را که بدون بذل عنايتش طي طريق ميسر نمي‏گردد. او که در پيمودن اين راه شوق آموختن را در وجودم بيدار گردانيد، باشد که به ياري حضرتش آن چه را آموختم در راه رضايتش و خدمت به مردمانش به کار گيرم.
در ابتدا بر خود وظیفه می دانم که از جناب آقای دکتر ترکاشوند استاد راهنمای عزیزم که با نهایت لطف خود مرا در تمامی مراحل پایان نامه یاری رسانده و بمانند دوستی صمیمی در عرصه تحصیل و زندگی مرا مورد راهنمایی خویش قرار دادند صمیمانه قدردانی نمایم.از دکتر عزیزی، استاد مشاور عزیزم به خاطر زحماتی که در طی تکمیل این تحقیق متحمل شدند و مرا از نظرات و پیشنهادات ارزنده ی خود بهره مند ساختند، کمال تشکر را دارم.از دکتر الهیاری که با قبول زحمت داوری پایان نامه و ارائه نظرات ارزنده شان مرا مورد محبت خویش قرار دادند صمیمانه سپاسگزارم.

تقديم به
دو گوهر گرانبهايي که از مرز خوبيها طلوع کردند و طريق عشق و محبت را به من آموختند. دو اقيانوس بي کرانه اي که ساحل وجودم هر لحظه از محبت مواجشان سيراب است که مشوق حيات علمي ام هستند و ايمان زندگي را از مكتبشان آموختم.
پدر و مادر عزيزم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1 مقدمه3
1-2 بیان مسئله4
1-3 فرضيه تحقيق5
1-4 اهداف تحقيق5
1-5 تعریف‎ها و مفهوم‎هاي به کاربرده شده6
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری6
1-5-2 پروژه آبخیزداري6
1-5-3 عملیات آبخیزداري7
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري7
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري8
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی8
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی8
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی8
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی8
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري9
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)9
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیست محیطی10
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی10
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)10
1-6 ضرورت انجام تحقيق11
1-7 سوالات پژوهش11
فصل دوم: کلیات و سابقه تحقیق
2-1 مقدمه13
2-2 اقتصاد فرسایش خاک13
2-2-1 دیدگاه تاریخی14
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب15
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد16
2-3 مقایسه منافع و هزینه‎هاي پروژههاي حفاظت آب و خاک18
2-3-1 مفهوم تحلیلهاي مالی و اقتصادي18
2-3-2 معیارهاي مقایسه هزینه‎ها و منفعت‎ها در پروژه‎هاي حفاظت آب و خاک19
2-4 ارزيابي اقتصادي21
2-4-1 مفاهيم اساسي ارزيابي اقتصادي22
2-4-2 شاخص‎ها و معیارهاي ارزیابی اقتصادي23
2-4-2-1 ارزش خالص فعلي(NPV)23
2-4-2-2 نسبت منافع- هزينه24
2-4-2-2-1 فايده‎هاي طرح24
2-4-2-2-1-1 فايده‎هاي مستقيم يا اوليه25
2-4-2-2-1-2 فايده‎هاي غيرمستقيم (معطوف به غير)25
2-4-2-2-2 هزينه‎هاي طرح25
2-4-2-2-2-1 هزينه‎هاي مستقيم25
2-4-2-2-2-2 هزينه‎هاي وابسته26
2-4-2-3 نرخ بازده (IRR)26
2-4-2-4 رابطه بین معیارهاي تنزیلی27
2-4-2-5 دوره بازگشت سرمايه (PBP)27
2-4-2-6 روش تحليل نقطه سربسر28
2-5 پیشینه تحقیق29
فصل سوم: روش تحقیق
3-1 مقدمه36
3-2 منطقه مورد مطالعه36
3-2-1 موقعیت جغرافیایی منطقه و ویژگی‎های کلی آن36
3-2-2 روستاهای واقع در منطقه لسبو36
3-2-3 پارامترهای عمومی منطقه37
3-2-4 شکل حوزه37
3-2-5 ارتفاع متوسط حوزه38
3-2-6 شیب حوزه39
3-3 روش انجام تحقیق39
3-3-1 تصويری کلی از پروژه‎های اجرائی آبخیزداری در حوزه لبسو40
3-3-1-1 پروژه‎های حفاظت و قرق41
3-3-1-1-1 هزینه‎های پروژه حفاظت و قرق41
3-3-1-2 پروژه نهال+کاری42
3-3-1-2-1 هزینه‎های پروژه نهالکاری42
3-3-1-3 پروژه‎های کپه‎کاری42
3-3-1-3-1 هزینه‎های پروژه کپه‎کاری43
3-3-1-4 پروژه‎های بذرپاشی43
3-3-1-4-1 هزینه‎های پروژه بذرپاشی43
3-3-1-5 پروژه کودپاشی44
3-3-1-5-1 هزینه‎های پروژه کودپاشی44
3-3-1-6 پروژه تامین غذای دام45
3-3-1-6-1 هزینه‎های تامین غذای دام45
3-3-1-7 پروژه تعدیل دام47
3-3-1-8 احداث آبشخوار47
3-3-1-9 پروژه‎های آموزشی47
3-3-1-10 پروژه‎های مکانیکی48
3-3-1-10-1 هزینه‎های اجرایی پروژه‎های مکانیکی49
3-3-2 جامعه‎آماری51
3-3-3 نمونه‎گیری51
3-4 وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه لسبو52
3-4-1 کشاورزی52
3-4-2 دامداری53
3-4-2-1 تعداد دام54
3-4-3 اشتغال55
3-4-4 مهاجرت55
3-5 روش تجزیه و تحلیل دادهها55
3-6 جمع‎بندی فصل57
فصل چهارم: نتایج و تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه59
4-2 تجزیه و تحلیل نتایج59
4-2-1 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي کشاورزي در حوضه59
4-2-1-1 میزان تولیدات بخش کشاورزی59
4-2-1-2 میزان درآمد بخش کشاورزی60
4-2-2 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي دامداری در حوضه62
4-2-2-1 تعداد واحد دامی موجود در حوضه62
4-2-2-2 میزان تولیدات بخش دامداری62
4-2-2-3 میزان درآمد بخش دامداری64
4-2-3 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه اشتغال65
4-2-4 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه مهاجرت66
4-2-5 اثرات اقتصادي طرحهاي آبخیزداري در حوضه66
4-3 جمع‎بندی فصل67
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1 مقدمه69
5-2 مروری بر خطوط کلی پژوهش69
5-3 نتيجه‎گيری کلی تحقيق69
5-4 پيشنهادات72
منابع و مآخذ73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1 رابطه بین شاخص‎هاي تنزیلی(معیارهاي اقتصاد مهندسی مقایسه هزینه و منفعت‎هاي پروژه)27
جدول 3-1 پارامترهای فیزیکی منطقه37
جدول 3-2 ضرایب شکل حوزه37
جدول 3-3 ارتفاع متوسط وزنی و درصد مساحت طبقات ارتفاعی38
جدول 3-4 برآورد هزینه کل پروژه اجرائی قرق و حفاظت با برنامه‎ریزی 10 ساله (سال 1382)41
جدول 3-5 برآورد هزینه کل پروژه نهالکاری (سال 1382)42
جدول 3-6 برآورد هزینه کل پروژه کپه‎کاری (سال 1382)43
جدول 3-7 برآورد هزینه کل پروژه بذرپاشی (سال 1382)44
جدول 3-8 برآورد هزینه کل پروژه کودپاشی (سال 1382)45
جدول 3-9 برآورد هزینه کل پروژه تامین غذای دام (سال 1382)46
جدول 3-10 برآورد هزینه کل پروژه‎های مکانیکی (سال 1382)49
جدول 3-11 حجم عملیات پروژهها با هزینه‎های پیشبینی شده در طرح50
جدول 3-12 جمعیت و خانوار منطقه لسبو51
جدول 3-13 سطح اراضی زراعی موجود در منطقه53
جدول 3-14 تعداد واحد دامی موجود در منطقه54
جدول 3-15 تعداد جمعیت شاغل در بخشهاي مختلف اقتصادي سال 138555
جدول 4-1 عملکرد محصولات کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(تن در هکتار)60
جدول 4-2 اثرات اجراي طرح‎هاي آبخیزداري درافزایش میزان عملکرد سطح زیر کشت از دید روستاییان حوضه لسبو60
جدول 4-3 درآمد بخشهای مختلف کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)61
جدول 4-4 تعداد واحد دامی موجود در منطقه62
جدول 4-5 میزان تولید گوشت بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-6 میزان تولید شیر بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-7 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در افزایش تولیدات دامداری روستاییان حوضه لسبو64
جدول 4-8 کل درآمدهای بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)65
جدول4-9 اثرات عملیات آبخیزداري براي ایجاد مشاغل جدید در حوضه65
جدول 4-10 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در جلوگیري از مهاجرت روستاییان حوضه66
جدول 4-11 محاسبه نسبت فایده به هزینه براي محصولات کشاورزی و دامداری در حوضه(میلیون ریال)67

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري7
شکل 2-1 اندازه‎گیري ارزش اقتصادي نهاده‎ها و ستانده‎ها20
چکیده
این تحقیق به منظور تعیین و شناسایی اثرات اقتصادي و اجتماعی عملیات آبخیزداري در حوزه لسبو در شهرستان رودسر و همچنین بررسی دیدگاه ها و نظرات روستاییان از فعالیت هاي آبخیزداری نسبت به اثرگذاری عملیات مذکور انجام شده است. براي جمع آوري اطلاعات، از پرسشنامه و اطلاعات موجود در اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر استفاده گردید. جامعه نمونه تحقیق، 242 خانوار روستایی شامل خانوارهاي کشاورزان، دامداران وخوش نشینان بودند. تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از روش نسبت هزینه به فایده انجام گردید. اطالاعات مورد نظر تحقیق از طریق طراحی پرسشنامه و توزیع آن صورت پذیرفت و همچنین برخی از اطلاعات مربوط به مخارج برروی طرح های آبخیزداری از اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر جمع آوری شده است. نتایج تحقیق نشان داد که اجرای طرح های آبخیزداری بر اساس نسبت هزینه به فایده در مجموع دو بخش کشاورزی و دامداری داراي اثرات مثبت بوده و با مقدار 03/1، توجیه اقتصادي داشته است. افزون بر این مشخص گردید که اجراي طرح-هاي آبخیزداري در منطقه تحقیق، در افزایش اشتغال بهره برداران و جلوگیري از مهاجرت روستاییان که در حال حاضر از مهمترین چالش ها و معضلات مناطق روستایی محسوب می شود، نقش مثبت و موثري ایفا نکرده است، به نحوي که 9/83 درصد از مصاحبه شوندگان، اجراي طرح هاي آبخیزداري را در این زمینه بی تأثیر دانستند. نسبت هزینه به فایده براي محصولات کشاورزی و دامداری در سال 1382(سال شروع) به ترتیب 62/2 و 46/0 بوده که این نرخ ها براي سال 1392 به ترتیب به 87/0 و 15/0 تغییر پیدا کرده است.
واژه هاي کلیدي: آبخیزداری، اقتصادي، اجتماعی، حوضه آبخیز، منطقه لسبو
1-1 مقدمه
خاك يكي از اصليترين منابع طبيعي است که رشد گياهان را تضمين و بيش از ٩٧ درصد نيازهاي غذايي جهان را برآورده میکند. لايه بالايي خاك نهاده اصلي فعاليتهاي زراعي است. تقاضاي فزاينده براي غذا، کميابي خاك زراعي را به دنبال دارد. در چند دهه گذشته اين منبع طبيعي با ارزش در اثر عوامل انساني (جنگلزدايي، چرای بيش از حد و سوء مديريت اراضي) و عوامل طبيعي (فرسايش آبي و بادی) تخليه شده و ارزش آن کاهش يافته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
کلمه فرسایش از ریشه لاتینی Erode به معني کندهشدن و سائيدن، گرفته شده است. بر اساس تعريف هرن1و دوناهو2، فرسايش، مجموعهی فعاليتهايي است که در آن مادهی خاك يا سنگ شسته، شل يا حل ميشود و يا از بخشي از زمين کنار گذاشته ميشود و شامل فرآيندهاي آبشويي3، حلاليت و انتقال است (هرن و دوناهو، 1991).
به طور کلي فرسايش بر دو نوع است: فرسايش طبيعي و فرسايش تشدیدی. فرسايش طبيعي که همان فرسايش زمينشناسي است، حاصل فرآيندهاي فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي بوده و کند ميباشد. ولي فرسايش تشدیدی که به طور عمده حاصل از فعاليتهاي انساني مانند کشاورزي، جادهسازي، استخراج معادن و مانند اينها ميباشد، مخرب است. در يک نگاه کلي، هرگاه تعادل در اين دو برقرار باشد مشکلي بروز نميکند ولي چنانچه فرسايش تشدیدی بيشتر از فرسايش طبيعي باشد آثار سوء اقتصادي و اجتماعي آن ظاهر ميشود. شدت فرسايش و وسعت آن در زمانها و مكانهاي مختلف يكسان نبوده و به شرايط طبيعي پستي، بلندي، خصوصيات خاکها و چگونگي کاربري زمين مربوط است (شكوري، ١٣٧۴ ).
عوامل مؤثر بر فرسايش به سه گروه کلي تقسيم ميشوند. گروه اول، عواملي هستند که انرژي لازم را براي بروز فرسايش فراهم ميکنند. گروه دوم عواملي هستند که زمينه بروز يا عدم بروز آن را فراهم ميکنند و گروه سوم عواملي هستند که موجب حفاظت خاک در برابر فرسايش میشوند (مورگان4، 1995).
در بررسيهاي مربوط به فرسايش و حفاظت خاک، مهمترين عامل، شناخت عوامل مربوط به فرسایش و اولويتبندي مهار آنها است. در موارد متعددي مشاهده شده است که در جايي بهترين کار، رها کردن اراضي و کنار آمدن با طبيعت است و در جايي با ايجاد يک پوشش ساده گياهي جلوي فرسايش گرفته مي‎شود مانند نقاطي که محل اصلي برداشت ذرات حمل شده توسط باد است. رعايت نكردن همين نکات ساده و در عين حال با اهميت، خسارات جاني و مالي فراوان داشته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
بر اساس برآوردهاي انجام شده، فرسايش خاك کشور در سال ١٣٥٥ معادل يك ميليارد تن بوده که 10 سال بعد به 5/1 ميليارد تن و در سال 1375 به 5/2 میلیارد تن افزايش يافته است .براساس برآورد ديگري فرسايش خاك از ده تن در هكتار در دهه 60 به بيست تن در هكتار در دهه ٧٠ رسيده است. تبعات فرسايش خاك در کشور ما به طور کلي به شكل انباشت رسوبات در پشت سدها، از بين رفتن پوشش گياهي، افزايش وقوع سيلاب و آلودگي خاك ميباشد (سازمان برنامه و بودجه، 1378).
یکی از راهکارها به منظور جلوگیری از فرسایش خاک، حفاظت خاک است. حفاظت خاک نقطه مقابل تخریب خاک است. این که بدانيم چگونه خاکهای کشور را حفاظت کنيم، میتوان از تخریب خاک جلوگيری کند. امروزه توسعه پایدار به عنوان محوریترین اهداف توسعهای در بخش کشاورزی کشور زمانی محقق خواهد شد که منابع پایه نظیر آب و خاک در چارچوب ضوابط فنی حفاظت شده و به صورت اصولی مورد بهرهبرداری قرار گیرند. بهطور کلی میتوان گفت هر سرمایهگذاری که باعث حفظ و یا افزایش بهرهوری و یا جلوگیری از کاهش بهرهوری بالقوه زمین گردد، حفاظت خاک محسوب میشود (حیاتی، خلیلیان، 1386).
1-2 بیان مسئله
حفاظت خاک یک مسئله اقتصادی است چرا که سرمایهگذاری جاری جهت کسب درآمدهای بیشتر در آینده است. خاک زراعی یکی از مهمترین نهادهها در فرآیند تولید محصولات کشاورزی است که کیفیت آن نقش مهمی در میزان عملکرد محصول و رسیدن به امنیت غذایی و توسعه پایدار دارد. بهطوری که پائین بودن میزان تولیدات کشاورزی ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی را به میزان زیادی به کاهش مداوم حاصلخیزی خاکهای زراعی نسبت میدهند (رفاهی، 1378).
متأسفانه میزان فرسایش سالانه خاک در ایران معادل 33 تن در هکتار گزارش شده که سالانه اثرات درون مزرعهای زیادی بر کشاورزان به صورت کاهش کیفیت خاک و عملکرد محصولات و نیز اثرات برون مزرعهای فراوانی بر جامعه تحمیل مینماید. در این زمینه عدم اعمال عملیات حفاظت خاک از سوی زارعین به جهت عدم آگاهی از منافع اقتصادی، اجتماعی و نهادی آن، به عنوان یکی از دلایل اصلی این پدیده به شمار میرود. همچنین زارعین در صورت سودآور بودن روشهای حفاظت خاک، سرمایه‎گذاری‎های لازم را خواهند کرد. برای حفاظت آب و خاک از روشهای مکانیکی و غیرمکانیکی استفاده میگردد (حیاتی وخلیلیان، 1386).
عملیات مکانیکی شامل تراسبندی، احداث بندهای خاکیسنگی، بادشکنها، کانالهای زهکشی، ایجاد آبراهه‎های انحرافی است که نوعی مبارزه مستقیم با فرسایش خاک است که اجرای آنها مشکل و نیاز به صرف هزینه بیشتری دارند. عملیات غیرمکانیکی عبارت از پیشگیری از فرسایش با انجام یکسری عملیات صحیح مدیریتی که این روشها نسبتاً ارزان و بهعلاوه کاربرد این عملیات در هر شرایطی امکانپذیر است که شامل مدیریت خاک نظیر انواع شخمهای حفاظتی، مصرف کودهای آلی، بذوراصلاح شده، کندن علف هرز، مصرف کودشیمیایی و نیز مدیریت زراعی شامل مالچ پاشی، کشت روی خطوط تراز، تناوبهای زراعی و کشت نواری است (رفاهی، 1375؛ قدیری، 1372).
بنابراین همانطور که بیان شد عملیات حفاظت خاک دارای اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در هر منطقهی خواهد بود و انتظار میرود که هرگونه هزینه و سرمایهگذاری به منظور حفاظت خاک دارای توجیه اقتصادی برای آن منطقه باشد. لذا با توجه به مطالب گفته شده، در تحقیق حاضر به دنبال آن است که اجرای عملیات حفاظت آب و خاک در حوضه آبخیزداری لسبو واقع در شهرستان رودسر را مورد ارزیابی اقتصادی قرار داده و به این سوال پاسخ دهد که آیا این طرح که خود شامل چندین طرح دیگر نیز است، دارای توجیه اقتصادی بوده است یا خیر؟
1-3 فرضيه تحقيق
با توجه با مطالب گفته شده فرضیهی تحقیق بصورت زیر بیان میشود:
عملیات حفاظت خاک در حوضه آبخیزداری لسبو دارای اثرات اقتصادی مثبت بوده و توجیه اقتصادی داشته است.
1-4 اهداف تحقيق
در این تحقیق، اهداف زیر مورد بررسی قرار خواهد گرفت:
تحلیل اثرات اقتصادی-اجتماعی حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی منافع حاصل از عملیات حفاظت خاک بر کشاورزی و دامداری اراضی منطقه لسبو،
1-5 تعریفها و مفهومهاي به کاربرده شده
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری
یک آبخیز، محدودهای توپوگرافی است که تمام رواناب یک سطح را به نقطهای مشخص زهکشی می‎کند .آبخیز گرچه یک واحد هیدرولوژیکی محسوب میشود، لکن یک واحد فیزیکی-بیولوژیکی نیز به شمار میآید، ضمن آنکه در بسیاری از موارد واحدی اجتماعی-اقتصادی-سیاسی نیز تلقی میگردد. آبخیزداری به فرآیند تنظیم و اجرای مقدماتی ادارهی منابع یک آبخیز با هدف فراهم آوردن خدمات و محصولات، بدون آسیب رساندن به منابع خاک و آب، تعریف شده است و در برنامه‎های آبخیزداری معمولاً بایستی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سازمانی موثر در داخل و خارج آبخیز را نیز در نظر گرفت (دادرسی سبزوار، 1386). براي مثال در ارتفاعات حوزه رود لوکوس5 در مراکش، سدهاي تنظیم کننده6 با هدف مهار فرسایش ساخته شده است تا فرآیند فرسایش کاهش داده شود. در طول تپههاي آندین7 در پرو با هدف تولید چوب هیزمی و کاهش سرعت فرسایش، در دامنههاي شیبدار، درختهاي اکالیپتوس کاشته شده است. اگرچه دانشمندان غربی، پیشینه اجراي پروژههاي آبخیزداري را قرن 20 میلادي بیان میکنند، اما بر پایه دیدههاي فراوان، پیشینه اجراي آنها در ایران به سالهاي بسیار دورتر برمیگردد. از جمله آنها میتوان به سد دول ابراهیمی پشت بند خُنج در استان فارس اشاره کرد (بلندترین سد کهنی که براي نگهداري خاك ساخته شده است). همچنین میتوان به کارهایی که در آبریز شور مهران یا آبریز رود دهرود انجام شده نیز اشاره کرد. بعضی از فعالیتهاي آبخیزداري براي برگرداندن و بازیابی(احیا) زمینهاي فرسایش یافته و گاهی براي جلوگیري از تخریب خاك در آینده انجام میشوند.
1-5-2 پروژه آبخیزداري
به طور معمول در هر کشور، یک برنامه ملی با جزییات کامل براي توسعه اقتصادي و اجتماعی و رسیدن به هدفهاي اجتماعی وجود دارد. این برنامه ملی شامل اجراي پروژههاي جزییتر است. به طور ویژه، در پروژههاي آبخیزداري، هدفهاي توسعه پایدار دنبال میشود و ابزار مهمی هستند تا از راه آنها امکان دستیابی به توسعه پایدار فراهم شود (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-3 عملیات آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري به نوبه خود شامل اجزاي کوچکتري هستند که به آن عملیات8 گفته میشود و شامل سه گروه سازهاي، زیستی9 و مدیریتی هستند. منظور از عملیات آبخیزداري، به کارگیري مجموعه تمهیدات و تغییراتی در کاربري اراضی، پوشش گیاهی و سایر اقدامهاي سازهاي و غیرسازهاي است که در یک حوضه آبخیز انجام میشود تا بتوان به هدفهاي آبخیزداري دست یافت. در زیرمجموعه هر عملیات آبخیزداري تعدادي فعالیت انجام میشود. براي مثال میتوان به فعالیتهاي بذرپاشی و بذرکاري در عملیات زیستی و فعالیتهاي پخش سیلاب و بند خاکی در عملیات سازهاي اشاره کرد(معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392). در شکل 1-1 ارتباط طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري ارایه شده است.
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري
اجراي پروژه هاي آبخیزداري با به کارگیري نیروي انسانی، مصالح ساختمانی، ماشین آلات، بذر، نهال و… همراه است که این ها نهاده هاي مورد نیاز پروژه هاي آبخیزداري هستند.
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري
ستانده هاي این پروژه ها شامل دو بخش است:
-اثرها و پیامدهاي فیزیکی
-اثرها و پیامدهاي مالی
-پیامدهاي اجتماعی
-پیامدهاي زیست محیطی
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی
اجراي پروژه هاي آبخیزداري داراي اثرهاي مستقیم و یا پیامدهایی است. پیامدهاي فیزیکی به دنبال اثرها به دست می آید. براي مثال کاهش فرسایش یکی از اثرهاي مستقیم پروژه هاي آبخیزداري است. پس از کاهش فرسایش، ممکن است رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري کاهش یابد که این کاهش رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري، پیامد اجراي پروژه است.
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی
به دنبال رخداد اثرها و پیامدهاي فیزیکی، اثرها و پیامدهاي مالی به دست می آیند. در مثال پیشین، کاهش رسوب گذاري در کانال موجب کاهش هزینه لایروبی می شود که مورد اخیر، اثر مالی اجراي پروژه است یا اینکه اجراي پروژه موجب افزایش تولیدات کشاورزي شده است که همان اثر مالی اجراي پروژه است. افزایش تولیدات ممکن است موجب افزایش درآمد ساکنان حوضه آبخیز شود که همان پیامد مالی اجراي پروژه است.
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی
افزون بر اثرها و پیامدهاي مالی، اجراي پروژه ممکن است موجب افزایش اشتغال یا کاهش مهاجرت آبخیزنشینان شود. افزایش اشتغال و کاهش مهاجرت آبخیزنشینان جزء پیامدهاي اجتماعی اجراي این پروژه‎هاست.
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی
این پیامدها به طور معمول به دنبال مجموعه اي از رويدادهایی که در زیست بوم رخ می دهد، ایجاد می‎شوند. از این دست می توان به تغییر در کیفیت آب زیرزمینی، فرسایش خاك، رسوب گذاري، تغییر در نوع زیست بوم ها و پایداري گوناگونی(تنوع) زیستی، سطح آب زیرزمینی، شور و قلیایی شدن خاك و باتلاقی شدن زمین نام برد. اجراي پروژه هاي آبخیزداري ممکن است موجب حفظ یا نابودي زیستگاه حیات وحش یا گوناگونی زیستی شود. چنین موردهایی به عنوان پیامدهاي زیست محیطی اجراي این پروژه-هاست.
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري نیز هم چون سایر پروژههاي عمرانی داراي چهار اثر: زیستمحیطی10، اجتماعی11، اقتصادی12 و توزیعی13 هستند. همین آثار و یا پیامدها مورد ارزیابی14(ارزشیابی15) قرار میگیرند (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)
از یک دیدگاه، آثار و پیامدهاي اقتصادي هر پروژهي آبخیزداري شامل منافع و هزینههاي آن است. منافع اقتصادي به دو بخش مستقیم (اولیه) و غیرمستقیم تقسیم میشود. مهمترین اثرهاي اقتصادي مستقیم پروژه شامل نتایج فوري ناشی از اجراي پروژه مانند افزایش و یا کاهش تولیدات کشاورزي (زراعی، باغی، دامی و آبزیان) و فرآوردههاي جنگلی و مرتعی (چوب، علوفه، دارو، خوراك و …) است. منافع غیرمستقیم شامل فایدههاي پیشین و پسین ناشی از اجراي پروژه است. مانند افزایش درآمد بنگاههاي تولیدکننده نهادههاي لازم براي اجراي پروژه و افزایش اشتغال. هزینههاي پروژه نیز شامل هزینههاي مستقیم و وابسته است. هزینههاي مستقیم شامل هزینههاي مربوط به اجرا، بهرهبرداري و نگهداري است. هزینههاي وابسته شامل تمام هزینه‎هایی است که براي استفاده از محصولات پروژه وجود دارد. براي مثال میتوان از هزینههاي مربوط به تهیه نهادههاي مورد نیاز براي تولیدات کشاورزي نام برد. ارزیابی پیامدهاي اقتصادي پروژه بر این اساس، در چارچوب تحلیل منفعت-هزینه16 انجام میشود (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیستمحیطی
براي ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی روشهاي مختلفی وجود دارد که در چهارچوب ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی17 قرار میگیرند. چنین ارزیابی به طور معمول، آثار اجراي پروژه را بر زمینه‎هایی مانند منابع تجدیدپذیر(آب زیرزمینی، خاك، پوشش گیاهی و …)، گوناگونی زیستی و ظرفیت زیستمحیطی18 بررسی میکند. آثاري که قابل ارزشگذارياند در چارچوب تحلیل منفعت – هزینه قابل ارزیابی هستند. آثاري نیز که قابل ارزشگذاري نیستند از راه تعیین تمایل به پرداخت19 یا تمایل به دریافت20 افراد جامعه، ارزیابی می‎شوند. از نظر فنی، هزینهها از طریق تمایل به جبران ضرر (WTA) و منافع از طریق تمایل به پرداخت (WTP) براي تامین کالاها و خدمات زیست محیطی برآورد میشود.
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی
پیامدهاي پروژه بر زندگی آبخیزنشینان، سازمان جوامع محلی، ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جامعه محلی جزو قلمرو پیامدهاي اجتماعی پروژه هستند. این پیامدها به عوامل دیگري مانند روابط خویشاوندي، جنسیت و گروههاي اجتماعی واقع در محیط پروژه بستگی دارد.
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)
شیوه بهرهمندي گروههاي مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهاي مثبت و منفی پروژه در پیامدهاي توزیعی دیده میشود. در این دیدگاه، راههاي مختلفی براي گروهبندي جامعه و سنجش آثار و پیامدهاي اجراي پروژه نسبت به آنها وجود دارد که از جمله میتوان به آثار توزیعی درآمد بین گروههاي درآمدي، طبقات اقتصادي و اجتماعی، مناطق جغرافیایی و توزیع زمانی آثار درآمدي پروژه بین نسل موجود و آینده اشاره کرد.
پس پروژههاي آبخیزداري مانند سایر پروژهها آثار مختلفی دارند؛ این اثرها و پیامدها بیشتر ناظر بر پیامدهاي زیستمحیطی و اقتصادي این پروژهها است و ارزشگذاري و سنجش آنها نیز در چهارچوب ارزیابی اقتصادي انجام میشود. پیامدهاي زیستمحیطی که ناظر بر هدفهاي اصلی پروژههاي آبخیزداري و منابع طبیعی (نگهداشت آب و خاك) هستند نیز بررسی میشوند (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-6 ضرورت انجام تحقيق
کارشناسان و مدیران بر این اعتقاد هستند که طرحی باید به مرحله اجرا در بیاید که منافع حاصل از آن از هزینه‎های آن بیشتر باشد. یا به زبان علمی دارای توجیه اقتصادی باشد. طرحهای آبخیزداری و عملیاتی که منظور حفظ خاک انجام میشود از گونه طرحها و پروژه‎های خواهد بود که دارای هزینه‎های بسیاری هستند. در طرف مقابل، این مسئله دارای اهمیت بسیاری خواهد بود که آیا منافعی که از طرحهای آبخیزداری به دست میآید، از هزینه‎های که برای اجرای آن اختصاص داده شده است بیشتر است یا خیر. البته ممکن است که منافع بهدست آمده از اجرای اینگونه طرحها در دوره‎های اولیه کمتر از هزینه‎های آنها باشد ولی در دوره‎های بعدی باید به دنبال آن باشیم که سودهای بدست آمده از هزینهها بیشتر باشد. به همین دلیل ارزیابی اقتصادی که معیاری خواهد بود برای بررسی اقتصادی اینگونه طرحها از اهمیت ویژهی در اجرای آنها برخوردار است.
1-7 سوالات پژوهش
با توجه به هدف اصلی تحقیق حاضر سوال اصلی و بسیار مهم این تحقیق بهصورت زیر بیان خواهد شد:
آیا عملیات آبخیزداری که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجیه اقتصادی برخوردار بوده است؟
البته باید گفت که تحقیق مورد نظر سوالات فرعی دیگری را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زیر خواهد بود:
میزان تأثیر عملیات آبخیزداری در منطقه لسبو بر کشاورزی و و دامداری منطقه مورد نظر به چه میزان بوده است؟
تأثیرات این عملیات آبخیزداری بر عوامل زیست محیطی منطقه لسبو به چه میزان بوده است؟
2-1 مقدمه
استفاده اقتصادی از منابع خاک یک دغدغهی اساسی است، زیرا زمین یک نهادهی ضروری در کشاورزی است، بدین معنا که بدون کاربرد آن هیچ محصولی تولید نخواهد شد. این موضوع بهویژه برای کشورهای در حال توسعه بیشتر صدق میکند که در آنجا نهادهای غیر کار در کشاورزی ناچیز بوده و زمین کشاورزی منبع خیلی مهم و اساسی برای بقاء اکثریت وسیعی از جمعیت است (باربیر21، 2003). کشاورزی در این کشورها نه تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه همچنین یک روش زندگی است. از این رو، زمین کشاورزی دارای اهمیت بسیاری است که رفاه اجتماعی بر آن بنا شده است. در فرآیند استفاده از زمین، کشاورزان زمین را در معرض انواع مختلف تخریب (فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) قرار میدهند. در نتیجه این منبع خیلی مهم تحت تخریب مداوم است و توان حاصلخیزی بلند مدت آن کاهش مییابد. در اصطلاح اقتصادی تخریب خاک باعث کاهش ویژگیهای زمین در ارتباط با کارکردهای ویژهی دارای ارزش آن میشود (اسکر، یاداف22، 1996).
در این راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنین جلوگیری از تخریب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزی، آبخیزداری با اهداف مختلفی ممکن است در حوزه‎های صورت پذیرد که کنترل و بهرهبرداری بهینه از سیلاب، تغذیه سفره، افزایش پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از حمل رسوب به پایین از مهمترین این اهداف به شمار میآید (دادرسی سبزوار، 1386). با توجه به همین اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهای مربوطه سرمایهگذاریهای کلانی را به منظور حفظ منابع آبی و خاکی به انجام رسانیدهاند. همانطور که میدانیم اینگونه عملیات آبخیزداری دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی خواهند بود. لذا در این فصل از تحقیق مورد نظر به دنبال تشریح اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری به صورت تئوریک و همچنین روشهای گوناگونی که به منظور ارزیابی اقتصادی و اجتماعی اینگونه عملیات وجود دارد بررسی میشود و در انتهای این فصل به چندین تحقیق و مطالعه انجام شده در زمینه اثرات و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در خارج و همچنین در داخل کشور پرداخته خواهد شد.
2-2 اقتصاد فرسایش خاک
فرسایش خاک یک فرآیند دو فاز و شامل جدایی ذرات از تودهی خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسایش‎گر نظیر آب و باد است. هنگامی که دیگر هیچ انرژی کافی برای انتقال ذرات در دسترس نیست فاز سوم، نهشت رخ میدهد (بوردمن و پویسن و ایوانس23، 2003). بنابراین، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدایی و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسایشگر است. فرسایش خاک یک فرآیند طبیعی است که همیشه رخ خواهد داد و حتی بر زمینهای دارای پوشش علف و جنگل نیز رخ میدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزی رخ داده است (براون24، 1981). اما میزان نرمال فرسایش خاک تحت پوشش گیاهان به صورت طبیعی در تعادل به صورت تقریبی برابر با میزان تشکیل خاک است (ترو25 و همکاران، 1991). مشکلات هنگامی به وجود میآیند که فرآیند طبیعی فرسایش خاک بخاطر مداخلات انسان تسریع میشود که این به انحرافات از تعادل منجر میگردد. از این میان فعالیتهای انسانی مختلف که فرآیندهای فرسایش خاک را تسریع میکنند، کشاورزی مهمترین است و بیشترین فرسایش خاک بر زمینهای کشت شده رخ میدهد (هادسون26، 1986).
2-2-1 دیدگاه تاریخی
در سراسر تاریخچه تمدن انسان، فرسایش خاک دارای اثرات منفی و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را می‎توان در تمدنهای اولیه بشری که در رودهای دجله و فرات، نیل، لیندوس و رودهای چین توسعه یافته است، جستجو کرد (هادسون، 1986؛ ویلد27، 1993). این تمدنها در دشتهای آبرفتی آبیاری شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سیلابها برای حاصلخیزی مداوم که مواد مغذی گیاهان را فراهم میساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذی حل شده از اتیوپی به مدت هزار سال خاکهای مصر را غنی کرده است (بلیکی، بروکفیلد28، 1987). از طرف دیگر، فرسایش خاک مداوم از زمینهای کشاورزی کم و بیش به فقر منجر شده و برخی دیگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزایندهی جمعیت که به توسعهی کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلی به محل دیگر نقل مکان کنند. رقابت تضمینکننده برای حقوق زمین و آب اغلب روابط بین قبایل و کشورها را بیثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلی29، 1985). مطالعات درباره اثر فرسایش بر تمدنهای اولیه(نقل شده در هادسون، 1986) استدلال کردهاند که علت اصلی زوال بسیاری از امپراطوریها، تخریب خاک بوده است.
اگرچه فرسایش در سراسر تاریخ کشاورزی رخ داده است، اما این موضوع در طول دهه‎های اخیر شدیدتر شده و به یک نگرانی اجتماعی مهمی تبدیل شده است. فرسایش به عنوان یک مشکل منابع طبیعی جدی تشخیص داده شده و یک موضوع نگرانکنندهی سیاسی از زمان شروع دهه 1930 بوده است، به ویژه بعد از تاسیس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهی ایالات متحده در پاسخ به هشدار ایجاد شده توسط میزانهای بالای فرسایش (واکر و یانگ30، 1986). اینگونه نگرانیها از دههی 1950 بدلیل فقر عمومی، خشکسالی و سوءتغذیه گسترده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخریب زمین بوجود آمدهاند شدت یافته است. نگرانیهای ایجاد شده توسط این گزارشها که افزایش فرسایش خاک مشکلات آلودگی آب و هوا را تشدید میکند و توان حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش میدهد موجب تصویب قانون حفاظت از آب و خاک در سال 1977 در ایالات متحده شد (لی31، 1980). افزایش نگرانیها در مورد اینکه تخریب زمین در بسیاری از کشورها در حال رسیدن به نقطهی بدون بازدهی است و نیاز فوری به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضای جامعهی بینالمللی در سال 1982 به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزی و غذای سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. این منشور اصولی را برای استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتی برای تضمین رفاه نسلهای آینده بیان میکند. با این همه افزایش میزان فرسایش خاک و کاهش این منبع طبیعی ادامه دارد.
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب
پیشرفت فنآوری و توسعهی منابع ارزان غیرآلی مغذی برای گیاهان، حداقل در ایالات متحده آمریکا، باعث شد که منابع خاک به منظور تولیدات بیشتر کشاورزی، بهتر حفظ شوند. علاوه بر این، حفاظت از آب و خاک با این استدلال که خاک یک نیاز اصلی است و همهی حیات، شامل بقاء و توسعهی انسانی، به آن بستگی دارد، ممکن است اقتصاد حفاظت از خاک و آب را بیشتر نمایان کند (سکلر، 1987). اما به همراه افزایش محصولات کشاورزی، نگرانیها در مورد افزایش فرسایش خاک، هزینه‎های انرژی و اثرات خارجی نظیر رسوبگذاری مخزن، آلودگی آب و خاک، بیشتر شده و به همین علت مطالعات بسیاری در این حوزه صورت گرفته است (بارت32، 1981؛ مککونل33، 1983).
هدف حفاظت خاک فقط حفظ خاک نیست بلکه حفظ ظرفیت حاصلخیزی آن در هنگام استفاده از آن است (ترو و همکاران، 1999). بنابراین تصمیمات دربارهی محافظت فرسایش خاک و بازسازی زمین تخریب شده به هزینه‎های مربوط به مقدار محصول یا سود زیستمحیطی مورد انتظار بستگی دارند. چون ارزش خاک حاصلخیز نسبت به نیازهای دیگر انسان نامحدود نیست، جلوگیری از فرسایش خاک ارزشی ندارد مگر اینکه منافع بهدست آمده فراتر از هزینهی تعلق گرفته به فعالیتهای حفاظت باشند (باربیر، بیشاب34، 1995). بنابراین، کشاورزان به سرمایهگذاری در حفاظت و تحمل ریسکهای مربوطه علاقهای نخواهند داشت مگر اینکه آنها یک تهدید قابل ملاحظهی ایجاد شده بر بهرهوری بهخاطر فرسایش خاک را درک کنند و انتظار فوایدی از شیوه‎های حفاظت داشته باشند. نه تنها ملاحظات بازده یا سود اقتصادی بلکه همچنین شرایط اجتماعی-اقتصادی دیگر خانواده‎های کشاورز و ملاحظات ریسک نیز میتوانند یک نقش مهمی در تصمیمات حفاظت از آب و خاک بازی کنند(آرنالدس و بارکارسون35، 2003)
مقالات موجود دربارهی تحلیل اقتصادی حفاظت از آب و خاک را میتوان بهطور کلی به سه دسته تقسیم‎بندی کرد. دستهی اول شامل مطالعات در راستای ایجاد رابطهی بین فرسایش خاک، بهرهوری محصول و درآمد مزرعه و برآورد منافع حفاظت از آب و خاک است. دستهی دوم شامل مطالعات متمرکز بر موضوعات رفتاری، سنجش مدارک تجربی دربارهی محدودهای از عوامل بومشناختی کشاورزی و اجتماعی- اقتصادی تأثیرگذار بر رفتار تصمیم کشاورزان است. دستهی سوم شامل مطالعات مربوط به توسعه و کاربرد ابزارهای مدلسازی اقتصادی برای شناسایی تعادلها به حمایت از یا علیه تصمیمیات است.
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد
نگرانی اصلی در مورد فرسایش، از دیدگاه اقتصادی هر کشاورز، در تأثیر آن بر حاصلخیزی واقعی و بالقوه زمین و از این رو بر درآمد مزرعه دارد. اما، تعیین کمیت اثر فرسایش خاک بر بازده محصول یک کار پیچیده است، زیرا ای موضوع شامل سنجش یک سری برهمکنشها میان ویژگیهای خاک، ویژگیهای محصول، آب و هوای غالب وهمچنین سیستمهای مدیریت میشود (استاکینگ36، 1987؛ لال37، 1988؛ لال و اکیگوب38، 1995؛ کلارک39، 1996). کار برقراری رابطه بین فرسایش خاک و حاصلخیزی توسط این حقیقت که پیشرفتهای فنآوری، نظیر آبیاری، لقاح و بهبود محصول اثر تراکمی فرسایش بر تولید را پوشانیدهاند، مشکلتر میشود (اینترز40، 1998). علاوه بر این، استاکینگ (1987) استدلال کرد که حاصلخیزی و فرسایش مستقل نیستند و بطور مجزا در جدایی از عوامل دیگر تغییر نمیکنند و اینکه میزانهای فرسایش از شاخص‎های ضعیف کاهش حاصلخیزی هستند. اما، کار برآورد رابطه به منظور بدست آوردن تخمینی از بزرگی اثر در ارتباط با واحدهای پولی بطوریکه بتوان اطلاعات را برای برنامهریزیان و سیاستگذاران فراهم کرد مهم است. این موضوع همچنین پیوند مهمی را بین ابعاد فیزیکی، شیمیایی، بیوفیزیکی و کشاورزی فرسایش خاک و بعد اقتصادی ایجاد میکند.
مدلهای تجربی متغیر از ساده تا پیچیده برای برآورد اثرات فرسایش بر بازدهی محصول مورد استفاده قرار گرفتهاند (کلارک، 1996). لال (1988) استدلال کرد که مناسبترین روش برای تعیین کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فرسایش، روش کشاورزی مستقیم است که بر برآورد بازده‎های محصول بر زمینی که کاهش خاک سطحی ار آن بهطور مستقیم بر قطعات مزرعه ثبت شده است، متکی است. لال (1988) همچنین توانست در زمینهای کشاورزی آفریقا یک رابطه بین کاهش خاک و بازده محصول بر اساس آزمایشات بلندمدت بر قطعات مزرعه در نیجریه برقرار کند. وی دریافت، بازدهی محصول ذرت و لوبیا با میزان خاک یک رابطهی نمایی دارد و هر چه میزان خاک کاهش یابد، میزان بازده محصول بطور نمایی کاهش مییابد. بیشاب و آلن41 (1989) و بیشاب (1995) نیز این رابطه را برای مناطق مالی و ملامری مورد تأیید قرار می‎دهند. اکبوم (1995) نیز



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت
پایان نامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مدیریت گرایش: کشاورزی
عنوان:
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در شهرستان رودسر
استاد راهنما:
دکتر علی محمدی ترکاشوند
استاد مشاور:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
رضا مقصودی رحیم آبادی
تابستان 1393

باسمهتعالی
صورتجلسه دفاع
با تأییدات خداوند متعال جلسة دفاع از پایاننامه کارشناسی ارشد آقای /خانم در رشتة:
تحت عنوان:
با حضور استاد راهنما، استاد (استادان) مشاور و هیأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت در تاریخ تشکیل گردید.
در این جلسه، پایاننامه با موفقیت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمرة با امتیاز ( بدون احتساب نمره مقاله ) دریافت نمود.
استاد راهنما: دکتر
استاد (استادان مشاور):
1. دکتر
2.
3.
هیأت داوران:
1. دکتر
2.
3.
مدیر گروه یا رئیس تحصیلات تکمیلی واحد:
معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
نمره حاصل از ارزشیابی مقاله/ مقالات دانشجو برابر ضوابط ( ازسقف 2نمره ) ………… محاسبه ونمره نهایی پایان نامه ( مجموع نمره دفاع ومقاله ) با درجه ………….. و نمره به عدد ………. به حروف ……………………………………. به تصویب رسید.
تأیید کارشناس حوزه پژوهشی
تأیید معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
توجه : این فرم قبل از صحافی می بایست به امضا اساتید و مسئولین مربوطه برسد.
این برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار می باشد.
صفحه تعهدنامه اصالت پایان نامه
تقدیر و تشکر
سپاس ايزد منان را که بدون بذل عنايتش طي طريق ميسر نمي‏گردد. او که در پيمودن اين راه شوق آموختن را در وجودم بيدار گردانيد، باشد که به ياري حضرتش آن چه را آموختم در راه رضايتش و خدمت به مردمانش به کار گيرم.
در ابتدا بر خود وظیفه می دانم که از جناب آقای دکتر ترکاشوند استاد راهنمای عزیزم که با نهایت لطف خود مرا در تمامی مراحل پایان نامه یاری رسانده و بمانند دوستی صمیمی در عرصه تحصیل و زندگی مرا مورد راهنمایی خویش قرار دادند صمیمانه قدردانی نمایم.از دکتر عزیزی، استاد مشاور عزیزم به خاطر زحماتی که در طی تکمیل این تحقیق متحمل شدند و مرا از نظرات و پیشنهادات ارزنده ی خود بهره مند ساختند، کمال تشکر را دارم.از دکتر الهیاری که با قبول زحمت داوری پایان نامه و ارائه نظرات ارزنده شان مرا مورد محبت خویش قرار دادند صمیمانه سپاسگزارم.

تقديم به
دو گوهر گرانبهايي که از مرز خوبيها طلوع کردند و طريق عشق و محبت را به من آموختند. دو اقيانوس بي کرانه اي که ساحل وجودم هر لحظه از محبت مواجشان سيراب است که مشوق حيات علمي ام هستند و ايمان زندگي را از مكتبشان آموختم.
پدر و مادر عزيزم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1 مقدمه3
1-2 بیان مسئله4
1-3 فرضيه تحقيق5
1-4 اهداف تحقيق5
1-5 تعریف‎ها و مفهوم‎هاي به کاربرده شده6
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری6
1-5-2 پروژه آبخیزداري6
1-5-3 عملیات آبخیزداري7
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري7
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري8
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی8
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی8
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی8
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی8
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري9
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)9
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیست محیطی10
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی10
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)10
1-6 ضرورت انجام تحقيق11
1-7 سوالات پژوهش11
فصل دوم: کلیات و سابقه تحقیق
2-1 مقدمه13
2-2 اقتصاد فرسایش خاک13
2-2-1 دیدگاه تاریخی14
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب15
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد16
2-3 مقایسه منافع و هزینه‎هاي پروژههاي حفاظت آب و خاک18
2-3-1 مفهوم تحلیلهاي مالی و اقتصادي18
2-3-2 معیارهاي مقایسه هزینه‎ها و منفعت‎ها در پروژه‎هاي حفاظت آب و خاک19
2-4 ارزيابي اقتصادي21
2-4-1 مفاهيم اساسي ارزيابي اقتصادي22
2-4-2 شاخص‎ها و معیارهاي ارزیابی اقتصادي23
2-4-2-1 ارزش خالص فعلي(NPV)23
2-4-2-2 نسبت منافع- هزينه24
2-4-2-2-1 فايده‎هاي طرح24
2-4-2-2-1-1 فايده‎هاي مستقيم يا اوليه25
2-4-2-2-1-2 فايده‎هاي غيرمستقيم (معطوف به غير)25
2-4-2-2-2 هزينه‎هاي طرح25
2-4-2-2-2-1 هزينه‎هاي مستقيم25
2-4-2-2-2-2 هزينه‎هاي وابسته26
2-4-2-3 نرخ بازده (IRR)26
2-4-2-4 رابطه بین معیارهاي تنزیلی27
2-4-2-5 دوره بازگشت سرمايه (PBP)27
2-4-2-6 روش تحليل نقطه سربسر28
2-5 پیشینه تحقیق29
فصل سوم: روش تحقیق
3-1 مقدمه36
3-2 منطقه مورد مطالعه36
3-2-1 موقعیت جغرافیایی منطقه و ویژگی‎های کلی آن36
3-2-2 روستاهای واقع در منطقه لسبو36
3-2-3 پارامترهای عمومی منطقه37
3-2-4 شکل حوزه37
3-2-5 ارتفاع متوسط حوزه38
3-2-6 شیب حوزه39
3-3 روش انجام تحقیق39
3-3-1 تصويری کلی از پروژه‎های اجرائی آبخیزداری در حوزه لبسو40
3-3-1-1 پروژه‎های حفاظت و قرق41
3-3-1-1-1 هزینه‎های پروژه حفاظت و قرق41
3-3-1-2 پروژه نهال+کاری42
3-3-1-2-1 هزینه‎های پروژه نهالکاری42
3-3-1-3 پروژه‎های کپه‎کاری42
3-3-1-3-1 هزینه‎های پروژه کپه‎کاری43
3-3-1-4 پروژه‎های بذرپاشی43
3-3-1-4-1 هزینه‎های پروژه بذرپاشی43
3-3-1-5 پروژه کودپاشی44
3-3-1-5-1 هزینه‎های پروژه کودپاشی44
3-3-1-6 پروژه تامین غذای دام45
3-3-1-6-1 هزینه‎های تامین غذای دام45
3-3-1-7 پروژه تعدیل دام47
3-3-1-8 احداث آبشخوار47
3-3-1-9 پروژه‎های آموزشی47
3-3-1-10 پروژه‎های مکانیکی48
3-3-1-10-1 هزینه‎های اجرایی پروژه‎های مکانیکی49
3-3-2 جامعه‎آماری51
3-3-3 نمونه‎گیری51
3-4 وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه لسبو52
3-4-1 کشاورزی52
3-4-2 دامداری53
3-4-2-1 تعداد دام54
3-4-3 اشتغال55
3-4-4 مهاجرت55
3-5 روش تجزیه و تحلیل دادهها55
3-6 جمع‎بندی فصل57
فصل چهارم: نتایج و تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه59
4-2 تجزیه و تحلیل نتایج59
4-2-1 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي کشاورزي در حوضه59
4-2-1-1 میزان تولیدات بخش کشاورزی59
4-2-1-2 میزان درآمد بخش کشاورزی60
4-2-2 اثرات طرحهاي آبخیزداري بر فعالیتهاي دامداری در حوضه62
4-2-2-1 تعداد واحد دامی موجود در حوضه62
4-2-2-2 میزان تولیدات بخش دامداری62
4-2-2-3 میزان درآمد بخش دامداری64
4-2-3 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه اشتغال65
4-2-4 اثرات طرحهاي آبخیزداري در زمینه مهاجرت66
4-2-5 اثرات اقتصادي طرحهاي آبخیزداري در حوضه66
4-3 جمع‎بندی فصل67
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1 مقدمه69
5-2 مروری بر خطوط کلی پژوهش69
5-3 نتيجه‎گيری کلی تحقيق69
5-4 پيشنهادات72
منابع و مآخذ73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1 رابطه بین شاخص‎هاي تنزیلی(معیارهاي اقتصاد مهندسی مقایسه هزینه و منفعت‎هاي پروژه)27
جدول 3-1 پارامترهای فیزیکی منطقه37
جدول 3-2 ضرایب شکل حوزه37
جدول 3-3 ارتفاع متوسط وزنی و درصد مساحت طبقات ارتفاعی38
جدول 3-4 برآورد هزینه کل پروژه اجرائی قرق و حفاظت با برنامه‎ریزی 10 ساله (سال 1382)41
جدول 3-5 برآورد هزینه کل پروژه نهالکاری (سال 1382)42
جدول 3-6 برآورد هزینه کل پروژه کپه‎کاری (سال 1382)43
جدول 3-7 برآورد هزینه کل پروژه بذرپاشی (سال 1382)44
جدول 3-8 برآورد هزینه کل پروژه کودپاشی (سال 1382)45
جدول 3-9 برآورد هزینه کل پروژه تامین غذای دام (سال 1382)46
جدول 3-10 برآورد هزینه کل پروژه‎های مکانیکی (سال 1382)49
جدول 3-11 حجم عملیات پروژهها با هزینه‎های پیشبینی شده در طرح50
جدول 3-12 جمعیت و خانوار منطقه لسبو51
جدول 3-13 سطح اراضی زراعی موجود در منطقه53
جدول 3-14 تعداد واحد دامی موجود در منطقه54
جدول 3-15 تعداد جمعیت شاغل در بخشهاي مختلف اقتصادي سال 138555
جدول 4-1 عملکرد محصولات کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(تن در هکتار)60
جدول 4-2 اثرات اجراي طرح‎هاي آبخیزداري درافزایش میزان عملکرد سطح زیر کشت از دید روستاییان حوضه لسبو60
جدول 4-3 درآمد بخشهای مختلف کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)61
جدول 4-4 تعداد واحد دامی موجود در منطقه62
جدول 4-5 میزان تولید گوشت بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-6 میزان تولید شیر بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-7 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در افزایش تولیدات دامداری روستاییان حوضه لسبو64
جدول 4-8 کل درآمدهای بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)65
جدول4-9 اثرات عملیات آبخیزداري براي ایجاد مشاغل جدید در حوضه65
جدول 4-10 اثرات اجراي طرحهاي آبخیزداري در جلوگیري از مهاجرت روستاییان حوضه66
جدول 4-11 محاسبه نسبت فایده به هزینه براي محصولات کشاورزی و دامداری در حوضه(میلیون ریال)67

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري7
شکل 2-1 اندازه‎گیري ارزش اقتصادي نهاده‎ها و ستانده‎ها20
چکیده
این تحقیق به منظور تعیین و شناسایی اثرات اقتصادي و اجتماعی عملیات آبخیزداري در حوزه لسبو در شهرستان رودسر و همچنین بررسی دیدگاه ها و نظرات روستاییان از فعالیت هاي آبخیزداری نسبت به اثرگذاری عملیات مذکور انجام شده است. براي جمع آوري اطلاعات، از پرسشنامه و اطلاعات موجود در اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر استفاده گردید. جامعه نمونه تحقیق، 242 خانوار روستایی شامل خانوارهاي کشاورزان، دامداران وخوش نشینان بودند. تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از روش نسبت هزینه به فایده انجام گردید. اطالاعات مورد نظر تحقیق از طریق طراحی پرسشنامه و توزیع آن صورت پذیرفت و همچنین برخی از اطلاعات مربوط به مخارج برروی طرح های آبخیزداری از اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر جمع آوری شده است. نتایج تحقیق نشان داد که اجرای طرح های آبخیزداری بر اساس نسبت هزینه به فایده در مجموع دو بخش کشاورزی و دامداری داراي اثرات مثبت بوده و با مقدار 03/1، توجیه اقتصادي داشته است. افزون بر این مشخص گردید که اجراي طرح-هاي آبخیزداري در منطقه تحقیق، در افزایش اشتغال بهره برداران و جلوگیري از مهاجرت روستاییان که در حال حاضر از مهمترین چالش ها و معضلات مناطق روستایی محسوب می شود، نقش مثبت و موثري ایفا نکرده است، به نحوي که 9/83 درصد از مصاحبه شوندگان، اجراي طرح هاي آبخیزداري را در این زمینه بی تأثیر دانستند. نسبت هزینه به فایده براي محصولات کشاورزی و دامداری در سال 1382(سال شروع) به ترتیب 62/2 و 46/0 بوده که این نرخ ها براي سال 1392 به ترتیب به 87/0 و 15/0 تغییر پیدا کرده است.
واژه هاي کلیدي: آبخیزداری، اقتصادي، اجتماعی، حوضه آبخیز، منطقه لسبو
1-1 مقدمه
خاك يكي از اصليترين منابع طبيعي است که رشد گياهان را تضمين و بيش از ٩٧ درصد نيازهاي غذايي جهان را برآورده میکند. لايه بالايي خاك نهاده اصلي فعاليتهاي زراعي است. تقاضاي فزاينده براي غذا، کميابي خاك زراعي را به دنبال دارد. در چند دهه گذشته اين منبع طبيعي با ارزش در اثر عوامل انساني (جنگلزدايي، چرای بيش از حد و سوء مديريت اراضي) و عوامل طبيعي (فرسايش آبي و بادی) تخليه شده و ارزش آن کاهش يافته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
کلمه فرسایش از ریشه لاتینی Erode به معني کندهشدن و سائيدن، گرفته شده است. بر اساس تعريف هرن1و دوناهو2، فرسايش، مجموعهی فعاليتهايي است که در آن مادهی خاك يا سنگ شسته، شل يا حل ميشود و يا از بخشي از زمين کنار گذاشته ميشود و شامل فرآيندهاي آبشويي3، حلاليت و انتقال است (هرن و دوناهو، 1991).
به طور کلي فرسايش بر دو نوع است: فرسايش طبيعي و فرسايش تشدیدی. فرسايش طبيعي که همان فرسايش زمينشناسي است، حاصل فرآيندهاي فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي بوده و کند ميباشد. ولي فرسايش تشدیدی که به طور عمده حاصل از فعاليتهاي انساني مانند کشاورزي، جادهسازي، استخراج معادن و مانند اينها ميباشد، مخرب است. در يک نگاه کلي، هرگاه تعادل در اين دو برقرار باشد مشکلي بروز نميکند ولي چنانچه فرسايش تشدیدی بيشتر از فرسايش طبيعي باشد آثار سوء اقتصادي و اجتماعي آن ظاهر ميشود. شدت فرسايش و وسعت آن در زمانها و مكانهاي مختلف يكسان نبوده و به شرايط طبيعي پستي، بلندي، خصوصيات خاکها و چگونگي کاربري زمين مربوط است (شكوري، ١٣٧۴ ).
عوامل مؤثر بر فرسايش به سه گروه کلي تقسيم ميشوند. گروه اول، عواملي هستند که انرژي لازم را براي بروز فرسايش فراهم ميکنند. گروه دوم عواملي هستند که زمينه بروز يا عدم بروز آن را فراهم ميکنند و گروه سوم عواملي هستند که موجب حفاظت خاک در برابر فرسايش میشوند (مورگان4، 1995).
در بررسيهاي مربوط به فرسايش و حفاظت خاک، مهمترين عامل، شناخت عوامل مربوط به فرسایش و اولويتبندي مهار آنها است. در موارد متعددي مشاهده شده است که در جايي بهترين کار، رها کردن اراضي و کنار آمدن با طبيعت است و در جايي با ايجاد يک پوشش ساده گياهي جلوي فرسايش گرفته مي‎شود مانند نقاطي که محل اصلي برداشت ذرات حمل شده توسط باد است. رعايت نكردن همين نکات ساده و در عين حال با اهميت، خسارات جاني و مالي فراوان داشته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
بر اساس برآوردهاي انجام شده، فرسايش خاك کشور در سال ١٣٥٥ معادل يك ميليارد تن بوده که 10 سال بعد به 5/1 ميليارد تن و در سال 1375 به 5/2 میلیارد تن افزايش يافته است .براساس برآورد ديگري فرسايش خاك از ده تن در هكتار در دهه 60 به بيست تن در هكتار در دهه ٧٠ رسيده است. تبعات فرسايش خاك در کشور ما به طور کلي به شكل انباشت رسوبات در پشت سدها، از بين رفتن پوشش گياهي، افزايش وقوع سيلاب و آلودگي خاك ميباشد (سازمان برنامه و بودجه، 1378).
یکی از راهکارها به منظور جلوگیری از فرسایش خاک، حفاظت خاک است. حفاظت خاک نقطه مقابل تخریب خاک است. این که بدانيم چگونه خاکهای کشور را حفاظت کنيم، میتوان از تخریب خاک جلوگيری کند. امروزه توسعه پایدار به عنوان محوریترین اهداف توسعهای در بخش کشاورزی کشور زمانی محقق خواهد شد که منابع پایه نظیر آب و خاک در چارچوب ضوابط فنی حفاظت شده و به صورت اصولی مورد بهرهبرداری قرار گیرند. بهطور کلی میتوان گفت هر سرمایهگذاری که باعث حفظ و یا افزایش بهرهوری و یا جلوگیری از کاهش بهرهوری بالقوه زمین گردد، حفاظت خاک محسوب میشود (حیاتی، خلیلیان، 1386).
1-2 بیان مسئله
حفاظت خاک یک مسئله اقتصادی است چرا که سرمایهگذاری جاری جهت کسب درآمدهای بیشتر در آینده است. خاک زراعی یکی از مهمترین نهادهها در فرآیند تولید محصولات کشاورزی است که کیفیت آن نقش مهمی در میزان عملکرد محصول و رسیدن به امنیت غذایی و توسعه پایدار دارد. بهطوری که پائین بودن میزان تولیدات کشاورزی ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی را به میزان زیادی به کاهش مداوم حاصلخیزی خاکهای زراعی نسبت میدهند (رفاهی، 1378).
متأسفانه میزان فرسایش سالانه خاک در ایران معادل 33 تن در هکتار گزارش شده که سالانه اثرات درون مزرعهای زیادی بر کشاورزان به صورت کاهش کیفیت خاک و عملکرد محصولات و نیز اثرات برون مزرعهای فراوانی بر جامعه تحمیل مینماید. در این زمینه عدم اعمال عملیات حفاظت خاک از سوی زارعین به جهت عدم آگاهی از منافع اقتصادی، اجتماعی و نهادی آن، به عنوان یکی از دلایل اصلی این پدیده به شمار میرود. همچنین زارعین در صورت سودآور بودن روشهای حفاظت خاک، سرمایه‎گذاری‎های لازم را خواهند کرد. برای حفاظت آب و خاک از روشهای مکانیکی و غیرمکانیکی استفاده میگردد (حیاتی وخلیلیان، 1386).
عملیات مکانیکی شامل تراسبندی، احداث بندهای خاکیسنگی، بادشکنها، کانالهای زهکشی، ایجاد آبراهه‎های انحرافی است که نوعی مبارزه مستقیم با فرسایش خاک است که اجرای آنها مشکل و نیاز به صرف هزینه بیشتری دارند. عملیات غیرمکانیکی عبارت از پیشگیری از فرسایش با انجام یکسری عملیات صحیح مدیریتی که این روشها نسبتاً ارزان و بهعلاوه کاربرد این عملیات در هر شرایطی امکانپذیر است که شامل مدیریت خاک نظیر انواع شخمهای حفاظتی، مصرف کودهای آلی، بذوراصلاح شده، کندن علف هرز، مصرف کودشیمیایی و نیز مدیریت زراعی شامل مالچ پاشی، کشت روی خطوط تراز، تناوبهای زراعی و کشت نواری است (رفاهی، 1375؛ قدیری، 1372).
بنابراین همانطور که بیان شد عملیات حفاظت خاک دارای اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در هر منطقهی خواهد بود و انتظار میرود که هرگونه هزینه و سرمایهگذاری به منظور حفاظت خاک دارای توجیه اقتصادی برای آن منطقه باشد. لذا با توجه به مطالب گفته شده، در تحقیق حاضر به دنبال آن است که اجرای عملیات حفاظت آب و خاک در حوضه آبخیزداری لسبو واقع در شهرستان رودسر را مورد ارزیابی اقتصادی قرار داده و به این سوال پاسخ دهد که آیا این طرح که خود شامل چندین طرح دیگر نیز است، دارای توجیه اقتصادی بوده است یا خیر؟
1-3 فرضيه تحقيق
با توجه با مطالب گفته شده فرضیهی تحقیق بصورت زیر بیان میشود:
عملیات حفاظت خاک در حوضه آبخیزداری لسبو دارای اثرات اقتصادی مثبت بوده و توجیه اقتصادی داشته است.
1-4 اهداف تحقيق
در این تحقیق، اهداف زیر مورد بررسی قرار خواهد گرفت:
تحلیل اثرات اقتصادی-اجتماعی حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی منافع حاصل از عملیات حفاظت خاک بر کشاورزی و دامداری اراضی منطقه لسبو،
1-5 تعریفها و مفهومهاي به کاربرده شده
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری
یک آبخیز، محدودهای توپوگرافی است که تمام رواناب یک سطح را به نقطهای مشخص زهکشی می‎کند .آبخیز گرچه یک واحد هیدرولوژیکی محسوب میشود، لکن یک واحد فیزیکی-بیولوژیکی نیز به شمار میآید، ضمن آنکه در بسیاری از موارد واحدی اجتماعی-اقتصادی-سیاسی نیز تلقی میگردد. آبخیزداری به فرآیند تنظیم و اجرای مقدماتی ادارهی منابع یک آبخیز با هدف فراهم آوردن خدمات و محصولات، بدون آسیب رساندن به منابع خاک و آب، تعریف شده است و در برنامه‎های آبخیزداری معمولاً بایستی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سازمانی موثر در داخل و خارج آبخیز را نیز در نظر گرفت (دادرسی سبزوار، 1386). براي مثال در ارتفاعات حوزه رود لوکوس5 در مراکش، سدهاي تنظیم کننده6 با هدف مهار فرسایش ساخته شده است تا فرآیند فرسایش کاهش داده شود. در طول تپههاي آندین7 در پرو با هدف تولید چوب هیزمی و کاهش سرعت فرسایش، در دامنههاي شیبدار، درختهاي اکالیپتوس کاشته شده است. اگرچه دانشمندان غربی، پیشینه اجراي پروژههاي آبخیزداري را قرن 20 میلادي بیان میکنند، اما بر پایه دیدههاي فراوان، پیشینه اجراي آنها در ایران به سالهاي بسیار دورتر برمیگردد. از جمله آنها میتوان به سد دول ابراهیمی پشت بند خُنج در استان فارس اشاره کرد (بلندترین سد کهنی که براي نگهداري خاك ساخته شده است). همچنین میتوان به کارهایی که در آبریز شور مهران یا آبریز رود دهرود انجام شده نیز اشاره کرد. بعضی از فعالیتهاي آبخیزداري براي برگرداندن و بازیابی(احیا) زمینهاي فرسایش یافته و گاهی براي جلوگیري از تخریب خاك در آینده انجام میشوند.
1-5-2 پروژه آبخیزداري
به طور معمول در هر کشور، یک برنامه ملی با جزییات کامل براي توسعه اقتصادي و اجتماعی و رسیدن به هدفهاي اجتماعی وجود دارد. این برنامه ملی شامل اجراي پروژههاي جزییتر است. به طور ویژه، در پروژههاي آبخیزداري، هدفهاي توسعه پایدار دنبال میشود و ابزار مهمی هستند تا از راه آنها امکان دستیابی به توسعه پایدار فراهم شود (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-3 عملیات آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري به نوبه خود شامل اجزاي کوچکتري هستند که به آن عملیات8 گفته میشود و شامل سه گروه سازهاي، زیستی9 و مدیریتی هستند. منظور از عملیات آبخیزداري، به کارگیري مجموعه تمهیدات و تغییراتی در کاربري اراضی، پوشش گیاهی و سایر اقدامهاي سازهاي و غیرسازهاي است که در یک حوضه آبخیز انجام میشود تا بتوان به هدفهاي آبخیزداري دست یافت. در زیرمجموعه هر عملیات آبخیزداري تعدادي فعالیت انجام میشود. براي مثال میتوان به فعالیتهاي بذرپاشی و بذرکاري در عملیات زیستی و فعالیتهاي پخش سیلاب و بند خاکی در عملیات سازهاي اشاره کرد(معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392). در شکل 1-1 ارتباط طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري ارایه شده است.
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداري
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخیزداري
اجراي پروژه هاي آبخیزداري با به کارگیري نیروي انسانی، مصالح ساختمانی، ماشین آلات، بذر، نهال و… همراه است که این ها نهاده هاي مورد نیاز پروژه هاي آبخیزداري هستند.
1-5-5 ستانده ها(خروجی هاي) پروژه هاي آبخیزداري
ستانده هاي این پروژه ها شامل دو بخش است:
-اثرها و پیامدهاي فیزیکی
-اثرها و پیامدهاي مالی
-پیامدهاي اجتماعی
-پیامدهاي زیست محیطی
1-5-5-1 اثرها و پیامدهاي فیزیکی
اجراي پروژه هاي آبخیزداري داراي اثرهاي مستقیم و یا پیامدهایی است. پیامدهاي فیزیکی به دنبال اثرها به دست می آید. براي مثال کاهش فرسایش یکی از اثرهاي مستقیم پروژه هاي آبخیزداري است. پس از کاهش فرسایش، ممکن است رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري کاهش یابد که این کاهش رسوب گذاري در کانال هاي آبیاري، پیامد اجراي پروژه است.
1-5-5-2 اثرها و پیامدهاي مالی
به دنبال رخداد اثرها و پیامدهاي فیزیکی، اثرها و پیامدهاي مالی به دست می آیند. در مثال پیشین، کاهش رسوب گذاري در کانال موجب کاهش هزینه لایروبی می شود که مورد اخیر، اثر مالی اجراي پروژه است یا اینکه اجراي پروژه موجب افزایش تولیدات کشاورزي شده است که همان اثر مالی اجراي پروژه است. افزایش تولیدات ممکن است موجب افزایش درآمد ساکنان حوضه آبخیز شود که همان پیامد مالی اجراي پروژه است.
1-5-5-3 پیامدهاي اجتماعی
افزون بر اثرها و پیامدهاي مالی، اجراي پروژه ممکن است موجب افزایش اشتغال یا کاهش مهاجرت آبخیزنشینان شود. افزایش اشتغال و کاهش مهاجرت آبخیزنشینان جزء پیامدهاي اجتماعی اجراي این پروژه‎هاست.
1-5-5-4 پیامدهاي زیست محیطی
این پیامدها به طور معمول به دنبال مجموعه اي از رويدادهایی که در زیست بوم رخ می دهد، ایجاد می‎شوند. از این دست می توان به تغییر در کیفیت آب زیرزمینی، فرسایش خاك، رسوب گذاري، تغییر در نوع زیست بوم ها و پایداري گوناگونی(تنوع) زیستی، سطح آب زیرزمینی، شور و قلیایی شدن خاك و باتلاقی شدن زمین نام برد. اجراي پروژه هاي آبخیزداري ممکن است موجب حفظ یا نابودي زیستگاه حیات وحش یا گوناگونی زیستی شود. چنین موردهایی به عنوان پیامدهاي زیست محیطی اجراي این پروژه-هاست.
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهاي پروژههاي آبخیزداري
پروژههاي آبخیزداري نیز هم چون سایر پروژههاي عمرانی داراي چهار اثر: زیستمحیطی10، اجتماعی11، اقتصادی12 و توزیعی13 هستند. همین آثار و یا پیامدها مورد ارزیابی14(ارزشیابی15) قرار میگیرند (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اقتصادي (مالی)
از یک دیدگاه، آثار و پیامدهاي اقتصادي هر پروژهي آبخیزداري شامل منافع و هزینههاي آن است. منافع اقتصادي به دو بخش مستقیم (اولیه) و غیرمستقیم تقسیم میشود. مهمترین اثرهاي اقتصادي مستقیم پروژه شامل نتایج فوري ناشی از اجراي پروژه مانند افزایش و یا کاهش تولیدات کشاورزي (زراعی، باغی، دامی و آبزیان) و فرآوردههاي جنگلی و مرتعی (چوب، علوفه، دارو، خوراك و …) است. منافع غیرمستقیم شامل فایدههاي پیشین و پسین ناشی از اجراي پروژه است. مانند افزایش درآمد بنگاههاي تولیدکننده نهادههاي لازم براي اجراي پروژه و افزایش اشتغال. هزینههاي پروژه نیز شامل هزینههاي مستقیم و وابسته است. هزینههاي مستقیم شامل هزینههاي مربوط به اجرا، بهرهبرداري و نگهداري است. هزینههاي وابسته شامل تمام هزینه‎هایی است که براي استفاده از محصولات پروژه وجود دارد. براي مثال میتوان از هزینههاي مربوط به تهیه نهادههاي مورد نیاز براي تولیدات کشاورزي نام برد. ارزیابی پیامدهاي اقتصادي پروژه بر این اساس، در چارچوب تحلیل منفعت-هزینه16 انجام میشود (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهاي زیستمحیطی
براي ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی روشهاي مختلفی وجود دارد که در چهارچوب ارزیابی پیامدهاي زیستمحیطی17 قرار میگیرند. چنین ارزیابی به طور معمول، آثار اجراي پروژه را بر زمینه‎هایی مانند منابع تجدیدپذیر(آب زیرزمینی، خاك، پوشش گیاهی و …)، گوناگونی زیستی و ظرفیت زیستمحیطی18 بررسی میکند. آثاري که قابل ارزشگذارياند در چارچوب تحلیل منفعت – هزینه قابل ارزیابی هستند. آثاري نیز که قابل ارزشگذاري نیستند از راه تعیین تمایل به پرداخت19 یا تمایل به دریافت20 افراد جامعه، ارزیابی می‎شوند. از نظر فنی، هزینهها از طریق تمایل به جبران ضرر (WTA) و منافع از طریق تمایل به پرداخت (WTP) براي تامین کالاها و خدمات زیست محیطی برآورد میشود.
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهاي اجتماعی
پیامدهاي پروژه بر زندگی آبخیزنشینان، سازمان جوامع محلی، ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جامعه محلی جزو قلمرو پیامدهاي اجتماعی پروژه هستند. این پیامدها به عوامل دیگري مانند روابط خویشاوندي، جنسیت و گروههاي اجتماعی واقع در محیط پروژه بستگی دارد.
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهاي توزیعی (درآمد)
شیوه بهرهمندي گروههاي مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهاي مثبت و منفی پروژه در پیامدهاي توزیعی دیده میشود. در این دیدگاه، راههاي مختلفی براي گروهبندي جامعه و سنجش آثار و پیامدهاي اجراي پروژه نسبت به آنها وجود دارد که از جمله میتوان به آثار توزیعی درآمد بین گروههاي درآمدي، طبقات اقتصادي و اجتماعی، مناطق جغرافیایی و توزیع زمانی آثار درآمدي پروژه بین نسل موجود و آینده اشاره کرد.
پس پروژههاي آبخیزداري مانند سایر پروژهها آثار مختلفی دارند؛ این اثرها و پیامدها بیشتر ناظر بر پیامدهاي زیستمحیطی و اقتصادي این پروژهها است و ارزشگذاري و سنجش آنها نیز در چهارچوب ارزیابی اقتصادي انجام میشود. پیامدهاي زیستمحیطی که ناظر بر هدفهاي اصلی پروژههاي آبخیزداري و منابع طبیعی (نگهداشت آب و خاك) هستند نیز بررسی میشوند (معاونت برنامهریزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-6 ضرورت انجام تحقيق
کارشناسان و مدیران بر این اعتقاد هستند که طرحی باید به مرحله اجرا در بیاید که منافع حاصل از آن از هزینه‎های آن بیشتر باشد. یا به زبان علمی دارای توجیه اقتصادی باشد. طرحهای آبخیزداری و عملیاتی که منظور حفظ خاک انجام میشود از گونه طرحها و پروژه‎های خواهد بود که دارای هزینه‎های بسیاری هستند. در طرف مقابل، این مسئله دارای اهمیت بسیاری خواهد بود که آیا منافعی که از طرحهای آبخیزداری به دست میآید، از هزینه‎های که برای اجرای آن اختصاص داده شده است بیشتر است یا خیر. البته ممکن است که منافع بهدست آمده از اجرای اینگونه طرحها در دوره‎های اولیه کمتر از هزینه‎های آنها باشد ولی در دوره‎های بعدی باید به دنبال آن باشیم که سودهای بدست آمده از هزینهها بیشتر باشد. به همین دلیل ارزیابی اقتصادی که معیاری خواهد بود برای بررسی اقتصادی اینگونه طرحها از اهمیت ویژهی در اجرای آنها برخوردار است.
1-7 سوالات پژوهش
با توجه به هدف اصلی تحقیق حاضر سوال اصلی و بسیار مهم این تحقیق بهصورت زیر بیان خواهد شد:
آیا عملیات آبخیزداری که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجیه اقتصادی برخوردار بوده است؟
البته باید گفت که تحقیق مورد نظر سوالات فرعی دیگری را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زیر خواهد بود:
میزان تأثیر عملیات آبخیزداری در منطقه لسبو بر کشاورزی و و دامداری منطقه مورد نظر به چه میزان بوده است؟
تأثیرات این عملیات آبخیزداری بر عوامل زیست محیطی منطقه لسبو به چه میزان بوده است؟
2-1 مقدمه
استفاده اقتصادی از منابع خاک یک دغدغهی اساسی است، زیرا زمین یک نهادهی ضروری در کشاورزی است، بدین معنا که بدون کاربرد آن هیچ محصولی تولید نخواهد شد. این موضوع بهویژه برای کشورهای در حال توسعه بیشتر صدق میکند که در آنجا نهادهای غیر کار در کشاورزی ناچیز بوده و زمین کشاورزی منبع خیلی مهم و اساسی برای بقاء اکثریت وسیعی از جمعیت است (باربیر21، 2003). کشاورزی در این کشورها نه تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه همچنین یک روش زندگی است. از این رو، زمین کشاورزی دارای اهمیت بسیاری است که رفاه اجتماعی بر آن بنا شده است. در فرآیند استفاده از زمین، کشاورزان زمین را در معرض انواع مختلف تخریب (فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) قرار میدهند. در نتیجه این منبع خیلی مهم تحت تخریب مداوم است و توان حاصلخیزی بلند مدت آن کاهش مییابد. در اصطلاح اقتصادی تخریب خاک باعث کاهش ویژگیهای زمین در ارتباط با کارکردهای ویژهی دارای ارزش آن میشود (اسکر، یاداف22، 1996).
در این راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنین جلوگیری از تخریب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزی، آبخیزداری با اهداف مختلفی ممکن است در حوزه‎های صورت پذیرد که کنترل و بهرهبرداری بهینه از سیلاب، تغذیه سفره، افزایش پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از حمل رسوب به پایین از مهمترین این اهداف به شمار میآید (دادرسی سبزوار، 1386). با توجه به همین اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهای مربوطه سرمایهگذاریهای کلانی را به منظور حفظ منابع آبی و خاکی به انجام رسانیدهاند. همانطور که میدانیم اینگونه عملیات آبخیزداری دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی خواهند بود. لذا در این فصل از تحقیق مورد نظر به دنبال تشریح اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری به صورت تئوریک و همچنین روشهای گوناگونی که به منظور ارزیابی اقتصادی و اجتماعی اینگونه عملیات وجود دارد بررسی میشود و در انتهای این فصل به چندین تحقیق و مطالعه انجام شده در زمینه اثرات و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در خارج و همچنین در داخل کشور پرداخته خواهد شد.
2-2 اقتصاد فرسایش خاک
فرسایش خاک یک فرآیند دو فاز و شامل جدایی ذرات از تودهی خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسایش‎گر نظیر آب و باد است. هنگامی که دیگر هیچ انرژی کافی برای انتقال ذرات در دسترس نیست فاز سوم، نهشت رخ میدهد (بوردمن و پویسن و ایوانس23، 2003). بنابراین، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدایی و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسایشگر است. فرسایش خاک یک فرآیند طبیعی است که همیشه رخ خواهد داد و حتی بر زمینهای دارای پوشش علف و جنگل نیز رخ میدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزی رخ داده است (براون24، 1981). اما میزان نرمال فرسایش خاک تحت پوشش گیاهان به صورت طبیعی در تعادل به صورت تقریبی برابر با میزان تشکیل خاک است (ترو25 و همکاران، 1991). مشکلات هنگامی به وجود میآیند که فرآیند طبیعی فرسایش خاک بخاطر مداخلات انسان تسریع میشود که این به انحرافات از تعادل منجر میگردد. از این میان فعالیتهای انسانی مختلف که فرآیندهای فرسایش خاک را تسریع میکنند، کشاورزی مهمترین است و بیشترین فرسایش خاک بر زمینهای کشت شده رخ میدهد (هادسون26، 1986).
2-2-1 دیدگاه تاریخی
در سراسر تاریخچه تمدن انسان، فرسایش خاک دارای اثرات منفی و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را می‎توان در تمدنهای اولیه بشری که در رودهای دجله و فرات، نیل، لیندوس و رودهای چین توسعه یافته است، جستجو کرد (هادسون، 1986؛ ویلد27، 1993). این تمدنها در دشتهای آبرفتی آبیاری شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سیلابها برای حاصلخیزی مداوم که مواد مغذی گیاهان را فراهم میساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذی حل شده از اتیوپی به مدت هزار سال خاکهای مصر را غنی کرده است (بلیکی، بروکفیلد28، 1987). از طرف دیگر، فرسایش خاک مداوم از زمینهای کشاورزی کم و بیش به فقر منجر شده و برخی دیگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزایندهی جمعیت که به توسعهی کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلی به محل دیگر نقل مکان کنند. رقابت تضمینکننده برای حقوق زمین و آب اغلب روابط بین قبایل و کشورها را بیثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلی29، 1985). مطالعات درباره اثر فرسایش بر تمدنهای اولیه(نقل شده در هادسون، 1986) استدلال کردهاند که علت اصلی زوال بسیاری از امپراطوریها، تخریب خاک بوده است.
اگرچه فرسایش در سراسر تاریخ کشاورزی رخ داده است، اما این موضوع در طول دهه‎های اخیر شدیدتر شده و به یک نگرانی اجتماعی مهمی تبدیل شده است. فرسایش به عنوان یک مشکل منابع طبیعی جدی تشخیص داده شده و یک موضوع نگرانکنندهی سیاسی از زمان شروع دهه 1930 بوده است، به ویژه بعد از تاسیس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهی ایالات متحده در پاسخ به هشدار ایجاد شده توسط میزانهای بالای فرسایش (واکر و یانگ30، 1986). اینگونه نگرانیها از دههی 1950 بدلیل فقر عمومی، خشکسالی و سوءتغذیه گسترده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخریب زمین بوجود آمدهاند شدت یافته است. نگرانیهای ایجاد شده توسط این گزارشها که افزایش فرسایش خاک مشکلات آلودگی آب و هوا را تشدید میکند و توان حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش میدهد موجب تصویب قانون حفاظت از آب و خاک در سال 1977 در ایالات متحده شد (لی31، 1980). افزایش نگرانیها در مورد اینکه تخریب زمین در بسیاری از کشورها در حال رسیدن به نقطهی بدون بازدهی است و نیاز فوری به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضای جامعهی بینالمللی در سال 1982 به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزی و غذای سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. این منشور اصولی را برای استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتی برای تضمین رفاه نسلهای آینده بیان میکند. با این همه افزایش میزان فرسایش خاک و کاهش این منبع طبیعی ادامه دارد.
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب
پیشرفت فنآوری و توسعهی منابع ارزان غیرآلی مغذی برای گیاهان، حداقل در ایالات متحده آمریکا، باعث شد که منابع خاک به منظور تولیدات بیشتر کشاورزی، بهتر حفظ شوند. علاوه بر این، حفاظت از آب و خاک با این استدلال که خاک یک نیاز اصلی است و همهی حیات، شامل بقاء و توسعهی انسانی، به آن بستگی دارد، ممکن است اقتصاد حفاظت از خاک و آب را بیشتر نمایان کند (سکلر، 1987). اما به همراه افزایش محصولات کشاورزی، نگرانیها در مورد افزایش فرسایش خاک، هزینه‎های انرژی و اثرات خارجی نظیر رسوبگذاری مخزن، آلودگی آب و خاک، بیشتر شده و به همین علت مطالعات بسیاری در این حوزه صورت گرفته است (بارت32، 1981؛ مککونل33، 1983).
هدف حفاظت خاک فقط حفظ خاک نیست بلکه حفظ ظرفیت حاصلخیزی آن در هنگام استفاده از آن است (ترو و همکاران، 1999). بنابراین تصمیمات دربارهی محافظت فرسایش خاک و بازسازی زمین تخریب شده به هزینه‎های مربوط به مقدار محصول یا سود زیستمحیطی مورد انتظار بستگی دارند. چون ارزش خاک حاصلخیز نسبت به نیازهای دیگر انسان نامحدود نیست، جلوگیری از فرسایش خاک ارزشی ندارد مگر اینکه منافع بهدست آمده فراتر از هزینهی تعلق گرفته به فعالیتهای حفاظت باشند (باربیر، بیشاب34، 1995). بنابراین، کشاورزان به سرمایهگذاری در حفاظت و تحمل ریسکهای مربوطه علاقهای نخواهند داشت مگر اینکه آنها یک تهدید قابل ملاحظهی ایجاد شده بر بهرهوری بهخاطر فرسایش خاک را درک کنند و انتظار فوایدی از شیوه‎های حفاظت داشته باشند. نه تنها ملاحظات بازده یا سود اقتصادی بلکه همچنین شرایط اجتماعی-اقتصادی دیگر خانواده‎های کشاورز و ملاحظات ریسک نیز میتوانند یک نقش مهمی در تصمیمات حفاظت از آب و خاک بازی کنند(آرنالدس و بارکارسون35، 2003)
مقالات موجود دربارهی تحلیل اقتصادی حفاظت از آب و خاک را میتوان بهطور کلی به سه دسته تقسیم‎بندی کرد. دستهی اول شامل مطالعات در راستای ایجاد رابطهی بین فرسایش خاک، بهرهوری محصول و درآمد مزرعه و برآورد منافع حفاظت از آب و خاک است. دستهی دوم شامل مطالعات متمرکز بر موضوعات رفتاری، سنجش مدارک تجربی دربارهی محدودهای از عوامل بومشناختی کشاورزی و اجتماعی- اقتصادی تأثیرگذار بر رفتار تصمیم کشاورزان است. دستهی سوم شامل مطالعات مربوط به توسعه و کاربرد ابزارهای مدلسازی اقتصادی برای شناسایی تعادلها به حمایت از یا علیه تصمیمیات است.
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد
نگرانی اصلی در مورد فرسایش، از دیدگاه اقتصادی هر کشاورز، در تأثیر آن بر حاصلخیزی واقعی و بالقوه زمین و از این رو بر درآمد مزرعه دارد. اما، تعیین کمیت اثر فرسایش خاک بر بازده محصول یک کار پیچیده است، زیرا ای موضوع شامل سنجش یک سری برهمکنشها میان ویژگیهای خاک، ویژگیهای محصول، آب و هوای غالب وهمچنین سیستمهای مدیریت میشود (استاکینگ36، 1987؛ لال37، 1988؛ لال و اکیگوب38، 1995؛ کلارک39، 1996). کار برقراری رابطه بین فرسایش خاک و حاصلخیزی توسط این حقیقت که پیشرفتهای فنآوری، نظیر آبیاری، لقاح و بهبود محصول اثر تراکمی فرسایش بر تولید را پوشانیدهاند، مشکلتر میشود (اینترز40، 1998). علاوه بر این، استاکینگ (1987) استدلال کرد که حاصلخیزی و فرسایش مستقل نیستند و بطور مجزا در جدایی از عوامل دیگر تغییر نمیکنند و اینکه میزانهای فرسایش از شاخص‎های ضعیف کاهش حاصلخیزی هستند. اما، کار برآورد رابطه به منظور بدست آوردن تخمینی از بزرگی اثر در ارتباط با واحدهای پولی بطوریکه بتوان اطلاعات را برای برنامهریزیان و سیاستگذاران فراهم کرد مهم است. این موضوع همچنین پیوند مهمی را بین ابعاد فیزیکی، شیمیایی، بیوفیزیکی و کشاورزی فرسایش خاک و بعد اقتصادی ایجاد میکند.
مدلهای تجربی متغیر از ساده تا پیچیده برای برآورد اثرات فرسایش بر بازدهی محصول مورد استفاده قرار گرفتهاند (کلارک، 1996). لال (1988) استدلال کرد که مناسبترین روش برای تعیین کاهش حاصلخیزی خاک ناشی از فرسایش، روش کشاورزی مستقیم است که بر برآورد بازده‎های محصول بر زمینی که کاهش خاک سطحی ار آن بهطور مستقیم بر قطعات مزرعه ثبت شده است، متکی است. لال (1988) همچنین توانست در زمینهای کشاورزی آفریقا یک رابطه بین کاهش خاک و بازده محصول بر اساس آزمایشات بلندمدت بر قطعات مزرعه در نیجریه برقرار کند. وی دریافت، بازدهی محصول ذرت و لوبیا با میزان خاک یک رابطهی نمایی دارد و هر چه میزان خاک کاهش یابد، میزان بازده محصول بطور نمایی کاهش مییابد. بیشاب و آلن41 (1989) و بیشاب (1995) نیز این رابطه را برای مناطق مالی و ملامری مورد تأیید قرار می‎دهند. اکبوم (1995) نیز



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید