دانشگاه علامه طباطبایی
دانشکده مدیریت و حسابداری
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مدیریت جهانگردی گرایش بازاریابی
شناسایی محدودیتهای گردشگران خارجی در ایران
نگارش
امین سلطانی هوراند
استاد راهنما
دکتر مهدی کروبی
استاد مشاور
دکتر اسماعیل قادری
تابستان 1393
دانشگاه علامه طباطبایی
دانشکده مدیریت و حسابداری
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مدیریت جهانگردی گرایش بازاریابی
شناسایی محدودیتهای گردشگران خارجی در ایران
نگارش
امین سلطانی هوراند
استاد راهنما
دکتر مهدی کروبی
استاد مشاور
دکتر اسماعیل قادری
تابستان 1393
تقدیم
به تمام کسانی که به فکر خوشبختی دیگران هستند…
با سپاس
از تمام کسانی که به من آموختتند ،می آموزند و خواهند آموخت…
چکیده
برای درک بهتر نیازهای اساسی گردشگران، جلب رضایت، مشارکت و عدم مشارکت آنان و این که چه مسایلی باعث عدم رغبت آنان به سفر به یک مقصد خاص میشود، نیاز است که ابتدا موانع و محدودیتهای پیش روی آنان مرتفع شود. از اینرو برای ارائه محصول گردشگری مناسب ضروری است نیازهای گردشگران بدون محدودیتهای اساسی مرتفع گردد. در این پژوهش بر آن بودهایم تا به شناسایی محدودیتهای گردشگران کرهای در شهر تهران بپردازیم. برای دستیابی به اهداف پژوهش، مدل مفهومی پژوهش توسعه یافت و تعداد 385 پرسشنامه میان گردشگران کرهای در شهر تهران توزیع گردید. دادهها با استفاده از روش مدل معادلات ساختاری و نرمافزار SMARTPLS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. با توجه به نتایج حاصل از آزمونهای آماری، به ترتیب ویژگیهای شخصی گردشگر، ادراک و آگاهی از ایران، و ضعف زیرساختها و کمبود امکانات به عنوان اصلیترین محدودیتهای جامعه آماری پژوهش شناسایی شد.
واژگان کلیدی
محدودیت، گردشگری، ایران، گردشگران کرهای.

فهرست مطالب
فصل اول: کلیـات پژوهش‌أ1
1-1 مقدمه2
2-1 بیان مسأله پژوهش3
3-1 اهمیت و ضرورت پژوهش4
4-1 اهداف پژوهش5
5-1 سوالات پژوهش6
1-5-1 سوال اصلی6
2-5-1 سوالات فرعی6
6-1 قلمرو پژوهش6
1-6-1 قلمرو موضوعی6
2-6-1 قلمرو مکانی6
3-6-1 قلمرو زمانی6
7-1 خلاصه ای از پژوهش های گذشته6
8-1 چارچوب نظری کلی پژوهش9
9-1 شرح واژگان و اصطلاحات به کار رفته در پژوهش10
10-1 خلاصه فصل اول10
فصل دوم: مبانـی نظـری و پـیشینه پـژوهش12
1-2 مقدمه13
2-2 بخش اول: ادبیات نظری پژوهش14
1-2-2 نگاهی به صنعت گردشگری14
2-2-2 تاریخچه محدودیت در ادبیات گردشگری17
3-2-2 تعریف محدودیت18
4-2-2 مقایسه محدودیت و مانع20
4-2-2 محدودیت های درون فردی21
5-2-2 تعریف محدودیت های میان فردی22
6-2-2 تعریف محدودیت های ساختاری22
7-2-2 رفتار گردشگری و محدودیت های سفر23
8-2-2 تعدیل یا تخفیف محدودیت های فراغت25
3-2 بخش دوم: صنعت گردشگری ایران27
1-3-2 تحلیل SWOT برای صنعت گردشگری در ایران27
2-3-2 صنعت گردشگری در ایران: نگاهی بر محدودیت های پیش روی گردشگران خارجی29
3-3-2 رسانه های جهان، ایران واقعی و برنامه گردشگری ایران35
4-3-2 گردشگری و سیاست در وضعیت کنونی ایران37
4-2 مروری بر پژوهش های گذشته38
1-4-2 پژوهش های داخلی39
2-3-2 پژوهش های خارجی41
5-2 مدل مفهومی پژوهش55
1-5-2 متغیرهای پژوهش55
6-2. مختصری درباره کشور کره جنوبی57
7-2 خلاصه فصل دوم59
فصل سوم: روش شنـاسـی پـژوهش60
1-3 مقدمه61
2-3 نوع پژوهش61
3-3 جامعه آماری61
4-3 تعیین حجم نمونه و روش نمونه گیری61
2-4-3 روش نمونه گیری62
5-3 تکنیک ها و ابزارهای گردآوری داده ها63
1-5-3 داده های اولیه: پرسشنامه64
6-3 روایی و پایایی ابزار گردآوری داده ها66
1-6-3 روایی66
2-6-3 پایایی پرسشنامه66
7-3 آزمون های آماری و ابزارهای تجزیه و تحلیل داده ها67
1-7-3 مدل معادلات ساختاری67
2-7-3 روش حداقل مربعات جزئی (PLS)68
8-3 خلاصه فصل سوم69
فصل چهارم: تجـزیـه و تحلیـل یـافته هـای آمـاری پـژوهـش70
1-4 مقدمه71
2-4 بررسي توصیفی ویژگی‌های جمعیت شناختی72
3-4 تحلیل استنباطی یافته‌ها79
1-3-4 نتایج تحلیل عاملی تاییدی (اعتبارسنجی مدل‌های اندازه‌گیری)79
1-1-3-4 بررسی دیاگرام‌‌های تحقیق84
2-3-4 تحلیل سوال‌های تحقیق87
1-2-3-4 گردشگران خارجی در ایران با چه محدودیت هایی مواجه هستند؟87
2-2-3-4 آزمون تحليل واريانس فريدمن جهت رتبه بندی محدودیت‌های پیش روی گردشگران خارجی89
9-4 خلاصه فصل چهارم91
فصل پنجم: بـحـث و نتیجـه گیـری92
1-5 مقدمه95
2-5 مروری بر فرآیند پژوهش95
3-5 مروری بر یافته های آماری96
4-5 پیشنهادهای اجرایی96
6-5 محدودیت های پژوهش103
7-5 پیشنهادهایی جهت انجام پژوهش های آتی104
8-5 خلاصه فصل پنجم104
منابعI
منابع فارسیII
منابع لاتینIII
منابع الکترونیکیXIII
پـیوست هـا: پرسشنامهXIV
فهرست جداول
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش………………………………………………………………………………………………. 12
جدول 1-2: خلاصهای از تعاریف محدودیتهای گردشگری …………………………………………………………………………… 20
جدول 2-2: تحلیل SWOT صنعت گردشگری ایران ……………………………………………………………………………………… 27
فصل سوم: روش شنـاسـی پـژوهش …………………………………………………………………………………………………… 60
جدول 2-3: ترکیب سوالات پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………… 65
جدول 3-3: محاسبه آلفای کرونباخ به منظور سنجش پایایی ابزار اندازهگیری ……………………………………………… 67
فصل چهارم: چهارم: تجـزیـه و تحلیـل یـافته هـای آمـاری پـژوهـش ………………………………………………. 70
جدول 1-4: نتایج توصیفی ویژگی‌های جمعیتشناختی (اندازه نمونه=351) ………………………………………………… 72
جدول 2-4: معیارهای اعتبارسنجی مدل‌های اندازه‌گیری ………………………………………………………………………………. 80
جدول 3-4: شاخص‌های روایی، پایایی و برازش ……………………………………………………………………………………………… 81
جدول شماره 4-4: ضرایب همبستگی پیرسون و شاخص روایی منفک …………………………………………………………. 83
جدول 5-4: نتایج آزمون تی تک نمونه ای ……………………………………………………………………………………………………… 88
جدول 6-4: نتایج آزمون فريدمن …………………………………………………………………………………………………………………….. 90

فهرست نمودارها
فصل اول: کلیات پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………….. 1
نمودار 1-1: مدل مفهومی پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………… 9
جدول 2-1: نقاط قوت و نقاط ضعف پژوهشهای پیشین جایگاهیابی در صنعت هتلداری از منظر آژانسهای مسافرتی ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………13
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش………………………………………………………………………………………………. 18
نمودار 1-2: مدل محدودیتهای فراغتی هندرسون و همکاران ……………………………………………………………………… 43
نمودار 2-2: مدل جایگزین محدودیتهای مشارکت جکسون ………………………………………………………………………… 44
نمودار 3-2: مدل سلسله مراتب محدودیتهای فراغت …………………………………………………………………………………… 45
نمودار 4-2: مشارکت در فراغت، برآیند محدودیتها و انگیزهها …………………………………………………………………….. 47
نمودار 5-2: مدل مفهومی پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………. 56
نمودار 1-3 انواع روشهای نمونهگیری …………………………………………………………………………………………………………….. 63
نمودار 1-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) جنسیت پاسخ دهندگان …………………………………………………………… 73
نمودار 2-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) جنسیت پاسخ دهندگان …………………………………………………………… 73
نمودار 3-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) سن پاسخ دهندگان ………………………………………………………………….. 74
نمودار4-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) تحصیلات پاسخ دهندگان …………………………………………………………. 75
نمودار5-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) درآمد ماهیانه خانواده ………………………………………………………………… 75
نمودار 6-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) تعداد اعضای خانواده …………………………………………………………………. 76
نمودار 7-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) تعداد دفعات سفر به ایران ………………………………………………………… 77
نمودار 8-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) شغل پاسخ دهندگان ………………………………………………………………… 77
نمودار 9-4: نمودار میله‌ای (برحسب درصد) قصد سفر مجدد به ایران ………………………………………………………….. 78
نمودار 10-4: مدل تحلیل عاملی تاییدی دو مرحله ای در حالت تخمین ضرایب استاندارد ………………………….. 84
نمودار 11-4: مدل تحقیق در حالت معناداری(t-value) ……………………………………………………………………………… 86

فصل اول: کلیـات پژوهش

1-1 مقدمه
امروزه گردشگری فراتر از یک صنعت به پدیدهای اجتماعی ـ اقتصادی در سطح جهان تبدیل شده است. سالهاست که گردشگری به مثابه مقولهای حیاتی در راستای تبدیل جهان به جامعهای متحد و متمرکز فعالیت نموده است؛ جامعهای که آن را دهکده جهانی مینامیم. بر اساس پژوهشها، در صورتی که گردشگری به گونهای صحیح به کار گرفته و برنامهریزی شود، میتواند عامل ایجاد همبستگی و مانع بروز جدایی گردد. صنعت گردشگری حقیقتاً گسترهای جهانی یافته است؛ به گونهای که، همه کشورهای شمال و جنوب در آن نقش دارند: خواه در نقش بازارهای مولد گردشگر، خواه مقاصد گردشگری، یا هر دو (حیدری چپانه، به نقل از پروفسور جعفری، 1387).
در این میان، علیرغم این که انگیزهها به عنوان محرک سفر به کشورهای گردشگرپذیر و مقاصد گردشگری عمل میکنند، این کشورها با محدودیتهای سفر نیز دست و پنجه نرم میکنند که به عنوان چالش و فیلتری برای گردشگری به شمار میآیند و موجب کاهش تقاضا میشوند؛ به عبارت دیگر، علیرغم وجود انگیزههای سفر، محدودیتهای سفر میتوانند مانع مشارکت تصمیمگیرندگان اصلی سفر باشند (چن و وو، 2009، به نقل از پیج و هال1، 2003).
برای درک بهتر نیازهای اساسی گردشگران، مشارکت و عدم مشارکت آنان و این که چه مسایلی باعث عدم رغبت آنان به سفر به یک مقصد خاص میشود، نیاز است که ابتدا موانع و محدودیتهای پیش روی آنان مرتفع شود. موفقیت بازاریابان همواره در شناخت کامل محصولاتشان برای فروش است. از اینرو برای ارائه محصول گردشگری مناسب نیاز است نیازهای گردشگران بدون محدودیتهای اساسی به آنان تحویل شود. حال با شناسایی محدودیتهای اصلی و عمده که در کشورهای مقصد وجود دارد، میتوان گره از کار آنان گشود. از آنجایی که کشور ایران دارای قوانینی با ساختار مذهبی است، ممکن است این قوانین برای گردشگران به عنوان محدودیت شناسایی شود. در این پژوهش بر آن بودهایم تا به شناسایی محدودیتهایی بپردازیم که معمولاً در کشورهای با ساختار مشابه ایران وجود ندارند.
2-1 بیان مسأله پژوهش
نیک میدانیم جهانگردی گستردهترین صنعت خدماتی است، و به یقین در سده آینده، با سرعتی بیش از گذشته و امروز گسترش خواهد یافت. تردیدی نیست که همه کشورهای جهان در رقابتی تنگاتنگ در پی بهرهگیری از مزایای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و …، به ویژه دریافت سهم بیشتری از درآمد و بالا بردن سطح اشتغال ناشی از بهینهسازی این صنعت خدماتی در کشورهای متبوع خود هستند (گی2، 1997؛ ترجمه پارساییان و اعرابی، 1385).
علیرغم این که گردشگری 9 درصد از کل مشاغل ایران برای جوانان دنبال شغلهای رده بالا را به خود اختصاص داده است و اهمیت آن برای دولت روز به روز بیشتر آشکار میشود، اما فقط رقم بسیار کمی از ورودیهای سالهای 2005 و 2006 (که در حدود 2 میلیون نفر بوده است) را به خود جلب کرده است. با این وجود، صنعت گردشگری ایران تحت رگبار مسلسل مسایل منفی و تصویر بد است (که توسط رسانههای غربی به آن دامن زده میشود) و به شدت تحت تأثیر محیط سیاسی کشور و روابط بینالملل آن قرار گرفته است (یورومانیتور3، 2007).
صنعت گردشگری در کشور ما، چه گردشگری داخلی و چه گردشگری بینالمللی هیچ گاه به توسعه مطلوب دست نیافته است و این امر نتیجه برنامههای تدوین شده بوده است. با توجه به غنای منابع گردشگری کشور، علت این امر عمدتاً در اتخاذ اهداف و سیاستهای نادرست و تنگناهای اجتماعی ـ اقتصادی و عدم توسعه ساخت اقتصادی و زیربنایی نهفته است (معصومی، 1387).
با وجود اهميت بيبديل صنعت گردشگري در توسعه و شكوفايي اقتصادي، سياستگذاريهاي مناسبي در خصوص ارتقای آن در كشورمان صورت نپذيرفته و عمده تلا شهاي مربوط به توسعه صنعت گردشگري در دهههاي اخير، معطوف به رهيافتهاي تشويقي و تبليغاتي و يا به عبارتي تقاضامحور بودهاند. در اين راستا بيشتر هدفگذاريها و وضع دستورالعملهاي اجرايي جذب تقاضا را مدنظر قرار داده است؛ در حالي كه، چالشهاي پيش روي اين صنعت، نه تنها استحكام و تداوم بيشتر سياستهاي جانب تقاضا را طلب ميكند، بلكه سياستگذاري ابعاد عرضه و سازماندهي ساختار فعاليت بنگاهها را ميطلبد. جمهوري اسلامي ايران با داشتن جاذبههاي گردشگري (تاريخي، مذهبي، طبيعي ) به لحاظ عدم اتخاذ سياستهاي مؤثر در اين بخش، هنوز نتوانسته است به سهم مناسب خود در بازار گردشگري جهان دست يابد و اين امر سبب شده است تا بسياري از معضلات اقتصادي ـ اجتماعي كشور كه ميتواند با توسعه گردشگري مرتفع گردد، همچنان پابرجا بماند. لذا ضروري است ضمن برشمردن چالشهاي اساسي مترتب بر اين صنعت، به بررسي راهكارهاي توسعه صنعت گردشگري در ايران، پرداخته شود (نوبخت و پیروز، 1387: 8). بخشی از چالشهای اصلی صنعت گردشگری ایران، که از طرف عرضه دیده میشود، وجود محدودیتهای سفر برای ورود و حضور گردشگران خارجی در این کشور است. مساله اصلی پیش روی پژوهشگر این است که محدودیتهای واقعی پیش روی گردشگران خارجی در ایران کدامند؟
از طرف دیگر، مخارج گردشگران کره ای در سال 2013 بالغ بر 17 میلیارد دلار بوده است و طبق آمار سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری 8727 کره ای در سال 1392 وارد ایران شده اند (www.visitkorea.or.kr & www.wikipedia.com) که رقم نسبتا قابل توجهی می باشد.
از اینرو، این پژوهش به دنبال شناسایی و اولویتبندی مجموعه محدودیتهایی است که میزان رضایت گردشگران خارجی به ایران، به ویژه گردشگران کرهای را تحت تأثیر قرار میدهند.
3-1 اهمیت و ضرورت پژوهش
کلید موفقیت بازاریابی در شناخت بازار و تولید محصولات مطلوب و مورد نیاز بازار نهفته است. اول باید دید مردمی که سفر میکنند چه کسانی هستند؟ مشخصات و خصوصیات آنها از لحاظ طبقه اجتماعی، سن، جنس و وضعیت ازدواج چیست؟ دوم این که انگیزه آنها از مسافرت چیست؟ چه میخواهند و به دنبال چه هستند و چرا مسافرت میکنند؟ (داسویل، 1997، ترجمه اعرابی و ایزدی، 1378: 42). مردم با هدف برآوردن برخی از نیازهای روانشناختی خود به مسافرت مبادرت میورزند. با این حال عدهای از افراد به دلیل برخی محدودیتها تمایلی به مسافرت ندارند (ژانگ4، 2009).
برعکس انگیزهها که به عنوان محرک سفر عمل میکنند، در مقابل، محدودیتها به عنوان فیلتری برای گردشگری به شمار میآیند و موجب کاهش تقاضا میشوند؛ به عبارت دیگر، علیرغم وجود انگیزههای سفر، محدودیتها میتوانند مانع مشارکت تصمیمگیرندگان اصلی سفر باشند (چن و وو، 2009، به نقل از پیج و هال، 2003). از طرف دیگر محدودیتهای درک شده میزان وفاداری گردشگران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد (تائه5، 2007). مطالعات نشان میدهند که بیشتر محدودیتهای تصمیمات سفر با جنسیت، سبک زندگی و ویژگیهای فرهنگی در ارتباط هستند (خان، 2011، به نقل از جکسون6، 1991).
برخی از محدودیتها باعث میشوند افراد در فعالیتهای گردشگری کمتر از حد مطلوب مشارکت نمایند. نوع دیگری از محدودیتها نیز عواملی را شامل میشوند که منجر به عدم مشارکت در برخی فعالیتهای خاص میشوند (سیلوا و کوریا7، 2008). تحقیقات مرتبط با محدودیتهای گردشگری درصدد بررسی عواملی هستند که از نظر محققین و گردشگران ساختار اولویتها و ترجیحات سفر، و یا مشارکت و لذت از آن را محدود میسازند (جکسون، 2000). شناسایی محدودیتهای سفر به درک عوامل اثرگذاری که رفتار گردشگران را شکل میدهند، کمک میکند. این کار همچنین میتواند مقدمهای برای شناسایی تفاوتهای موجود میان انتخابهای بخشهای مختلف گردشگران باشد (کاتیاپورنپانگ و میلر، 2009، به نقل از ساماندال، نانسی و جکوبویچ8، 1997). از اینرو، شناسایی محدودیت های پیش روی گردشگران و اتخاذ تدابیری در جهت رفع آنها برای هر کشوری که به دنبال توسعه گردشگری خود است، بسیار ضروری میباشد.
4-1 اهداف پژوهش
شناسایی محدودیتهای گردشگران خارجی در ایران
کمک به برنامهریزان، بازاریابان و متولیان گردشگری ایران در جهت اخذ تصمیمات مناسب
شناسایی عوامل اصلی در عدم موفقیت در جذب انبوه گردشگران خارجی
5-1 سوالات پژوهش
1-5-1 سوال اصلی
گردشگران خارجی در ایران با چه محدودیت هایی مواجه هستند؟
2-5-1 سوالات فرعی
کدام یک از محدودیتهای شناسایی شده از نظر گردشگران خارجی ورودی به ایران از اولویت بالانری برخوردار هستند؟
کدام متغیر بیشترین محدودیت ها را برای گردشگران ایجاد میکند؟
6-1 قلمرو پژوهش
1-6-1 قلمرو موضوعی
پژوهش حاضر از نظر موضوعی در زیرمجموعه مباحث علم بازاریابی قرار میگیرد.
2-6-1 قلمرو مکانی
گردشگران جنوب شرق آسیایی با تاکید بر گردشگران کشور کره جنوبی که حداقل یک شب در یکی از مراکز اقامتی کشور ایران سکونت داشته اند به عنوان جامعه آماری این تحقیق در نظر گرفته شدهاند.
3-6-1 قلمرو زمانی
بهار 1393
7-1 خلاصهای از پژوهشهای گذشته
با بررسی مطالعات مربوط به گردشگری بدین نتیجه رسیدیم که صنعت گردشگری با کمبود تحقیقات کاربردی در حوزه «محدودیتهای سفر» به ویژه محدودیتهای پیش روی گردشگران ورودی به یک کشور مواجه بوده است و این مسأله عموماً در کنار متغیرهای دیگری چون رضایت، مشارکت در سفر، وفاداری و… مورد بررسی قرار گرفته است. در ادامه توضیح مختصری درباره برخی از تحقیقات پیشینی که به موضوع محدودیتهای سفر پرداختهاند، ارائه میشود.
هادسون9 (2000) در مقالهای با عنوان «بخشبندی گردشگران بالقوه: محدودیت متفاوت بین مردان و زنان» به اندازهگیری ادراک شرکتکنندگان فعلی و بالقوه اسکی از محدودیتهای «درون فردی»، «میان فردی»، و «ساختاری» پرداخته است. هادسون در این تحقیق به این نتیجه میرسد که تفاوت بسیار زیادی در سطح محدودیتهای درون فردی میان مردان و زنان وجود دارد. این محدودیتها در 30 نوع و در سه سطح درون فردی، میان فردی و ساختاری مورد بررسی قرار گرفتهاند.
تائه (2007) در پایاننامه کارشناسی ارشد خود با عنوان «سلسله مراتب چندگانه محدودیتهای سفر و اوقات فراغت» از منظر طبقهبندی به واکاوی طبقهبندی ساختار نظری سلسله مراتب چندگانه به منظور درک بهتر از محدودیتهای سفر ادراک شده بر اساس معیارهای اجتماعی و جمعیتشناختی پرداخته و میافزاید چگونه وضعیتهای مالی چندگانه و واحد بر روی مشارکت انفرادی در سفر و اوقات فراغت تأثیر میگذارد.
از یافتههای این پژوهش این گونه ادراک میشود که گروههای بیبهره در مقایسه با گروههای ذینفع با محدودیتهای عدیدهای مواجه هستند. همچنین مشکلات و محدودیتهای «حمل و نقل» و محدودیتهای خاصی که برای «نژادها» و «سنین» مختلف وجود دارد و به عنوان محدودیتهای سفر شناخته میشود.
سیلوا و کوریا (2007) در مقاله «تسهیلگرها و محدویتهای مشارکت در سفر: مطالعه موردی جنوب غرب پرتغال» با تحلیل محدودیتها و عوامل تسهیلگر سفر برای ساکنین جنوب غرب پرتغال به این نتیجه رسیدند که عوامل عمده تصمیمگیری برای سفر عبارتند از «زمان»، «پول»، «انگیزه» و «وجود همراه برای سفر».
وی ژانگ10 (2009) در رساله دکترای خود با عنوان «انگیزهها، محدودیتها و تصمیمگیری گردشگران خروجی پکن» چنین نتیجه گرفته است که محدودیتها و انگیزهها تأثیر مشخصی در مشارکت در سفر ایجاد میکنند. وی میافزاید انتخاب مقصد و جذابیت آن متأثر از میزان محدودیتها و انگیزهها است. از عوامل عمدهای که به عنوان محدودیت در این تحقیق در نظر گرفته شدهاند میتوان به «مشکلات زبانی»، «نگرانیهای امنیتی»، «وضعیت مالی»، «مهارتها»، و «زمان» اشاره کرد.
کاتیاپورنپانگ و میلر (2009) در مقاله خود تحت عنوان «محدودیتهای اجتماعی ـ جمعیتشناختی رفتار گردشگری» به تأثیر محدودیتهای اجتماعی ـ جمعیتشناختی بر روی ابعاد گزینههای سفر پرداختهاند. این دو پژوهشگر چنین نتیجه گرفتهاند که «سن»، «درآمد»، و «مرحله زندگی» تأثیر متقابل و تفاوت عمدهای بر روی رفتار گردشگر دارند. آنها همچنین اشاره میکنند که عوامل اجتماعی و جمعیتشناختی به اشکال گوناگونی به محدودیتهای سطوح مختلف رفتار گردشگری تأثیر میگذارند.
کارنیرو و کرامپتون11 (2009) در مقاله خود با عنوان «تأثیر درگیری، آشنایی و محدودیتها بر جستجوی اطلاعات مقصد» به بررسی تأثیر درگیری، آشنایی و «محدودیتهای ساختاری» بر روی نحوه جستجوی اطلاعات در دو پارک ملی در کشور پرتغال پرداختهاند و بدین نتیجه رسیدهاند که مشکلات و محدودیتهای «مالی» مردم را تشویق به جستجوی اطلاعات میکند، اما محدودیتهای «زمان» و «قابلیت دسترسی» هیچ تأثیری بر روی جستجوی اطلاعات اعمال نمیکنند.
8-1 چارچوب نظری کلی پژوهش
نمودار 1-1: مدل مفهومی پژوهش
منبع: محققق ساخته (بر اساس بررسی ادبیات پژوهش)
با توجه به بررسیهای انجام شده، مؤلفههای محدودیتهای گردشگران خارجی غیرمسلمان در ایران در قالب مدلی همانند آن چه که در نمودار 1-1 مشاهده میشود، شناسایی و جهت انجام پژوهش حاضر مورد بررسی قرار گرفتند.
9-1 شرح واژگان و اصطلاحات به کار رفته در پژوهش
محدودیت سفر: هر آن چه که گردشگر را از مشارکت در انجام سفر به مقصد خاصی بازمیدارد، محدودیت نام دارد (جکسون، 1988).
10-1 خلاصه فصل اول
در این فصل نگاهی مختصر به موضوع پژوهش داشتیم. در ابتدا بیان مسأله و ضرورت انجام این پژوهش پرداخته شد. سپس برخی از مهمترین مطالعات انجام شده در خصوص محدودیتهای سفر معرفی شدند. پس از آن چارچوب نظری پژوهش ارائه، و در نهایت، برخی از واژگان و اصطلاحات به کار رفته در پژوهش به اختصار توصیف گردید.
فصل دوم: مبانـی نظـری و پـیشینه پـژوهش
1-2 مقدمه
مردم برای ارضای نیازهای مختلف خود به کشورهای دیگر سفر میکنند. با این حال کسانی نیز هستند که تمایلی برای سفر ندارند. با این وجود دو سوال اساسی به وجود میآید: نخست اینکه، چرا مردم به مسافرت میروند و چه مزایایی از سفر به دست میآورند؟ دوم اینکه، چرا برخی از مردم علیرغم علاقه و اشتیاق، به مسافرت نمیروند (اویسال12، 1996؛ اُه، اویسال و ویور13، 1995؛ پیو، اویسال و مکلیلان14، 1989)؟
یکی از مهمترین اهداف پژوهشهای اوقات فراغت، درک رفتار افراد در زمان فراغتشان است. لذا بررسی علل بازدارنده افراد از فراغت، اهمیت دارد (زیونگ15، 2006). موضوع موانع و محدودیتهای فراغت توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است (الکساندریس و کارول16، 1997). از آنجا که محدودیتهای فعلی افراد، نقش تعیینکنندهای در مشارکت آنان دارد، بررسی آن بسیار ارزشمند است (الکساندریس، کوتوریس و ملیگدیس17، 2006؛ دراکو، جورج و کریاکی18، 2008). توجه به محدودیتهایی که افراد را از مشارکت در فعالیتهای فراغتی بازمیدارد، به یکی از حوزههای پژوهشهای تخصصی ادبیات فراغت و تفریح تبدیل شده است (هال و پیج، 2006).
بازاریابی گردشگری بینالمللی19 در ایران به وفور به وسیله مشکلاتی درباره تصور ملی در ارتباط با وابستگیهای سیاسی و منطقهای و همچنین موضوعات فرهنگی و اجتماعی، با چالش روبرو شده است(باتلر و هینچ20، 2007). این در حالی است که، ایران یکی از مهمترین کشورهای جهان از نظر وسعت و قدمت مکانهای تاریخی و فرهنگی به شمار میرود. بر همین اساس، پتانسیل بسیار زیادی برای جلب گردشگران بینالمللی دارد. متأسفانه کشورهای اروپایی و امریکا علیرغم روابط پایدار خود با کشورهایی نظیر ژاپن، ترکیه، روسیه، کشورهای آسیای میانه و سایر کشورهای اسلامی (شیعه)، تمام تلاش خود را جهت انزوای بیشتر این کشور به کار میگیرند. این امر مشکلات متعددی را برای گردشگران بینالمللی ورودی به ایران ایجاد کرده است؛ برای مثال، تحریمهای بینالمللی باعث افت خدمات خطوط هوایی داخلی ایران شده است. علیرغم تمامی این مشکلات، ایران همچنان در مسیر رشد برای جذب گردشگران خارجی قرار دارد (کوپر، ابوبکر و ارفورت21، 2001؛ کزاک22، 2002؛ گلدنر و ریچی23، 2006؛ لاوز، پریدو و موسکاردو24، 2006). این فصل در چهار بخش «ادبیات نظری پژوهش»، «صنعت گردشگری در ایران»، «مروری بر پژوهشهای پیشین»، و «مدل مفهومی پژوهش» سازماندهی شده است و به تشریح مبانی نظری پژوهش میپردازد.
2-2 بخش اول: ادبیات نظری پژوهش
1-2-2 نگاهی به صنعت گردشگری
پروفسور جعفر جعفری در مقدمه کتاب مبانی برنامهریزی گردشگری مینویسد:
«امروزه گردشگری فراتر از یک صنعت به پدیدهای اجتماعی ـ اقتصادی در سطح جهان تبدیل شده است. سالهاست که گردشگری به مثابه مقولهای حیاتی در راستای تبدیل جهان به جامعهای متحد و متمرکز فعالیت نموده است؛ جامعهای که آن را دهکده جهانی مینامیم. بر اساس پژوهشها، در صورتی که گردشگری به گونهای صحیح به کار گرفته و برنامهریزی شود، میتواند عامل ایجاد همبستگی و مانع بروز جدایی گردد. صنعت گردشگری حقیقتاً گسترهای جهانی یافته است؛ به گونهای که، همه کشورهای شمال و جنوب در آن نقش دارند: خواه در نقش بازارهای مولد گردشگر، خواه مقاصد گردشگری، یا هر دو. این صنعت ثابت کرده است که دارای قدرت ترمیمپذیری بسیاری میباشد و در برابر تأثیرات حوادث اخیر نظیر بحران انرژی، جنگهای خلیج فارس و حتی شیوع بیماری سارس و حملات 11 سپتامبر پایداری چشمگیری از خود نشان داده است. استناد به تاریخچه موفق گردشگری این اطمینان را به وجود میآورد که گردشگری همچنان باقی خواهد ماند» (حیدری چیانه، 1387).
شاید مهمترین و نخستین موضوع در مطالعه صنعت گردشگری، چیستی، ماهیت و در نهایت تعریف آن است که به سبب گستره سریع عوامل و زمینههای مؤثر در این صنعت، این امر با چالش عمدهای مواجه شده است. گلدنر و ریچی (2003) گردشگری را علم، هنر و تجارت تهیه مطلوب نیازهای بازدیدکنندگان تعریف میکنند. جعفری25 (1997) نیز معتقد است که صنعت گردشگری بررسی و مطالعه مقولات مرتبط با شخصی است که از محیط عمومی خود دور شده است. از سوی دیگر، سازمان جهانی گردشگری26 (1993) تعریفی را به صورت استاندارد و بینالمللی پیشنهاد کرده است که در آن عمدتاً عوامل زمان و محیط زندگی مد نظر قرار گرفته است. این صنعت به عنوان یک علم، علم میان رشتهای محسوب میشود که در گرو درآمیختن چندین علم مختلف با همپوشی مناسب است. جغرافیا، محیط زیست، معماری، کشاورزی، فضای سبز، بازاریابی، تاریخ، حقوق، تربیت بدنی، تجارت، بازرگانی، حمل و نقل، هتلداری، مدیریت رستوران، جامعه شناسی، اقتصاد، روانشناسی و علوم سیاسی برخی از این علوم محسوب میشوند که هر یک به صورت جداگانه رابطهای خاص با مطالعات گردشگری دارند (جعفری، 1987).
سازمان جهانی گردشگری که بسیاری از دولتها در آن عضویت دارند، راهی را برای ارائه تعریفی عمومی از گردشگری نشان داده است. در سال 1991 سازمان جهانی گردشگری و دولت کانادا، یک کنفرانس بینالمللی دربارره مسافرت و آمارهای گردشگری در اتاوا، کانادا تشکیل دادند که نظر و پیشنهادهایی مربوط به گردشگری (تعریف و طبقهبندی آن) ارائه دادند. گردشگر کسی است که حداقل یک شب در یک اقامتگاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید به سر برد (گی، 1997، ترجمه پارساییان و اعرابی، 1382). گردشگران بینالمللی به افرادی گفته میشود که به خارج از کشور محل سکونت خود (به مدت حداکثر 12 ماه) مسافرت نموده و هدف اصلی آنها دیدار از آن کشور است. گردشگران بینامللی عبارتند از دیدارکنندگان یک شبه که حداقل یک شب را در یک اقامتگاه عمومی یا خصوصی در محل بازدید به سر میبرند و دیدارکنندگان گذری (یک روزه) که شب را در کشور مورد بازدید نمیگذرانند. این مورد شامل مسافران کشتیها و خدمه هواپیما میشود. حتی اگر کشتی یا هواپیما بیش از یک شب در یکی از مکانهای آن کشور توقف کند. هنگام طبقهبندی خاستگاه دیدارکنندگان انتساب آنها به کشور محل سکونتشان بهتر است تا توجه به ملیت آنها. هر کشوری باید یک نظام طبقهبندی خاص داشته باشد تا بتواند مبدأ مسافران خارجی به کشور را مشخص کند.
در مارس 1993 کمیسیون آمار ملل متحد27 تعریف ارائه شده از گردشگری توسط سازمان جهانی گردشگری28 را پذیرفت. بر اساس این تعریف، گردشگری عبارت است از مجموعه فعالیتهای افرادی که به مکانهایی خارج از محل زندگی و کار خود به قصد تفریح و استراحت و انجام امور دیگر مسافرت میکنند و بیش از یک سال متوالی در آن مکانها نمیمانند. به گردشگری باید از دیده تعاملی بین عرضه و تقاضا نگریست؛ طراحی و توسعه یک محصول، به منظور مرتفع ساختن یک نیاز، همین تعامل است که آثار اقتصادی، زیستمحیطی، اجتماعی، فرهنگی و دیگر آثار را تعریف میکند (داس ویل، سال، 1997، ترجمه اعرابی و ایزدی، 1386).
عدهای چنین میپندارند که گردشگری موجب تخریب و آسیب فرهنگ یک جامعه میگردد و نسبت به عناصر فرهنگی خویش در طی زمان بیگانه میگردد. در مقابل، برخی دیگر معتقدند که گردشگری یک گفتگوی گسترده و فرهنگی است و سیاحتگران و گردشگران به گونهای پیامآوران فرهنگی هستند و به رشد و سازگار شدن فرهنگها با یکدیگر یاری میدهند. در تمام طول تاریخ بشری تا دوران حاضر، گردشگری زمینه دیدار و گفتگوی مردمانی از فرهنگهای گوناگون با یکدیگر بوده که نتیجه قهری و حتمی آن، غنیتر شدن همه فرهنگهاست. بریدگی و انزوای فرهنگی علاوه بر آن که در فرهنگها خفقان و تیرگی به وجود میآورد و به پژمردگی و پوسیدگی آنها میانجامد، یک اثر ناگوار دیگر هم دارد و آن دور ماندن انسانها از یکدیگر و بیگانهتر شدن آنها با هم است. در پژوهشهای جامعهشناسی گردشگری، روابط گردشگر و مردم کشور میزبان در قالب این الگو که از بیگانگی تا یگانگی به صورت یک پیوست تنظیم شده قابل مطالعه و بررسی است (دیبایی، 1371).
از دیدگاه سازمان جهانی گردشگری، گردشگری بینالمللی با گردشگری داخلی متفاوت است و به محدوده مرزی کشور مربوط میشود. ولی این بدان معنا نیست که هر مسافر بینالمللی یک بازدیدکننده تلقی شود. مسافر کسی است که برای خارج شدن از محل سکونتش سفر میکند. برای مثال، کارگری که برای کار از مرز خارج میشود بازدیدکننده محسوب نمیشود. گردشگری بینالمللی همیشه در وهله اول از نظر اقتصادی مد نظر قرار میگیرد؛ زیرا، این شکل از گردشگری نقش مهمی در بازرگانی و جریان ارزی ملتها بازی میکند (داس ویل، سال، 1997، ترجمه اعرابی و ایزدی، 1386).
آن چه در حوزه گردشگری حائز اهمیت است، این است که دولتها با آغاز قرن 21 دیگر نمیتوانستند از رشد و توسعه گسترده صنعت گردشگری و حجم رقابتی شدید آن و همچنین گسترش بازارهای بینالمللی گردشگری چشمپوشی کنند. اگر چه رقابت در این زمینه بسیار متفاوتتر از تمامی صنایعی است که پیش از این در آن رقابت به وقوع میپیوست؛ زیرا، کشورها برای صادرات گردشگری، مجبور به جذب گردشگران به داخل کشور خود هستند (کوپر، ابوبکر و ارفورت، 2001؛ کزاک، 2002؛ گلدنر و ریچی، 2006؛ لاوز و همکاران، 2006). در این صنعت، قیمت و کیفیت محصول و همچنین تصویر بازار هدف نقش کلیدی در تشخیص روند و حرکتهای گردشگران به یک مقصد خاص دارد (کرامپتون29، 1979؛ آندریو، بیگنی و کوپر30، 2000؛ کزاک، 2002؛ آندریو، کزاک، آرکی و سیفتر31، 2005).
2-2-2 تاریخچه محدودیت در ادبیات گردشگری
منشاء پژوهشهایی که در خصوص محدودیتهای گردشگران انجام شدهاند، به دهه 1960 و همچنین خاستگاه پارکها و جنبشهای تفریحی امریکای شمالی در قرن 19 برمیگردد (گودیل و ویت32، 1989). توجه به موانع و محدودیتها در دهه 60 بیش از آن که آکادمیک باشد، عملی بود. توجه به جمعیت معلول فیزیکی و ذهنی، و مشاوره فراغت افراد با نیازهای خاص، محور پژوهشهای دهه 70 را شکل میداد. این پژوهشها بیشتر جنبه درمانی داشتند و بر متمرکز بر فعالیتهای خاص متمرکز بودند (جکسون، 1991؛ سیرل و جکسون33، 1983). هاگرسترند34 برای نخستین بار در سال 1970 واژه محدودیت را ارائه کرد و بدین ترتیب سه نوع محدودیت را از هم متمایز نمود:
محدودیتهای حاکمیتی که با قانون تحمیل میشود. برای مثال ساعت شروع به کار فروشگاهها؛
محدودیتهای جفتشدگی که از خانه، دوستان و همکاران ناشی میشود؛ و
محدودیتهای ظرفیت که موجب دسترسی جزییات سفر و منابع مالی میشود (هاگرسترند، 1970).
در دهه 80 پژوهشهای قابل توجهی در مورد عوامل عدم مشارکت و محدودیتهای مشارکت در تفریح صورت گرفت (جکسون، 1991؛ سیرل و جکسون، 1983) و توجه پژوهشها از تمرکز بر موانع و محدودیتهای خاص، به سوالاتی کلیتر در مورد محدودیتهایی که منجر به عدم مشارکت میشوند، منعطف گردید (جکسون و اسکات35، 1999).
تحول دیگری که در اواخر دهه 80 رخ داد، تغییر در واژگان مورد استفاده در پژوهشها بود. موانع به هر فاکتوری اطلاق میشد که فراوانی، شدت و مدت مشارکت یا کیفیت تجربه یا رضایت کسب شده از فعالیتهای تفرجی را کاهش میداد (الیس و ریدماچر36، 1986؛ جکسون، 1988؛ آرنولد و شاینیو37، 1998).
مطالعات موانع فراغتی در دهه 90 رشد زیادی یافت. تغییر دیگر بر اساس نظر جکسون (1991) این بود که واژه تفرج با فراغت جایگزین شد تا پژوهشها حوزههای وسیعتری را دربرگیرند (بکمن و کرامپتون38، 1990). به هر حال، نکته جالب توجه این است که دانشمندان علوم اجتماعی و جامعهشناسان در دو یا سه دهه اخیر است که پژوهشهای خود در مورد محدودیتهای گردشگران را به صورت سیستماتیک و نظاممند و به عنوان زیرشاخهای مشخص در زمینه محدودیت انجام میدهند (جکسون39، 2000)؛ به بیان دیگر، تا همین اواخر پژوهشهای کمی در مورد چارچوب محدودیتهای اوقات فراغت در گردشگری انجام شده بود. اما از ابتدای قرن 21 همکاریهای متعددی برای درک محدودیتهای گردشگری صورت پذیرفته است (هینچ و جکسون40، 2000).
3-2-2 تعریف محدودیت
جکسون تأکید دارد که همه افراد با محدودیتهای خاص خود مواجهند و با شدتها و ترکیبهای متفاوتی از آن روبرو میشوند و نمیتوان کسی را کاملآً فارغ از هر گونه محدودیتی دانست. محدودیتها، موقتی و تحت تأثیر تغییراتی است که در مراحل مختلف زندگی فرد رخ میدهد. میتوان گفت رابطه هر دسته محدودیت با ویژگیهای فردی تقریباً ثابت است (هینچ، هایکی و جکسون41 2001). امروزه محدودیتهای فراغت به عنوان شاخهای از علوم دانشگاهی شناخته شده است (جکسون، 1991) که به عنوان مکانیزمی برای درک بهتر محدودیتهای مشارکت در فعالیتهای فراغتی مورد استفاده قرار میگیرد (بوچانن و آلن، 1985؛ جکسون و سیرل، 1985). علاوه بر این، از محدودیتهای فراغت برای توضیح روندهای در حال تغییر ترجیحات فراغتی در طی زمان (جکسون، 1991) و برای درک تفاوت انتخابها و تجربههای فراغتی بخشهای مختلف جامعه (لی، 2010) نیز استفاده شده است. محدودیتهای فعالیت فراغتی، چه ادراکشده و چه واقعی، در مشارکت بسیار مؤثرند. شرایط ایدهآل آن است که محدودیتها به کمترین حد ممکن خود برسند تا همه گروههای اجتماعی از فرصتهای عادلانهای برخوردار باشند. به هر حال، باید توجه داشت که شکاف و فاصله میان نظریه و عمل، با انجام پژوهشهایی در این حوزه کاهش یافته و کاهش خواهد یافت (گودیل و ویت، 1989).
مطالعه موانع و محدودیتهای فراغت به عنوان مکانیزمی برای درک بهتر موانع مشارکت در فعالیتهای فراغتی در نظر گرفته میشود (بوچانن و آلن، 1985؛ جکسون و سیرل، 1985؛ سامدال و همکاران، 1997). گودیل و ویت (1989) چنین بیان کردهاند که ارائه خدمات تفرجی، ریشه در تلاش برای غلبه بر شرایط محدودکنندهای دارد که مشارکت در تفرج برای افراد و گروهها محدود یا غیرممکن میسازد. توجه به دلایل عدم مشارکت در فعالیتهای تفرجی و نبود فرصتهای فراغتی همیشه مسأله مهمی برای پارکها و خدمات تفرجی ـ فراغتی بوده است (جکسون و اسکات، 1999). واژهنامه آکسفورد42 نیز، واژه «محدودیت» را به عنوان حدگذاری و محدود کردن عمل و جنبش توصیف میکند. در ابتدا، مانع و محدودیت فراغتی به هر فاکتوری اطلاق میشد که تکرار، شدت، مدت یا کیفیت مشارکت در فعالیت تفرجی را کاهش میداد (الیس و ریدماچر، 1986؛ ویت و گودویل، 1989). جکسون در سال 1988 تعریف نهایی را ارائه داده است: «محدودیتها مجموعه دلایلی برای عدم اتخاذ رفتاری خاص هستند و شامل محدودیتهایی میشوند که از مشارکت فرد در فعالیت فراغتی جلوگیری میکنند». محدودیتهای فراغتی مهمترین عواملی هستند که میتوانند باعث جلوگیری، کاهش یا تعدیل مشارکت شوند یا تأثیر منفی بر کیفیت تجربه فراغتی داشته باشند (تائه، 2007). محدودیتها، فاکتورهای غیرمطلوبی هستند که دامنه بسیار گستردهای از تجربیات ناخوشایند سفر گرفته تا تهدیدات جدی برای سلامت و جان مسافران را شامل میشود (سونمز و گرائف43، 1998).
در مجموع، پژوهشگران همواره در تلاش بودهاند تا محدودیتها را به شیوهای گستردهتر و صحیحتر تعریف کنند تا تمامی جنبههای ممکن را در بر گیرد. هندرسون، استالنیکر و تایلور44 (1988) بیان کردهاند که محدودیتها بیش از آن که واقعی باشند، ادراک شده45 هستند (مکگویگان، رابین46، 2004).
جدول 1-2: خلاصهای از تعاریف محدودیتهای گردشگری
تعریفنویسندههر فاکتوری که تکرار، شدت، مدت یا کیفیت مشارکت در فعالیت تفرجی را کاهش دهد.(الیس و ریدماچر، 1986؛ گودویل و ویت، 1989).مجموعه دلایلی برای عدم اتخاذ رفتاری خاص هستند و شامل محدودیتهایی میشوند که از مشارکت فرد در فعالیت فراغتی جلوگیری میکنند. (جکسون، 1988)محدودیتها، فاکتورهای غیرمطلوبی هستند که دامنه بسیار گستردهای از تجربیات ناخوشایند سفر گرفته تا تهدیدات جدی برای سلامت و جان مسافران را شامل میشود.(سونمز و گرائف، 1998)موانع فراغتی مهمترین عواملی هستند که میتوانند باعث جلوگیری، کاهش یا تعدیل مشارکت شوند یا تأثیر منفی بر کیفیت تجربه فراغتی داشته باشند.(تائه 2007)منبع: ادبیات پژوهش
بر اساس آن چه که تا کنون گفته شد:
«تمرکز این پژوهش بر روی آن دسته از عواملی است که میتوانند تأثیر منفی بر تصمیم گردشگران بگذارند یا عامل منفی و محدودیت کشور میزبان عنوان شوند. در این پژوهش محدودیت به چیزی گفته میشود که برای انجام عمل فراغتی خاص در ایران، موانعی را ایجاد میکند، یا باعث عدم رضایت گردشگران میشود و یا از میزان رضایت سفر آنان میکاهد».
4-2-2 مقایسه محدودیت و مانع
پژوهش در زمینه محدودیت، از بررسی موانع اولیه مشارکتکنندگان در سفر آغاز شده است و این واژه پس از آن گسترش یافته است. باید توجه داشت که واژه «محدودیت» مقدم بر واژه «مانع» است؛ زیرا، واژههای «مانع» و «موانع» نمیتواند کل تعریف «محدودیت رفتار گردشگری» را دربرگیرد و به طور کامل این توصیف را پوشش دهد (جکسون، 1988). علاوه بر این، واژه موانع، ذهن پژوهشگران را فقط در یک سمت و سو نگه میدارد و تنها یک نوع از مانع را شامل میشود که چیزی در میان «ترجیحات47» و «مشارکت48» است (کروفورد و گودبی49، 1987).
امروزه طیف گستردهتر و پیچیدهتری از موانع شناسایی شدهاند که واژه محدودیتها آن را توضیح میدهند (جکسون، 1988). این مفهوم علاوه بر موارد فیزیکی و خارجی، موارد داخلی و اجتماعی (کروفورد و گودبی، 1987؛ کروفورد و هادسون50، 1993) و حوزههای روانشناختی درونی (نادیرووا و جکسون51، 2002) را هم شامل میشود. در حال حاضر، نگاه پژوهشگران بیشتر به سمت محدودیتها منعطف است. آنها نگاه خود را از محدودیتهای بیرونی و فیزیکی (مانند امکانات و منابع) به سمت محدودیتهای داخلی (مانند روانشناختی و اقتصادی) و اجتماعی (مانند وضعیت تأهل، خانواده و روابط میان فردی) تغییر دادهاند (کروفورد و گودبی، 1987).
در انگیزه سفر گردشگران عواملی چون سن، جنسیت، سطح تحصیلات، نوع اشتغال، درآمد، وضعیت خانوادگی و محل سکونت افراد تأثیر دارد. برای مثال، مردان نسبت به زنان سادهتر میتوانند به سفر بپردازند و با مشکل کمتری روبرو هستند؛ یا افراد جوان قدرت تحمل سفرهای طولانی و سخت را دارند و پذیرای اندیشههای جدید و روشهای متفاوت زندگی هستند؛ حال آن که، افراد مسن از سفرهای سخت دوری گزیده و قدرت انطباق کمتری با محیط جدید دارند. میزان تحصیلات در علاقهمندی به سفر اثر چندانی ندارد، اما در انتخاب نوع سفر افراد مؤثر است. داشتن فرزند، تعداد و سن فرزندان نیز در میزان اشتیاق خانوادهها به سفر نقش دارد (دیبایی، 1371).
4-2-2 محدودیتهای درون فردی
محدودیتهای درون فردی شامل ویژگیهای شخصیتی و حالتهای روانشناختی افراد است. برخی از این محدودیتها عبارتند از: استرس، نگرانی، عدم علاقه، نگرش گروههای مرجع، ادراک از توانایی شخصی، ارزیابی ذهنی از مناسب بودن و در دسترس بودن فعالیتهای فراغتی، و وجود انواع مختلف از فعالیتهای اوقات فراعت. این محدودیتها بیشتر بر ترجیحات فرد تأثیر میگذارند. به علاوه، شرایط روحی و فیزیکی افراد از جمله محدودیتهای درون فردی هستند که ممکن است طی دوره زمانی کوتاهی تغییر کند (کورفورد و گودبی، 1987؛ نیانپوان، کاتلین و آندریک52، 2008؛ کیم53، 2009).
5-2-2 تعریف محدودیتهای میان فردی
اگر شرکت فرد در فراغت تحت تأثیر سایرین باشد، ممکن است فرد با محدودیتهای میان فردی مواجه شود (ریمور، گودبی، کروفورد و وون آی54، 1993). بر خلاف محدودیتهای درون فردی، محدودیتهای میان فردی هم بر ترجیحات فرد مؤثرند و هم بر مشارکت وی، و احتمالاً در دورههای مختلف از چرخه حیات، متغیرند. موانع میان فردی در اثر نبود افراد دیگر بر مشارکت فرد در فعالیتهایی که نیاز به حداقل یک همراه دارد، رخ میدهند. مشکل به وجود آمده، نتیجه کمبود روابط میان فردی یا عدم هماهنگی ویژگیهای افراد با یکدیگر است. افراد هنگامی چنین مانعی را حس میکنند که نمیتوانند فرد مناسبی برای همراهی در فعالیت خاص بیابند. مسئولیتهای خانوادگی و نداشتن همراه مناسب برای فعالیت خاص از موانع میان فردی محسوب میشوند (ساماندال و همکاران، 1997).
محدودیتهای میان فردی، زمانی به وجود میآیند که برای انجام سفر وجود حداقل یک فرد دیگر ضروری باشد، اما دوست یا عضوی از خانواده افراد، آنها را در سفر همراهی نکند. بر خلاف محدودیتهای درون فردی، محدودیتهای میان فردی در هر دو قسمت ترجیحات و اولویتها، و مشارکت عکسالعمل نشان میدهد (هادسون و گیلبرت55، 1999).
این محدودیتها فاکتورهایی هستند که روابط فرد را با اعضای خانواده، همسر، دوستان، همکاران و همنشینانی که میتوانند فرد را از نظر مالی یا غیرمالی کمک کنند، تحت تأثیر قرار میدهند. همچنین محدودیتهای مرتبط با وضعیت تأهل، اندازه خانواده و چرحه حیات آن، در دسته محدودیتهای میان فردی قرار میگیرند (کروفورد، جکسون و گودبی56، 1991).
6-2-2 تعریف محدودیتهای ساختاری
موانع ساختاری مهمترین و چالشبرانگیزترین دسته عوامل هستند که بیش از سایر محدودیتها مورد مطالعه قرار گرفتهاند (جکسون، 2005). این گروه میان ترجیح فرد و مشارکت وی فاصله میاندازند و شامل کمبود زمان، منابع مالی، فرصت، اطلاعات، دسترسی، فصل و شرایط آب و هوایی میشوند (واکر و ویردن57، 2005). داشتن زمان، موقعیت، اطلاعات و دسترسی، دوره در چرخه حیات، آب و هوا و… از جمله محدودیتهای ساختاری هستند. این نوع از محدودیتها در پژوهشهای پیشین نظر بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده بودند (هادسون و گیلبرت، 1999).
پژوهشهای جکسون در سال 2002 نشان میدهد که محدودیتهای وابسته به هزینه و زمان بیش از همه موانع رخ میدهند. محدودیتهای ساختاری بسته به سن و میزان درآمد تغییر میکند؛ برای مثال، فعالیت فراغتی جوانان تحت تأثیر هزینه و فرصتهای موجود است، در حالی که موانع وابسته به زمان و هزینه در سنین بالا کمتر دیده میشوند. میانسالان بیشتر با محدودیتهای مربوط به خانواده و شغل مواجه میشوند و انزوای جغرافیایی مانع مهمی برای افراد مسن است. سایر محدودیتهای ساختاری مهم عبارتند از: فصل، آب و هوا، مرحله چرخه حیات خانواده، منابع مالی خانواده، زمانبندی ساعات کاری، داشتن فرصت استفاده و آگاهی از این فرصت و عقیده گروه مرجع در مورد مناسب بودن فعالیتی خاص (کروفورد و گودبی، 1987)، مشکلات حمل و نقل، فاصله جغرافیایی و شلوغی زیاد (جکسون، 2005؛ واکر و ویردن، 2005؛ لی، 2010). فرزندان مدرسهای روی زمان سفر رفتن خانوادهها تأثیر میگذارند. لذا زمانبندی و طول تعطیلات مدارس، خود یک عامل محدودکننده است (مکدونالد و مارفی58، 2010).
7-2-2 رفتار گردشگری و محدودیتهای سفر
بسیاری از پژوهشهای انجام شده در مورد عدم تمایل به سفر، به گونهای ادامه و یا پیگیریهای همان پژوهشهایی هستند که در مورد محدودیتهای گردشگران انجام شدهاند. کار59 (2002) نشان داده است که «گردشگری لذتطلبی60» و «رفتار گردشگری61» دو مقوله بسیار نزدیک به هم هستند و امکان بررسی جداگانه آنها در پژوهشهای مختلف غیرممکن است. تئوریها و مفاهیمی که در حوزه گردشگری گسترش یافتهاند، چه در گذشته و چه در زمان حال، برای بهتر درک کردن رفتار گردشگران استفاده میشوند و بالعکس (کار، 2002).
برخی از پژوهشگران به تأثیر محدودیتها در فرآیند تصمیمگیری اشاره میکنند که ممکن است آن را تحت تأثیر قرار دهد. این پژوهشگران «انگیزه62» را به عنوان یکی از عواملی معرفی میکنند که در انتخاب مقصد نقش دارد. عوامل دیگری مانند «محدودیتهای ادراک شده» و «محدودیتهای وضعی گردشگران» باید مورد توجه بازاریابان مقصد گردشگری قرار گیرد (اویسال، 1996؛ اُه و همکاران، 1995؛ پیو و همکاران، 1989).
یکی از ویژگیهای اصلی فعالیتهای فراغتی، آزادی انتخاب فرد است. اما باید توجه داشت که این آزادی انتخاب، چه در گردشگری و چه در تفرج، کاملاً بدون محدودیت نیست. اگرچه انگیزه فردی برای برخی فعالیتهای تفریحی یا گردشگری گرایش ایجاد میکند، اما مشارکت واقعی حاصل انتخاب بهترین گزینهها یا سازش میان شرایط موجود است. انتخاب توسط تعدادی مانع، شامل توانایی فیزیکی، معقولیت اقتصادی، آگاهی، محدودیت زمانی و اجبارات خانوادگی میشود. وجود و شدت این موانع در میان افراد مختلف و گروههای جمعیتشناختی و اجتماعی ـ اقتصادی متفاوت و در مراحل چرخه حیات، متغیر است (هینچ و جکسون، 2000).
پژوهشها حاکی از آن است که محدودیتها، روابط متقابلی دارند و به صورت جمعی بر مشارکت اثرگذارند. بنابراین باید با توجه به آن ارزیابی شوند (بکمن63، 1991؛ بکمن و کرامپتون، 1990؛ بکمن و رایت64، 1990؛ بلیزی65، 1987؛ هندرسون و همکاران، 1988؛ جکسون و دان66، 1987؛ مکگوایر67، 1984؛ رایت و گودیل68 ، 1991).
بنابراین گردشگری و تفریح نیز به تعدادی از موانع واقعی یا ادراکشده مانند ایمنی و سلامت، امنیت و شرایط مالی حساس است. افراد در انتخاب مکان، زمان، مدت، نوع سفر، فعالیتها و هزینههای گشت و گذار آزادند و هر کدام از این موارد ممکن است توسط فاکتورهای پیشبینینشده یا غیرقابل کنترل تعدیل یا تغییر یابند. باید توجه داشت که ادراک فرد از فرصتهای تفرجی موجود به شدت بر روی مشارکت وی تأثیرگذار است (پیگرام و جنکینز69، 1999). به هر حال، نباید فراموش کرد که ارائه خدمات بر اساس اصل برآورده کردن نیازها یا تلاش برای تبدیل نیازهای پنهان به نیازهای آشکار از طریق ارائه چنین خدماتی بوده است (جکسون و اسکات، 1999). به طور کلی، پژوهشهایی که در زمینه محدودیتهای گردشگری و اوقات فراغت انجام شدهاند، پایه و اساس فهم عمیق و دقیق رفتار گردشگری است (گودیل و ویت، 1989).
8-2-2 تعدیل یا تخفیف محدودیتهای فراغت
پژوهشگران در راستای غلبه بر محدودیتهای فراغت، سالها به مطالعه استراتژیهای تعدیلی پرداختهاند و با آزمودن رابطه میان محدودیتهای فراغت با مذاکره، انگیزه و مشارکت، نظریه تخفیف محدودیتها را تکمیل کردهاند (الکساندریس و همکاران، 2002؛ هوبارد و مانل70، 2001). نتایج چنین پژوهشهایی حاکی از آن است که محدودیتهای فراغت الزاماً مجموعه ثابتی نیستند که عدم مشارکت را به همراه داشته باشند؛ بلکه، فرد در مواجهه با این محدودیتها میتواند بر آنها غلبه نماید (کروفورد و همکاران، 1991؛ جکسون، کروفورد و گودبی71، 1993؛ اسکات، 1991).
اسکات (1991) در یک پژوهش کمّی نشان داده است که افراد از روشهای نوینی برای غلبه بر محدودیتها استفاده میکنند؛ این نخستین بار بود که واژه «تعدیل» وارد ادبیات محدودیت شد. نظریه تعدیل بر این اساس استوار است که افراد راهی برای مشارکت در فعالیت مورد علاقه خود مییابند. کی و جکسون (1991) نشان دادهاند که چگونه افراد علیرغم وجود محدودیتها، در فعالیتهای فراغتی منتخب خود شرکت میکنند. از نظر شاو، بونن و مککیب72 (1991) افرادی که با محدودیتهای بیشتری مواجهند، بیشتر در فعالیتهای فراغتی مشارکت دارند. این پژوهش اثر ساختار اجتماعی به عنوان یک محدودیت را بیشتر از پژوهشهای پیش از خود نشان داده است (شاو، بونن و مککیب، 1991).
استراتژیهای تعدیلی عبارتند از: «مدیریت زمان»، «کسب مهارت»، «هماهنگی میان فردی» و «مدیریت منابع مالی» (هوبارد و مانل، 2001). علاوه بر این، نتایج فرآیند تعدیل، به شدت نسبی محدودیتها، و رابطه میان محدودیتها و انگیزه برای مشارکت بستگی دارد (کروفورد و همکاران، 1991؛ لی، 2010).
کی و جکسون (1991) نیز برای غلبه بر محدودیتهای زمانی و مالی، استراتژیهای زیر را پیشنهاد دادهاند:
کاهش، نه قطع مشارکت
پسانداز پول به منظور مشارکت
تلاش در جهت یافتن ارزانترین فرصت
صرفهجویی در کارهای غیرفراغتی
کاهش زمان اختصاص داده شده به کارهای منزل
کاهش ساعات کاری.
سامدال و همکارانش (1997) نیز به طور مشابه نشان دادهاند که افراد چگونه ساعات کاری و برنامه روزمره خود را تغییر میدهند تا بتوانند فعالیتهایی را برگزینند که اهداف فراغتی آنها را برآورده میسازد. جکسون و راکس73 (1995) استراتژی شناختی شامل مدیریت زمان، کسب مهارت، تغییر روابط میان فردی، بهبود وضع مالی، درمان فیزیکی و تغییر خواستههای فراغتی و استراتژیهای رفتاری مانند تعدیل فراغت و غیرفراغت را برشمردهاند (هینچ و همکاران، 2001).
3-2 بخش دوم: صنعت گردشگری ایران
1-3-2 تحلیل SWOT برای صنعت گردشگری در ایران
جدول -22. تحلیل SWOT صنعت گردشگری ایران
نقاط قوت (Strengths) وجود جاذبههای گردشگری
طبیعی
تاریخی
فرهنگی
معماری
نیروی کار ارزان
توان وسیع بازار داخلی (تقاضای وسیع) برای جذب گردشگران با توجه به رشد درآمد سرانه و نیاز مردم به سیر و سیاحت
ارزآوری
توانایی رقابت (با کشورهای همسایه)
نگاه به این بخش به عنوان صادرات
ایجاد اشتغال به صورت مستقیم و غیرمستقیم
پراکندگی جاذبههای گردشگری در سراسر کشورنقاط ضعف (Weaknesses) ناوگان حمل و نقل فرسوده در کلیه سطوح
جادهای
ریلی
دریایی
هوایی
فرسوده بودن بیشتر بخش تأسیسات اقامتی کشور
نارساییهای مدیریتی
عدم آموزش کافی نیروی انسانی
سرمایهگذاری
سازمانهای ذیربط
گمرک
صدور روادید
بانک و بیمه
خدمات پستی
دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری
بالا بودن هزینه سفر به ایران
رقابت منفی
موانع فرهنگی، قانونی و سازمانی توسعه صنعت گردشگری ایران
موانع فرهنگی
تبلیغات
پندارهای نادرست
موانع اجتماعی
اطلاعات و آگاهی ناکافی مردم در زمینه مسایل گردشگری
عدم توجه به سلایق مختلف گردشگری
امنیت
ضعف نظام آماری
موانع و تنگناهای قانونیفرصتها (Opportunities) وجود مناطق بکر و منحصر به فرد جهت جذب گردشگر
طرحهای توسعه جذب گردشگر برای مناطق کویری و توجه خاص به اکوتوریسم (طبیعتگردی)
گسترش مشارکت بخش خصوصی
رشد بالای اقتصادی و درآمد سرانه بالا به توسعه گردشگری کشور کمک شایان توجهی مینماید.تهدیدها (Threats) تأخیر در راهاندازی محتمعهای اقامتی، تفریحی
افزایش ظرفیت گردشگرپذیری در کشورهای همجوار
آلودگی محیط زیست
تلاش در جهت حفظ تمایزات فرهنگی و فردی
نگرانی در مورد افزایش کاربرد تکنولوژی به جای نیروی انسانی و در نتیجه افزایش بیکاری
حضور فعالتر کشورهای رقیب مثل ترکیه در منطقه
محدودیت زیرساختها مانند حمل و نقل
بروز حوادث غیرمترقبه
تبلیغات منفی و سوء توسط رسانههای جمعی کشورهای خارجی
بزرگنمایی بخشی از ناامنیهای موجود در مرزهای شرقی کشورمنبع: نوبخت، محمدباقر و پیروز، الهام. (1387). توسعه صنعت گردشگری در ایران: موانع و راهکارها (چاپ اول). تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی.
2-3-2 صنعت گردشگری در ایران: نگاهی بر محدودیتهای پیش روی گردشگران خارجی
ایران یکی از مهمترین کشورهای جهان از نظر وسعت و قدمت مکانهای تاریخی و فرهنگی به شمار میرود (مشایی و همکاران، 2007). بر همین اساس، پتانسیل بسیار زیادی برای جلب گردشگران بینالمللی دارد. متأسفانه کشورهای اروپایی و امریکا علیرغم روابط پایدار خود با کشورهایی نظیر ژاپن، ترکیه، روسیه، کشورهای آسیای میانه و سایر کشورهای اسلامی (شیعه)، تمام تلاش خود را جهت انزوای بیشتر این کشور به کار میگیرند. این امر مشکلات متعددی را برای گردشگران بینالمللی ورودی به ایران ایجاد کرده است؛ برای مثال، تحریمهای بینالمللی باعث افت خدمات خطوط هوایی داخلی ایران شده است. به گفته دولت امریکا، این تحریمها به دلیل مسأله انرژی هستهای ایران وضع شدهاند. علیرغم تمامی این مشکلات، ایران همچنان در مسیر رشد برای جذب گردشگران خارجی قرار دارد (کوپر و همکاران، 2001؛ کزاک، 2002؛ گلدنر و ریچی، 2006؛ لاوز و همکاران، 2006).
با توجه به این مسأله که سیاستمداران علاقه کمتری به گردشگری دارند، واضح است که این صنعت از نظر سیاسی و اقتصادی، در مقایسه با نفت و سایر بخشها صنعت کماهمیتتری تلقی میشود. این عدم علاقه حتی در رابطه با گردشگری بومی بیشتر نمایان است. در حالی که باید برای گردشگری پتانسیل ایجاد گردد. نفت و گاز در قیاس با ارزش ذاتی خود در کشور، منافع اندکی را ایجاد میکند. همزمان، بیکاری در میان جوانان، یکی از عمدهترین چالشهای اقتصادی و اجتماعی ایران است. جوانان زیر 25 سال، 75 درصد از کل جمعیت را تشکیل میدهند و در برخی نواحی شهری بالای 50 درصد از این مردم جوان کار مناسبی ندارد. گردشگری علیرغم ویژگیهای زیاد کاری و پراکندگی جغرافیایی آن به عنوان بخشی که میتواند فرصتهای کاری زیادی برای این گروه ایجاد کند، بسیار حائز اهمیت است (باتلر و هینچ، 2007).
از طرف دیگر، گردشگری میان دو نگرش دولت نسبت به آن قرار دارد: یکی نگرش نسبت به گردشگری به عنوان وسیلهای برای دستیابی به منافع و پیشرفت اقتصادی، و دیگری به عنوان ابزاری جهت هدایت به سوی جهانی شدن و تهدید ارزشها و هنجارهای بومی (باتلر و هینچ، 2007).
حکومت ایران در این رابطه باید گامهای مؤثری بردارد تا به این تصور غلط در مورد خود پایان دهد. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که آموزههای اسلامی اجازه نمیدهند که برخی اقداماتی که در کشورهای دیگر در مورد توسعه گردشگری انجام میشود در ایران نیز پیاده شود. این مسأله به همان شناخت و درک اسلام برمیگردد که برای پیروان خود آن را حرام کرده است؛ مانند شنای مختلط زنان و مردان و حمام آفتاب گرفتن در سواحل که واکنش زیاد محافل بینالمللی را به همراه داشته است (باتلر و هینچ، 2007).
بازاریابی گردشگری بینالمللی74 در ایران به وفور به وسیله مشکلاتی درباره تصور ملی در ارتباط با وابستگیهای سیاسی و منطقهای و همچنین موضوعات فرهنگی و اجتماعی، با چالش روبرو شده است؛ مخصوصاً حجاب برای زنان و



قیمت: تومان

دسته بندی : مقاله و پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید