02-306-90
دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر
دانشكده اقتصاد و مديريت دريا
گروه حمل و نقل دریایی
پايان نامه كارشناسي ارشد رشته دريانوردي گرايش حمل و نقل دريايي
آينده نگاري ترافيك كانتينري بنادرجنوبي ايراني در افق 1404 -موردکاوی ترمینال کانتینری بندر شهید رجایی-
استادان راهنما:
دكتر سيد ناصر سعيدي
دكتر جعفر سياره
استاد مشاور:
مهندس امير سعيد نور امين
پژوهشگر:
سيد احمد حسيني
بهمن ماه 1390
كليه حقوق مادي مترتب بر نتايج مطالعات، ابتكارات و
نوآوري هاي ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه متعلق
به دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر است .
دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر
دانشكده اقتصاد و مديريت دريا
گروه حمل و نقل دریایی
پايان نامه كارشناسي ارشد رشته دريانوردي
گرايش حمل و نقل دريايي آقای سید احمد حسینی تحت عنوان
آينده نگاري ترافيك كانتينري بنادرجنوبي ايراني در افق 1404
(موردکاوی ترمینال کانتینری بندر شهید رجایی)
در تاریخ 05/11/1389 توسط هیات داوران زیر بررسی و با درجه عالی به تصویب نهایی رسید.
1- استاد راهنمای پایان نامه دکتر سید ناصر سعیدی با مرتبه علمی استاد یار امضاء
2- استاد راهنمای پایان نامه دکترجعفر سیاره با مرتبه علمی استاد یار امضاء
3- استاد مشاور پایان نامه مهندس امیر سعید نور امین با مرتبه علمی مربی امضاء
امضای مدیر گروه امضای مدیر تحصیلات تکمیلی دانشگاه
دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر
تعهدنامه اصالت اثر
اینجانب سيد احمد حسيني تایید میکنم که مطالب مندرج در این پایان نامه حاصل کار پژوهشی اینجانب است و به دستاوردهای پژوهشی دیگران که در این نوشته از آن استفاده شده، مطابق مقررات ارجاع گردیده است. این پایان نامه پیش از این برای احراز هیچ مدرک همسطح یا بالاتر ارائه نشده است. کلیه حقوق مادی و معنوی این اثر متعلق به دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر میباشد.
نام و نام خانوادگی دانشجو: سيد احمد حسيني
امضاء:
تقدیم نامه
تقدیم به
شهداي جنگ تحميلي به خصوص پدر شهيدم
و همسر مهربان
و دختر عزيزم
درسا

تقدیر نامه
بعد از حمد و سپاس به درگاه خداوند تبارك و تعالي، به‌ خاطر الطاف بي دريغش كه هميشه مرا مرحون نعمات خويش قرار داده است، بدون شك نخواهم توانست جوابگوي الطاف و نعماتش باشم، اما مصداق حديث” من لم يشكرالمخلوق لم يشكرالخالق” برخود لازم مي‌دانم كه دستانم را براي شكرگذاري به درگاهش دراز نموده و براي تمامي كساني كه در پيمودن اين راه مرا ياري دادند، چه آنان كه با محبت‌ها، صميميت‌ها، نصيحت‌ها و پيگيري‌هايشان، مرا در زندگي‌ام ياري كردند و چه آنان كه آموختند تا بياموزم كه ناداني و جهل بزرگترين گمراهي است، صميمانه‌ترين آروزها و توفيقات را بنمايم. در ادامه از جناب آقايان دكتر سيد ناصر سعيدي و دکتر جعفر سياره اساتید راهنما و جناب آقاي مهندس امير سعيد نورامين استاد مشاور كه در نگارش و عملي كردن اين پايان‌نامه اينجانب را راهنمايي و همراهي كردند، كمال تشكر و سپاس‌گذاري دارم. هم‌چنين از جناب آقای دكتر بلاغي و مهندس درخشان كه با رهنمودهای ارزنده خود انجام تحقیقات را تسهیل نمودند کمال تشکر و امتنان را دارم. در پايان مراتب قدردانی خود را از تمامي کارکنان اداره بنادر و دریانوردی بندر لنگه به خصوص همكارانم در واحد دريايي و بندري كه اينجانب در تدوين اين پايان‌نامه راهنمايي و همراهي كرده‌اند اعلام میدارم.
خلاصه اصطلاحات
اصطلاحاتمفهوم لاتیناختصارتبادل الکترونیکی اطلاعاتElectronic Data InterchangEDIشورای تجارت خدماتGeneral Agreement on Trade in Services GATSموافقت نامه عمومی تعرفه و تجارت General Agreement on Trade & TariffsGATTمدل سیاست گذاری و برنامه ریزی دریاییMaritime Policy & Planning ModelMPPMروش سناریوScenario ApproachSAواحد بیست فوتی کانتینرTwenty foot Eqivalent unitTEUتوسعه بنادر و کشتیرانی منطقه ایRegional Shipping & Port DevelopmentRSPDکنفرانس تجارت و توسعه سازمان مللUnited Nation Conference on Trade and DevelopmentUNCTAD
نام: سید احمدنام خانوادگی : حسینیمقطع تحصیلی: کارشناسی ارشدرشته و گرایش: دریانوردی – حمل و نقل دریاییاساتید راهنما: دکتر سعیدی ، دکتر سیاره
استاد مشاور: مهندس نورامینتاریخ دفاع: بهمن ماه 1390واژگان كليدي: ترافيك كانتينري، بندر، كشتيراني، پسكرانه و سناریو
آینده نگاری ترافیک کانتینری بنادر جنوبی ایران در افق 1404
(مورد کاوی بندر شهید رجایی)
چکیده
در اين تحقیق سناريوهاي آينده نگاری ترافيك كانتينري بندر شهيد رجايي به منظور تحليل ظرفيت آن بندرجهت جذب و انتقال بخشي از تقاضاهاي بالقوه آن بندر در سال 1404 مورد پژوهش قرار گرفته است. در اين تحقیق، به كمك بررسي روندها و رويدادهاي صورت گرفته در حوزه هاي اقتصاد، تجارت و حمل و نقل دريايي،تحولات كشتيراني، بندر و پسكرانه جهت انتقال بخشي از كانتينرهاي عبوري از اين بندرتحت پنج سناريو مطرح گرديده است. سناريوي آينده نگاري ترافيك كانتينري بندر شهيد رجايي به وسيله روش سناريو كه براي تصويرسازي آينده در شرايط عدم اطمينان به كار مي رود، وضعيت آينده هاي قابل تصور را بر اساس سه تم اصلي شامل؛ جغرافيايي، فني و اقتصادي بسط داده شده است. نتايج حاصله از طرح سناريوهاي مطرح شده نشان مي دهد كه كل تقاضاي كانتينرهاي بندر شهيد رجايي بر مبناي مدل عمومي تعريف شده در سال 1404 تحت پنج سناريو خوشبينانه، خوشبينانه-ميانه، ميانه، ميانه – بدبينانه و بدبينانه به ترتيب برابر با 43830470، 17511835، 7218285، 4453726 و 3062277 تي اي يو خواهد بود و از سویی دیگر تعدادگنتري كرين ها، ترانستینرها، کشنده ها، تعداد اسکله ها و اراضی پسکرانه ها در صورت بروز برخی از سناريوهاي مطرح شده، پاسخگوي تقاضاهاي ترافيك كانتينري آن بندر در سال 1404 نمي باشد.

فهرست مطالب
فصل اول : كليات……………………………………………………………………………………………………….1
1-1مقدمه……………………………………………………………………………………………………………….1
2-1بيان مسئله…………………………………………………………………………………………………………2
1-3 اهميت،ضرورت و كاربرد نتايج………………………………………………………………………………….3
1-4 اهداف تحقيق……………………………………………………………………………………………………..4
1-5 فرضيات تحقيق…………………………………………………………………………………………………..5
1-6 قلمرو زماني و مكاني تحقيق……………………………………………………………………………………5
1-7 روش تحقيق………………………………………………………………………………………………………6
1-7-1 روش گردآوري داده ها……………………………………………………………………………………6
1-7-2 روش تحليل داده ها……………………………………………………………………………………….6
1-8 ساختارتحقيق…………………………………………………………………………………………………….6
1-9 نوآوري تحقيق……………………………………………………………………………………………………7
1-10 استفاده كنندگان نتايج تحقيق………………………………………………………………………………7
فصل دوم : پيشينه تحقيق………………………………………………………………………………………………8
2-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………..8
2-2 بررسي پيشينه تحقيق………………………………………………………………………………………….9
2-2-1 مطالعات انجام شده در زمينه عمليات ترمينال كانتينري با استفاده از روشهاي مختلف………9
2-2-2 كاربرد سناريو در ساير بخشها………………………………………………………………………..11
2-2-3 كاربرد روش سناريو در حمل و نقل…………………………………………………………………12
2-3 نوآوري در تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………….13
فصل سوم: روندها و رويدادهاي حوزه اقتصاد بين الملل، ايران و تحولات حوزه كشتيراني و …………………..14
3-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………….14
3-2 بررسي و تحليل وضعيت اقتصادي جهان و ايران………………………………………………………..15
3-2-1 توسعه كسب و كار به منظور رفاه بشر………………………………………………………………16
3-2-2 نگاهي به سازمان تجارت جهاني…………………………………………………………………….16
3-2-3 جهاني شدن و اقتصاد جهاني………………………………………………………………………..16
3-2-4 ابزارهاي جهاني شدن…………………………………………………………………………………17
3-2-4-1 تجارت بين الملل…………………………………………………………………………………..17
3-2-4-2 بين المللي شدن توليد…………………………………………………………………………….18
3-2-5 چشم انداز اقتصاد ايران……………………………………………………………………………….18
3-3 تحولات كشتيراني، بندر و پسكرانه………………………………………………………………………..19
3-3-1 تحولات حمل و نقل بين المللي دريايي……………………………………………………………19
3-3-1-1 مسيرهاي حمل و نقل شرق-غرب………………………………………………………………21
3-3-1-2 مسيرهاي حمل و نقل تركيبي شرق-غرب ……………………………………………………22
3-3-2 حمل و نقل كانتينري…………………………………………………………………………………22
3-3-2-1 ويژگيهاي يک بندر کانتينري…………………………………………………………………..23
3-3-3 تحولات حوزه كشتيراني…………………………………………………………………………….23
3-3-3-1 شكل گيري نظام همكاري جديد در قالب اتحادهاي استراتژيك…………………………..24
3-3-3-2 از ادغام تا اتحاد ……………………………………………………………………………………………………………….24
3-3-3-3 مزاياي اتحادهاي استراتژيك……………………………………………………………………25
3-3-3-4 مديريت زنجيره عرضه به عنوان اصلي ترين عامل يكپارچگي نظام حمل و نقل………25
3-3-3-5 اتحاد استراتژيك و صنعت كشتيراني…………………………………………………………26
3-3-3-6 اتحادها در كشتيراني كانتينري: مروري بر ادبيات…………………………………………..28
3-3-3-7 كانتينريزاسيون وتاثيرات آن بر بنادر و كشتيراني…………………………………………..28
3-3-3-8 چالش هاي بنادر در تحولات حوزه كشتيراني……………………………………………….29
3-3-4 تحولات بندري………………………………………………………………………………………30
3-3-4-1 رقابت در بنادر………………………………………………………………………………….30
3-3-4-2 تغييرات تكنولوژي دريايي……………………………………………………………………..30
3-3-4-3 سلسله مراتب بنادر………………………………………………………………………………………………………31
3-3-5 چشم انداز ترمينال كانتينري بندر شهيد رجايي……………………………………………..32
3-3-6 نقش بنادر خشک درتوسعه پسکرانه به عنوان راهكاري جهت بهبود عملکرد بنادر……….32
3-3-6-1 بنادر خشک در ايران………………………………………………………………………….33
فصل چهارم : روش سناريو……………………………………………………………………………………..34
4-1 مقدمه…………………………………………………………………………………………………….34
4-2 برنامهريزي آينده………………………………………………………………………………………34
4-2-1 پيش بيني………………………………………………………………………………………..35
4-2-2 ضعفهاي پيش بيني……………………………………………………………………………36
4-3 برنامه ريزي و تحليل تحت شرايط عدم اطمينان………………………………………………..36
4-4 سناريو چيست؟………………………………………………………………………………..37
4-4-1 تعاريف و ويژگي هاي سناريو…………………………………………………………………37
4-4-2 عناصر سناريو……………………………………………………………………………………38
4-4-3 انسجام دروني سناريو………………………………………………………………………..39
4-4-4 بعد زماني سناريو……………………………………………………………………………..40
4-4-5 روشهاي سناريوسازي………………………………………………………………………..40
4-4-6 كاربرد سناريو: فرمول بندي استراتژي……………………………………………………..41
4-5 ويژگيهاي عمومي موضوع مورد مطالعه…………………………………………………………42
4-6 صورت كلي سناريوي ترافيك كانتينري بندر شهيد رجايي در افق 1404……………..43
4-7 عوامل موثر بر سناريوي ترافيك كانتينري بندر شهيد رجايي……………………………….43
فصل پنجم : مدل سازی، تحليل و ارزيابي سناريوها…………………………………………………………………….44
5-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………….44
5-2 برآورد تجارت كانتينري جهان و ايران در سال 2025……………………………………..44
5-2-1 پروژه MPPM……………………………………………………………………………..45
5-2-2 پروژه RSPD……………………………………………………………………………….46
5-2-3 تعريف مدل عمومي تعيين كانتينري بندر شهيد رجايي در افق 1404……………48
5-9: مقايسه رشد GDP ايران و جهان در سال های 2010-1992………………………56
5-3 تم جغرافيايي……………………………………………………………………………………..58
5-4 تم فني ………………………………………………………………………………………………………………………….60
5-4-1 تحليل ظرفيت…………………………………………………………………………….62
5-4-1-1 محاسبه ظرفيت مورد نياز بر مبناي تقاضاي بالقوه……………………………………..64
5-5 تم اقتصادي…………………………………………………………………………………………………………………….69
5-5-1 تخمين هزينه هاي زيرساختي يك ترمينال كانتينري جديد……………………..71
5-6 خلاصه و نتيجه گيري…………………………………………………………………………74
فصل ششم: بحث و نتيجه گيري…………………………………………………………………………………………….75
6-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………75
6-2 ضعف هاي اصلي سناريو بر مبناي هر تم…………………………………………………76
6-3 يافته هاي تحقيق……………………………………………………………………………..77
6-4 نتيجه گيري…………………………………………………………………………………………………….78
6- 5 محدوديتها…………………………………………………………………………………………..79
6-6 پيشنهادات……………………………………………………………………………………79
منابع و مراجع……………………………………………………………………………………..80
مراجع فارسي……………………………………………………………………………………..80
منابع انگليسي……………………………………………………………………………………82
پیوست یک : برآورد تجهیزات مورد نیاز در سال 1404………………………………….86
پیوست دو : تخمین هزينه تامین تجهیزات عملیات کانتینری……………………………………92
فهرست اشکال
شکل3-1: مدل مفهومي عملكرد بنادر و كشتيراني ها در اقتصاد جهاني…………………………………………..15
شکل 3-2: نقش بنادر هاب و اسپاك در زنجيره توزيع جهاني……………………………………………………..20
شکل3-3: مسيرهاي تجارت شرق-غرب……………………………………………………………………………..21
شکل3-4: مسيرهاي حمل و نقل تركيبي شرق-غرب…………………………………………………………………………………………..22
شکل3-5: نيروهاي مؤثر و تغيير مناسبات ميان خطوط كشتيراني………………………………………………………………………26
شکل3-6: جايگاه خطوط كشتيراني از نگرش سنتي تا رويكرديكپارچه در زنجيره عرضه……………………………………27
شکل3-7: عوامل تمركز در كشتيراني لاينر…………………………………………………………………………29
شکل 4-1: الگوي انسجام دروني سناريو……………………………………………………………………………..40
شکل 42: نقش سناريو در درك استراتژي…………………………………………………………………………………………………………..42
شکل 5-2: پيش بيني نرخ اقتصاد جهاني تا 2011 بوسيله پروژه MPPM……………………………………………………….46
شکل 5-3: پيش بيني رشد GDP مناطق حوزه اسكاپ……………………………………………………………………………………..47
شکل 5-4: پيش بيني حجم تجارت كانتينري جهان از سال 2015- 1980……………………………………………………..47
شکل 5-5: مدل تعيين حجم ترافيك كانتينري ايران و جهان……………………………………………………………………………49
شکل 5-6: سيكل هاي تجاري اقتصاد……………………………………………………………………………..50
نمودار5-7: مقايسه نرخ رشد اقتصادي و تجارت كانتينري………………………………………………………..53
نمودار 5-8: تطبيق نرخ رشد اقتصادي و كانتينري طي سال های 2009-1991……………………………………………..53
شکل 5-9: مقايسه رشد GDP ايران و جهان در سال های 2010-1992……………………………………………………..56
شکل5-10: تطبيق نرخ رشد كانتينري ايران و جهان در سال های1992-2010……………………………..56
شکل 5-11: سهم بندر شهید رجایی از تجارت كانتينري جهان طي سال هاي 1992-2010……………………….57
شکل 5-12: عمليات تخليه و بارگيري كشتي در بنادر كانتينري بوسيله تجهيزات تخصصي………………………….62
شكل 5-13 : تعداد كشنده مورد نياز براي عمليات 40 فوتي……………………………………………………69
فهرست جداول
جدول4-1: تفاوت تحليل به وسيله روش سناريو با روش هاي سنتي آماري…………………………………………………………..38
جدول 5-1: حالت هاي رشد اقتصادي مبتني بر سيکلهاي اقتصادي…………………………………………………………………….51
جدول5-2: سناريوهاي رشد كانتينري ميتني بر سيکلهاي اقتصادي……………………………………………………………………..51
جدول5-3: مقايسه ميانگين رشد اقتصادي و كانتينري جهان……………………………………………………………………………….52
جدول5-4: حجم تجارت كانتينري جهان در سالهاي 1991-2010…………………………………………………………………….53
جدول5-5: ترافيك كانتينري جهان در 2025 …………………………………………………………………………………………………….54
جدول5-6: مقايسه آيتم هاي اقتصادي و كانتينري ايران و جهان در سال های 2010-1992…………………………54
جدول 5-7: برآورد حجم ترافيك كانتينري بندر شهید رجایی در سال 1404…………………………………………………58
جدول5-8: تعداد و نوع تسهيلات بندر شهيد رجائي ……………………………………………………………………………………….62
جدول 5-9: برآورد تعداد تجهیزات و تسهيلات ترمينال كانتينري شهيد رجائي در سال 1404……………………..67
جدول 5-10: پيش بيني شاخص هاي مهم اقتصادي بر مبناي سند استراتژي توسعه صنعتي……………………….70
جدول 5-11: تخمین هزينه های احداث تجهیزات وتسهیلات بندر شهيد رجايي در سال 1404 ………………..73
جدول 6-1: برآورد تعداد و هزينه تجهيزات و تسهيلات كانتينري بندر شهيد رجايي در سال 1404……………77
جدول پ 1-1 برآورد حجم ترافیک کانتینری جهان بر اساس مدل سناریو……………………………………………………86
جدول پ 1-2 برآورد حجم ترافیک کانتینری بندر شهید رجایی بر اساس مدل سناریو……………………………….87
جدول پ 1-3 پیش بینی اسکله های کانتینری مورد نیاز بندر شهید رجایی بر اساس مدل سناریو…………..88
جدول پ 1-4 پیش بینی تعداد گنتری کرین های مورد نیاز بندر شهید رجایی بر اساس مدل سناریو……..89
جدول پ 1-5 برآورد تعداد ترانستینر مورد نیاز بندر شهید رجایی بر اساس مدل سناریو………………………….90
فصل اول : كليات
1-1مقدمه
حمل و نقل همواره از مهمترين بخشهاي مرتبط باهرگونه فعاليتهاي توليدي و خدماتي به شمار رفته و يکي از عوامل مؤثر در رشد و توسعه اقتصادي هر کشور محسوب مي گردد. از بين بخشهاي متفاوت حمل و نقل (زميني، هوايي و دريايي)، بخش حمل و نقل دريايي بنا به دلايل اقتصادي از جمله، هزينه پايينترحمل و نقل در مقايسه با ساير بخشها و همچنين، حجم بسيار بالا و ظرفيت فوقالعاده، مهمترين بخش محسوب مي گردد. با توجه به سهم بسيار بالاي بخش حمل و نقل دريايي در صرفه جويي هزينه ها، اين بخش غالباً نقش فعالي در القاي اصلاحات و خواستههاي خود به ساير بخشها دارد. شبکه حمل و نقل به ويژه در بخش دريايي، به دليل گستردگي ارتباطات جهاني و مبادلات بينالمللي، همواره در معرض تغييرات محيطي قرار داشته و دارد. اين تغييرات را ميتوان بصورتهاي تکنولوژيکي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي در نظر گرفت که هر يک به نوعي مي تواند بر نحوه عملکرد ساير بخشها و همچنين بر شبکه حمل و نقل تأثير گذار باشد (غروي، 1381).
يکي از مهمترين تغييرات تکنولوژيکي، پيدايش کانتينر و گسترش کاربرد آن در سطح وسيع در شبکه حمل و نقل بين المللي است. کانتينر به دليل امتيازات خاص خود، به سرعت در شبکه حمل و نقل رسوخ پيدا کرده و کليه کشورهاي جهان را ملزم به اصلاح سيستم حمل و نقل خود نموده است.کانتينري کردن به معناي جابجايي محموله ها در کانتينرها، سيستمي است که در دريا و خشکي پيشرفت کرده است، کانتينري شدن حمل و نقل بين المللي از اواخر دهه 60 ميلادي با ورود کانتينر آغاز شده و در دهه 70 ميلادي توسعه يافته است (غروي، 1381).
با توجه به گرايش روز افزون ناوگان حمل و نقل دريايي جهان در جهت کانتينری نمودن محمولات، جهت پاسخگويي به نيازهاي واردات و صادرات هر کشور، بدون شک کانتينريزاسيون به عنوان اصلي ترين مشخصه توسعه اقتصادي کشورها محسوب شده و بخش قابل توجهي از اقتصاد هر کشور را تشکيل مي دهد. اهميت اين موضوع وقتي قابل ذکر است که امروزه بيش از 90 درصد کالاهاي تجاري توسط حمل و نقل دريايي جابه جا مي گردد و در اين روش نيز سهم حمل و نقل کانتينري در حال افزايش ميباشد، اگر چه تعيين ارزش مالي محمولات در حمل و نقل کانتينري، تقريباً غير ممکن است اما صندوق توسعه و تجارت سازمان ملل ارزش آن را تا حدود 5 درصد مجموع تجارت جهاني برآورد کرده است( صفارزاده و همكاران، 1385).
در ابتداي اين فصل توضيح مختصري در خصوص اهميت مسئله آينده نگاري ترافيك كانتينري بندر شهید رجایی ارائه شده و سپس اهداف تحقيق به طور خلاصه شرح داده مي شود و در ادامه روش هاي دست يابي به اين اهداف نيز مشخص خواهد شد .
2-1بيان مسئله
کشور ايران با حدود 3000 كيلومتر مرز دريايي، موقعيت ويژه اي در منطقه و نيز به لحاظ ارتباط با آبهاي جهان از اهميت فوقالعاده اي در بخش حمل و نقل دريايي برخوردار است و از سويي ديگر با قرار گرفتن در مسير تجارت جهاني موقعيت بسيار ممتازي دارد که مي تواند منشأ درآمدهاي اقتصادي فراواني باشد، همچنين ايران به دلايل مختلفي از جمله جغرافياي دريايي، داشتن موقعيت مناسب در بين کشورهاي اروپايي و آسياي ميانه، دسترسي به خليج فارس و درياي عمان در جنوب و دريايي خزر درشمال و قرار گرفتن در مسير کريدور شمال- جنوب و نيز شرق- غرب به عنوان چهار راه تجارت جهاني مطرح است (طرح جامع بنادر ايران، 1383).
از اين رو کشور ايران به منظور دستيابي به سهم بيشتر در اين صنعت (ازنظر تناژ و درآمد)، چارهاي جز تقويت ظرفيتهاي باالقوه و اجراي طرحهاي توسعهاي شبکه حمل و نقل، ايجاد زيرساختهاي مرتبط، سرمايه گذاري، مديريت و توسعه تجهيزات و منابع انساني در بنادر را نخواهد داشت و از آنجايي که بر اساس نتايج مطالعات طرح جامع بنادر کشور ظرفيت عملياتي بنادر کشور درسال 1394 به 160 ميليون تن خواهد رسيد که نيمي از آن (7 ميليون تي اي يو) به صورت کانتينري ميباشد، بنابراين شناخت فاکتورها و عوامل مؤثر بر ترافيک کانتينري در بنادر کشور و در نظر گرفتن طيف وسيعي از حالتهاي ممكن در عمليات كانتينري در سالهاي آتي به منظور استفاده از ظرفيت و پتانسيلهاي كشور در اين صنعت و برنامه ريزي جهت ايجاد زيرساختهاي لازم براي تحقق اهداف خويش بسيار حائز اهميت است. بي ترديد در اين چارچوب مطالعه و تحقيق در خصوص وضعيتهاي ممكن در آينده ممكن ترافيك كانتينري بنادر كشور به عنوان يك برنامه استراتژيك در بخش حمل و نقل دريايي و به ويژه حمل و نقل كانتينري مطرح بوده و ميتواند در بر گيرنده تمامي جوانب اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، سياسي و عمراني ملي با نگرش به سند چشم انداز توسعه بیست ساله كشور1موجب گردد تا كليه سرمايه گذاريها در توسعه اين بخش با هماهنگي بيشتر دستگاهها و در چارچوب اهداف مشخص و اولويتبندي شده به نتيجه مطلوبتري دست يابد و منجر به ساخت، توسعه و تجهيز بنادر در ابعاد لازم، استفاده از تجهيزات پيشرفته و نهايتاً استفاده از تكنولوژي مدرن اطلاعاتي و نهادينه سازي جهت پذيرش مناسب محمولات، افزايش ميزان ترانزيت، ترانشيپ، واردات و صادرات و به ويژه صادرات غير نفتي به منظور دست يابي به امري حياتي در افزايش رشد اقتصاد ملي و توسعه پايدار گردد. از آنجا كه در معادلات سياسي و اقتصادي و لجستيكي كشور در قرن بيست و يكم، نقش بنادر بسيار حساس و سرنوشت ساز است، بنابراين براي ايجاد و حفظ کريدورهاي جابجايي كالاي منطقه در كشورمي بايست بنادر خود را با ظرفيتي مناسب، تجهيزات مدرن و پيشرفته، ايمن و سريع مجهز نماييم و اين اهداف بدون برنامه ريزي و داشتن اطلاعات كافي از حالت هاي ممكن درامر جابه جايي محمولات محقق نخواهد شد(طرح جامع بنادر ايران، 1383).
بنابراين در اين تحقيق به دنبال آن هستيم تا حجم تقاضاهاي بالقوه ترافيک کانتينري بندر شهيد رجايي در حالتهاي مختلف را تعيين نماييم. در اين تحقیق هدف از آينده نگاري، پيش بيني بر مبناي مدل هاي اقتصادسنجي آينده و گذشته نيست، بلکه اين تحقيق تلاش مينمايد تا با ايجاد تغيير در فاکتورهاي موثر در صنعت حمل و نقل کانتينري، آينده هاي اين صنعت در سال 1404 را پيشبيني نمايد تا از اين طريق حالتهاي مختلف توسعه و يا ايجاد زيرساختهاي جديد به منظور افزايش حجم عملکرد بنادر کشور در دستور کار برنامهريزان بندري قرار گيرد. با توجه به اينکه پيش نياز چنين هدفي داشتن برنامه ريزي صحيح و جامع بوده و هيچ برنامهريزي نيز بدون مطالعه و پژوهش محقق نخواهد شد و نظر به اينکه سال 1404 سال پايان سند چشم انداز کشور مي باشد، بنابراین آينده- نگاري ترافيک کانتينري بندر شهید رجایی از سال 1390 لغايت 1404 با توجه به اصليترين متغيرهاي اثر گذار با رويکردي متفاوت ميتواند پيش نياز و مأخذي براي برنامهريزي در پانزده سال آتي حمل و نقل دريايي در آن بندر باشد .
1-3 اهميت،ضرورت و كاربرد نتايج
نظر به اينكه برنامه ريزي مبناي توسعه اقتصادي هر كشور محسوب شده و به منظور ايجاد هر برنامهاي نيز تصويري هرچند خام و مختصر مورد نياز است و از آنجا كه آينده نگاري موضوعي است كه به طور خاص با جهان در حال تغيير كنوني عجين شده و بنابراين محققين را وادار ميسازد كند تا به منظور مواجه منطقي با فرصتها و تهديدهاي احتمالي ، آيندهاي هرچند مبهم، اما منسجم را بر اساس روندها و رويدادهاي گذشته و موجود پيشبيني نمايند. در بخش حمل و نقل دريايي داشتن تصويري از وضعيت آتي به منظور ارائه برنامههاي جامع ضرورتي اجتناب- ناپذير است. حمل و نقل كانتينري روند رو به رشدي را در سال های اخير تجربه نموده و اين تحقيق تلاش مينمايد تا با نگاهي علمي اهميت و لزوم توجه به اين موضوع را در بندر شهید رجایی بيان نمايد.
يكي از مهمترين دلايل انتخاب موضوع اين تحقيق را ميتوان احتمال از بين رفتن موقعيت بندر شهید رجایی در زنجيره حمل و نقل بین المللی دريايي در سال هاي آتي بر شمرد. اين تحقيق با شناسايي متغيرهاي اثرگذار بر حمل و نقل كانتينري مي تواند حساسيت اين بخش بر هر يك از متغيرها را نشان دهد. در نتيجه بيشترين كاربرد اين تحقيق در جامعه برنامهريزي حمل و نقل كشور و خصوصا” در بخش حمل و نقل دريايي متصور ميباشد. هر نوع تغييري كه در متغيرها ايجاد شود مي تواند سرمنشا تغييرات بعدي در حجم ترافيك كانتينري و متعاقبا تعداد تجهيزات اصلي مورد نياز گردد. برخی دیگر از كاربردهاي اين تحقيق عبارتند از:
• استفاده از آن در تدوين برنامه جامع بندر شهيد رجايي در سال هاي آتي
• استفاده از آن به عنوان پيش نيازي در تهيه برنامه هاي استراتژيك درايجاد بازارهای جدید در بندر شهيد رجايي.
• استفاده از آن به منظور مقايسه برخي از شاخص هاي عملياتي بندر شهيد رجايي با بنادر مهم منطقه و جهان.
• فراهم آوردن پيش نيازي براي اصلاح ساختار نظام عمليات کانتینری موجود در بندر شهيد رجايي و برنامه ريزي در جهت افزايش كارايي در آن بندر.
• استفاده از آن به منظور ارزیابی اقتصادی سرمايه گذاري هاي در نظر گرفته شده آتي در بندر شهید رجایی و پيشگيري از هدر رفتن منابع مالی موجود و اولويت بندي در سرمايه گذاري ها.
• برنامه ريزي در جهت جلب خطوط اصلي كشتيراني پس از رفع موانع ظرفيتي و تجهيزاتي در بندر شهيد رجايي در جهت افزایش ظرفیت عملیاتی در آن بندر.
1-4 اهداف تحقيق
هدف اصلي اين پژوهش بررسي و تعيين حجم تقاضاي هاي بالقوه ترافيك كانتينري بندر شهيد رجايي در سال 1404 و ارزیابی آن با ميزان عرضه خدمات كانتينري قابل ارائه در آن بندر مي باشد.
اهداف فرعي اين تحقيق عبارتند از :
• تعيين تعداد تجهیزات عملیات کانتینری شامل گنتري كرين ها، ترانستينر ها وكشنده هاي مورد نياز جهت پاسخگويي به تقاضای ترافيک كانتينري در سال 1404 .
• تعيين ميزان اراضي پشتيباني مورد نياز جهت پاسخگويي به تقاضای ترافيک كانتينري بندر شهيد رجايي در سال 1404
• تعيين تعداد اسكله هاي کانتينري مورد نياز جهت پاسخگويي به تقاضای ترافيک كانتينري بندر شهيد رجايي در سال 1404
1-5 فرضيات تحقيق
اين مطالعه براي پاسخگوئي به فرضياتي طراحي شده كه در اينجا بعنوان فرضيات اصلي تحقيق شناسايي شده و هسته اصلي تحقيق نيز بمنظور پاسخگوئي به اين فرضيه ها طراحي طراحي شده اند. فرضيه اصلي اين تحقيق مستقيما به تعيين كمي حالتهاي مختلف تقاضاي ترافیک كانتينري بندر شهید رجایی در سال 1404 خواهد پرداخت. مهمترين فرضياتي که در اين تحقيق پرداخته خواهد شد عبارتند از:
فرضيه اصلي:
• خدمات كانتينري قابل ارائه موجود در بندر شهيد رجايی پاسخگوی حجم تقاضاي ترافيك كانتينري آن بندر در سال 1404 نمي باشد.
فرضيات فرعي:
• تعداد تجهیزات عملیات کانتینری شامل گنتري كرين ها، ترانستينرها و كشنده های مورد نياز بندر شهيد رجايي پاسخگوي تقاضاهاي بالقوه ترافيك كانتينري در سال 1404 نمي باشد .
• ميزان اراضي پشتيباني مورد نياز بندر شهيد رجايي پاسخگوي تقاضای ترافيك كانتينري در سال 1404 نمي باشد.
• تعداد اسكله هاي كانتينري مورد نياز بندر شهيد رجايي پاسخگوي تقاضای ترافيك كانتينري در سال 1404 نمي باشد.
1-6 قلمرو زماني و مكاني تحقيق
با توجه به هدف های بیان شده در این مطالعه، از ميان بنادر جنوبی كشور، بنادري كه به امر حمل و نقل كانتينري با ظرفيت بيش از يك ميليون تي اي يو اشتغال دارند، پرداخته خواهد شد. بنابراین اين تحقيق به مورد کاوي مهم ترين ترمينال کانتينري ايران يعني ترمينال کانتينري بندر شهيد رجايي از سال 1390 لغايت 1404 خواهد پرداخت.
1-7 روش تحقيق
این تحقیق از نوع کاربردی بوده و بر مبنای مطالعات کتابخانه ای، بررسی اسناد و نیز مطالعات میدانی انجام می شود. با توجه به اینکه هدف این تحقیق آینده نگاری می باشد، از روش سناریو برای تجزیه و تحلیل دادهها و اطلاعات استفاده خواهد شد.
1-7-1 روش گردآوري داده ها
در اين تحقيق روندها و رويدادها از مطالعات کتابخانهای، بررسی اسناد، مدارک، کتابها، مقالات و جستجوی اینترنتی استخراج خواهند شد وآمار و داده های لازم نیز ازگزارش هاي منتشر شده از سازمان تجارت جهاني، بانك جهاني و سازمانهاي توسعه بين المللي نظير آنكتاد، اسكاپ و همچنین مركز آمار ايران، بانك مركزي، سازمان بنادر و دريانوردي ایران و شركت كشتيراني جمهوري اسلامي استخراج خواهند گردید.
1-7-2 روش تحليل داده ها
در تحليل دادهها به وسيله متدولوژي سناريو، اطلاعات فني عملیات کانتینری در حالتهاي مختلف تقاضاي هاي كانتينري بندر شهيد رجايي محاسبه محاسبه خواهد گردید و در نهايت با رويكردي تطبيقي به بررسی وضعيتهاي مختلف عملیات کانتینری بندر شهید رجایی در سال 1404 پرداخته خواهد شد که اين محاسبات شامل تعيين ظرفيت تسهيلات بر مبناي مشخصات ابزارهاي كنوني و روندهاي تكنولوژي بوده وآنگاه برآوردهاي مالي آنها را محاسبه خواهد گردید.
1-8 ساختارتحقيق
با توجه به هدف های پیش رو این تحقیق در چهار گام انجام میگردد:
– در گام اول، با استفاده از تحقیقات و پروژه های انجام شده توسط اسکاپ حجم ترافیک کانتینری جهان در سال 2025 بر اساس سناریو های تعریف شده محاسبه خواهند گردید.
– در گام دوم، با توجه به بررسی و مطالعه سهم عملکرد ترمینال کانتینری بندر شهید رجایی از حجم کانتینری جهان در سال های گذشته ، حجم ترافیک کانتینری آن بندر از حجم کانتینری جهان در سال 1404 بر اساس سناریو های تعریف شده محاسبه و تعیین خواهند گردید.
– در گام سوم، بر اساس حجم ترافیک کانتینری بندر شهید رجایی در سال 1404 تعداد تجهیزات و ظرفیت تسهیلات کانتینری مورد نظر این تحقیق بر اساس سناریو های تعریف شده محاسبه و با تعداد تجهیزات و ظرفیت تسهیلات موجود جهت ارزیابی در نحوه پاسخگویی آن بندر در سال 1404 مشخص خواهند گردید.
1-9 نوآوري تحقيق
مطالعات انجام شده عمدتا” در صدد بودهاند تا بر مبناي دادههاي گذشته به پيش بيني حجم ترافيك کانتينري بپردازند، اما در اين تحقيق در صدد آن هستيم تا بر مبناي اطلاعات گذشته، حال و با استفاده از روش سناريويي آيندههاي ممکن ترافيك کانتينري را تصويرسازي نماييم که استفاده از اين روش به نسبت ساير روشهاي كارگرفته شده در تحقيقات پيشين بسيارمتفاوت است .
1-10 استفاده كنندگان نتايج تحقيق
مهمترين استفاده کنندگان از روش ها و مدل ارائه شده در اين تحقیق عبارتند از مديران ترمينالهاي کانتينري، سازمان بنادر و دريانوردي ايران، وزارت راه و شهرسازی ايران، دانشجويان ، محققين و يا کاربراني که به نحوي با امور مربوط به مديريت منابع، لجستيک، مديريت مالي حمل و نقل دريايي، بهرهوري درون ترمينالي و زنجيرههاي تامين و توزيع کالا در ارتباط ميباشند.
فصل دوم : پيشينه تحقيق
2-1 مقدمه
در اين فصل به بررسي پيشينه تحقيق پرداخته خواهد شد. هدف اصلي از تدوين اين فصل آشنا نمودن خواننده با تحقيقات انجام شده در حوزه هاي عملياتي، لجستيک و مديريتي ترمينالهاي کانتينري است.
موضوع مورد نظر در كشورهاي اروپايي به خصوص آنها كه از مزيت نسبي حمل و نقل برخوردار بودهاند، كاملا” شناخته شده است، هر چند كه تحقيقات گستردهاي در مورد ترمينال كانتينري با استفاده از روشهاي شبيهسازي و… صورت گرفته است، اما اين پ‍‍ژوهش با رويكردي متفاوت (تحليل سناريو) گامي تازه در نگرش به ترافيك كانتينري بندر شهید رجایی در سال 1404 بر خواهد داشت.
2-2 بررسي پيشينه تحقيق
در اين پژوهش در ابتدا به صورت خلاصه به برخي از تحقيقات صورت گرفته در حوزه فعاليتهاي عملياتي مربوط به ترمينالهاي كانتينري با استفاده از روش شبيهسازي پرداخته و سپس برخي از تحقيقات انجام شده در سيستمهاي حمل و نقل به روش سناريو بيان خواهند شد .
2-2-1 مطالعات انجام شده در زمينه عمليات ترمينال كانتينري با استفاده از روشهاي مختلف
روشهاي مختلفي براي بررسي کارآيي ترمينالهاي کانتينري وجود دارد . Kozan (2000)، از يک مدل شبکهاي براي تحليل عمليات ترمينالهاي کانتينري و حمل و نقل کانتينري استفاده کرد. Vis et al. (2003) به صورت جامع، مسايل متنوع تصميمگيري در ترمينالهاي کانتينري را بررسي کردند Steenken (2004) نيز عمليات و فرآيندهاي لجستيکي مهم در ترمينالهاي کانتينري را بررسي و طبقه بندي نمودند. Günther and Kim (2006) عمليات ترمينال هاي کانتينري را به صورت کلي بررسي و طبقه بندي کردند. Cullinane et al. (2006 )روشهاي متداول بررسي کارآيي بنادر را با هم مقايسه کرده و از دادههاي بنادر کانتينري بزرگ دنيا براي مطالعه، بررسي و تحليل مسائل مربوطه استفاده کردند.
Gambardella (2001) مسئله استفاده بهينه از منابع و تجهيزات ترمينالهاي کانتينري را بررسي کردند. آنها با استفاده از مدلسازي، حرکت جرثقيلهاي ساحلي و محوطهاي را نيز زمانبندي نمودند.
بهينهسازي عمليات در ترمينالهاي کانتينري همواره از چالشهاي پيشروي مديران بنادر و ترمينال ها بوده است. Mutry (2005) با استفاده از روش تصميمگيري کامپيوتري، بهينه سازي عمليات ترمينال کانتينري هنگ کنگ را بررسي کردند. هدف اين محققين کاهش زمان انتظار کشتيها، زمان توقف کاميونها و نيز کاهش ترافيک در مسيرهاي داخل ترمينال بود.
شبيه سازي با استفاده از زبانهاي برنامهنويسي ميتوانند به عنوان ابزار کمکي تصميم گيري در مورد عمليات ترمينالهاي کانتينري استفاده شوند. Bielli 2006)) از زبان برنامهنويسي جاوا براي طراحي مدلي براي شبيهسازي عمليات ترمينالهاي کانتينري استفاده کردند. Khoshnevis et al.. (2000 )با استفاده از روشهاي شبيهسازي، نقش استفاده از اين سيستم را در افزايش کارآيي ترمينالهاي کانتينري بررسي نمودهاند.
براي بررسي روشهاي اقتصادي تخصيص اسکله مي توان به تحقيق Moorthy (2006)اشاره کرد که در آن زمان توقف کشتيها با هزينههاي عمليات بندري مقايسه شده است.
برنامهريزي همزمان عمليات اسکلهاي و زمانبندي حرکت جرثقيلها، يکي از مسائل لجستيکي مهم در حوزه ترمينالهاي کانتينري است. Hartmann (2004)روشهاي مدلسازي را براي اين کار اتخاذ کرد.
2006)Kozan ) اين مسئله را با استفاده از روش الگوريتم ژنتيک حل کردند. Zeng et al.. (2009) نيز با استفاده از مکانيسم تصميمگيري هوشمند و روش شبيهسازي، عمليات تخليه و بارگيري کانتينرها در محوطه کانتينري را به صورت بهينه زمانبندي نمودند.
مدل و طرحريزي محوطه کانتينري يکي ديگر از فاکتورهاي موثر در کارآيي عمليات کانتينري است. Preston et al.. ) 2001 ) اهدف کاهش زمان انتظار کشتيها، با استفاده از الگوريتم ژنتيک، راهکارهاي بهينه انبار کردن کانتينرها در محوطه ترمينال را بررسي نمودند. Dekker et al.. (2006)، سياست هاي مختلف نگهداري و انبار کردن کانتينرها را در يک ترمينال اتوماتيک بررسي کردند Kim . 2008)) يك مدل را براي طرح محوطه کانتينري پيشنهاد کردند که در آن تعداد بهينه و محلهاي تردد کاميونهاي محوطه محاسبه شده بود.
سياست انبار کردن کانتينرها در نزديکي بنادر محوطههاي لجستيکي ميتواند نقش به سزايي در افزايش يا کاهش ترافيک در مبادي منتهي به بندر داشته باشد. اين موضوع در دانشگاه ويرجينيا در رساله Xu 1999) ) با عنوان شبکه هاي نگهداري کانتينرها بررسي شده است.
(2009) Nishimuraدر تحقيق خود ساختار و طرح محوطه کانتينري را بهينه نمودند. هدف آن ها بررسي عمليات کانتينري در ترمينال در بهينه ترين حالت بود که با استفاده از روش لاگرانژ مسئله مورد بررسي قرار گرفت.
کاهش زمان عمليات کانتينري در محوطه داخل ترمينال به عنوان يکي از روشهاي صرفهجويي در هزينههاي بندر شناخته ميشود. Kim (2003) ضمن بررسي اين مسئله روشي را نيز براي بهينه ساختن مسير حرکت تجهيزات در محوطه کانتينري با در نظر گرفتن تعداد حرکتهاي مورد نياز براي جابجايي کانتينرها پيشنهاد کردند.
برنامهريزي و استفاده بهينه از منابع موجود در بندر يكي از موضوعات مورد بحث در اكثر مطالعات مربوط به بندر و درياست. عالي شوندي(1371) صف انتظار نوبت كشتيها در بنادر جنوب را مورد مطالعه قرار داد كه هدف از آن آناليز حساسيت جرثقيلها و بررسي تاثيرات آنها در كشتي ها بود و نهايتا مدلي را جهت تعيين هزينه ها براي ارائه به مديران بنادر ارائه كرد .
مرشد(1374) افزايش ظرفيت ترمينال كالاهاي متفرقه در بنادر ايران را از طريق مدل شبيه سازي انجام داد كه هدف آن تعيين ظرفيت ترمينالهاي کالاهاي عمومي با امكانات موجود در بندر بود.
کلهر(1383) در مطالعه اي تحت عنوان طراحي مدل شبيهسازي ترمينال کانتينري در بنادر ايران به بررسي بنادر به عنوان حلقه اي رابط فيمابين حمل و نقلهاي دريائي و زميني پرداخته و تجهيزات و عوامل کليدي درگير در ترمينال کانتينري شهيد رجائي را با تکيه بر فاکتورهايي نظير نوع کشتي، تعداد اسکله و تجهيزات تخليه و بارگيري مدل سازي نموده است.
مهندسين مشاور اديبي هريس(1353) طرح جامع بنادر بازرگاني کشور با افق 1366 که ترکيبي از کارشناسان ايراني و خارجي بوده، را انجام دادند که در اين مطالعه، پس از شناسائي وضع موجود کليه امکانات، تجهيزات، تأسيسات و زير ساختهاي بنادر کشور همراه با نگرش جامع به ساير حالات حمل و نقل و يا پيشبيني تجارت خارجي کشور، اقدام به پيشبيني تقاضاي حمل و نقل نمودند.
سازمان بنادر و كشتيراني(1373) مطالعاتي را با همکاريهاي مشترک کشور ژاپن با نام جايکا (JICA) انجام داد که افقي 15 ساله(2010) را براي مطالعات خود در نظر گرفتند (2010)، اين طرح بر خلاف طرح جامع قبلي، تنها با رويکرد حمل و نقل دريائي و آن هم متمرکز بر دو بندر امام خميني (ره) در جنوب و بندر انزلي در شمال انجام پذيرفت.
مهندسين مشاور طرح نوانديشان و گروه مشاورین بندر هامبورگ (1383) نيز طرح جامع بنادر کشور را با افق 1394 بررسي و مطالعه نمودهاند که اين مطالعه در قالب نوزده جلد به زبان فارسي منتشر شده است.
بررسي ادبيات تحقيق در حوزه ترمينالهاي کانتينري مبين اين امر است که اتوماسيون تجهيزات، روشهاي افزايش کارايي ترمينالهاي کانتينري،کاهش زمان انتظار کشتيها و زمانبندي حرکت جرثقيلهاي اسکله اي از موضوعات مورد علاقه محققين ميباشد که عمدتاً مسائل مربوط به محوطههاي کنار اسکله را بررسي ميکنند.
2-2-2 كاربرد سناريو در ساير بخشها
مطالعات صورت گرفته به كمك روش سناريويي در ساير بخشها عمدتا” توسط شركت هاي نفتي و براي تصويرسازي محيط آينده انرژي كه غالبا “تا حد زيادي از عناصر عدم اطمينان سياسي رنج ميبرده اند انجام شده است. برخی از مطالعات انجام شده در این زمینه عبارتند از:
Stokkle et al.. (1990)، در مطالعهاي در مورد آينده وضعيت صنعت نفت و گاز نروژ چهار سناريوي مربوطه را توسعه دادند و محيط خارجي و پويايي آن را در ارزيابي و گزينش استراتژيهاي مطلوب مورد آزمون قرار دادند.
Esterhuyse (1992)، پيامدهاي دوران انتقال آفريقاي جنوبي و مسائل، اولويتها و آينده سياسي، اقتصادي و اجتماعي اين كشور را براي يك افق ده ساله ترسيم نموده است.
Lensing (1995)، يك مدل شبيهسازي را براي محدوديتهاي نرخ ارز با استفاده از چهار سناريو كه يك سناريو بعنوان سناريوي اصلي و سه سناريوي که به عنوان سناريوهاي جايگزين را طراحي كرد و در آن عملكرد اقتصادي و وضعيت توسعه اقتصادي را مورد آزمون قرار داد. دو سناريو با متغيرهاي اصلي اقتصادي و گردش سرمايه طراحي شد و دو سناريوي ديگر با متغير اصلي تكنولوژي و رشد عامل بهرهوري طراحي گرديد.
Norse (1979)، با شش سناريوي مختلف جنبههاي گوناگون اقتصادي- اجتماعي كشورهاي عضو سازمان همكاري هاي اقتصادي و توسعه و ساير كشورهاي جهان سوم را مورد مطالعه قرار داد. اين مطالعه افق زماني 20 ساله داشت و وضعيت هاي اقتصادي و اجتماعي اين كشورها را براي دوره زماني مذكور به تصوير ميکشيد.
Dewhurst and West (1990)، با ايجاد دو سناريو اقتصاد كوئنزلند را در دوره 1986-1985 (يك نيم سال) مورد مطالعه قرار دادند و به كمك آن وضعيت اين نيم سال را شانزده برابر بزرگنمائي كردند و وضعيت هشت سال بعد را استخراج نمودند.
Galer and Kasper (1982)، براي شركت نفت شل در استراليا دو سناريو را توسعه دادند كه در آن اثرات تغييرات دراز مدت اقتصادي، اجتماعي، سياسي- استراتژيك و فني را بر توسعه استراليا در سال 2000 پيشبيني نمودند.
Kumar (2002)، براي وضعيتهاي آينده انرژي منطقه جنوب آسيا (هند، بوتان، پاكستان و بنگلادش) با روش سناريوئي پس از مطالعه وضع موجود، رشد جمعيت و تقاضاي رو به رشد صنايع در اين منطقه برآورد كرده كه هندوستان در سال 2002 حدود 40 ميليون تن زغال وارد كرده ولي تا سال 2011 به 220 ميليون تن خواهد رسيد و توليد داخلي اين كشور نيز كه در سال 2002 در حدود 298 ميليون تن بوده تا سال 2011 به 652 ميليون تن خواهد رسيد. در زمينه نفت نيز 1.57 ميليون بشكه در روز واردات داشته كه تا سال 2011 به روزانه 3/31 ميليون بشكه ميرسد. در سال 2002 شكاف توليد و مصرف گاز طبيعي اين كشور 6/46 بوده و تا 2011 به 6/172 ميليون متر مكعب در روز خواهد رسيد.
2-2-3 كاربرد روش سناريو در حمل و نقل
امروزه مدلسازي مسائل به روش سناريويي در زمينههاي مختلف برنامهريزي دراز مدت مناطق، ملي و مطالعات بينالمللي و در سطوح صنعت به كار مي رود. در اين بخش نمونههايي از مطالعات سناريويي كه در جهان انجام شده خصوصا” مطالعات انجام شده در زمينه حمل و نقل كه با موضوع تحقیق نیز مرتبط است، مورد توجه قرار خواهد گرفت.
در بخش حمل و نقل نيز به دليل زير بنائي بودن و اثرپذيري آن از بسياري از بخش هاي ديگر و دراز مدت بودن سرمايهگذاريهاي زير ساختي آن روش سناريویي كاربرد زيادي دارد. در اين بخش مثال هايي در مورد كاربرد سناريو در توسعه بخشهاي مختلف حمل و نقل آورده شده اند:
Mishel et al.. (1979)، روش سناريوئي را براي توسعه راه آهن ايالتي استراليا بكار بردند.
Wolf (1981)، در مطالعهاي پيرامون تقاضاي بار سه تحليل سناريویي از وضعيت حمل و نقل جاده اي و ريلي را براي پنج ايالت دريایي كانادا براي دوره 20 ساله (2000-1980) توسعه داد و اثرات هر شيوه بر توسعه تجهيزات، نيروي كار، مصرف انرژي، زير ساخت ها و سرمايه گذاري هاي زير ساختي را مورد ارزيابي قرار داد. سناريوي نخست وضعيت موجود حمل و نقل كانادا را نشان ميداد و ساير سناريوها با فرض هایي نظير تغييرات تكنولوژي، تغييرات نيروي محركه و غيره حول سناريوي وضعيت موجود ساخته شدند.
Tongzon (1991)، يك سناريوي ميان مدت را با هدف توسعه يك ابزار تحليلي براي پيشبيني تعداد و نوع ويژگي هاي كشتي هایي كه به بنادر استراليا وارد ميشوند را ايجاد كرد. او سه سناريو را براي شناسائي متغيرهاي اصلي اقتصادي به منظور عرضه خدمات به كشتيراني در نظر گرفت. روند اندازه شناورها (طول)، ظرفيت بارگيري، عرض و آبخور به عنوان متغيرهاي اثرگذار يا اصلي لحاظ شدند. او با استفاده از رگرسيون، طيفي از خدمات كشتيراني را در بنادر استراليا از نظر نوع و مقدار مورد آزمون و پيش بيني قرار داد. او نتيجه گرفت كه تغييرات ويژگي هاي مورد بررسي در مدل او در كوتاه مدت بر خدمات بنادر استراليا اثر ندارند و روند تقاضا بيشتر تابع تقاضاي عوامل خارج از صنعت كشتيراني می باشد.
Darzentas and Spyrou (1996)، با استفاده از شبيه سازي، سه سناريو را با هفت ويژگي براي بنادر يونان تصوير كردند. اين سناريوها بر طراحي، نحوه اجرا و آزمون مدل براي ترافيك كشتيراني مسافري در جزاير آگان2 يونان بسط داده شد. در يك سناريو آنها كليه ناوگان موجود را با ناوگان جديدي جايگزين كردند و در سناريوي ديگري نيز ناوگان موجود را با تغييرات تكنولوژي مورد ارزيابي و تصوير سازي قرار دادند. در سناريوي سوم نيز مسيرهاي سنتي با مسيرهاي جديد جايگزين شد و آيندههاي مربوطه تصويرسازي گرديد.
Picard, and Nguyen (1982)، جريان بار را بين 62 منطقه كانادا و براي 64 گروه كالا مورد ارزيابي قرار دادند. آنها دو سناريو را توسعه دادند و به وسيله مدل داده – ستاده آن را بسط دادند. اين سناريوها اثرات تغييرات حمل و نقل و ويژگي هاي اقتصادي را مورد آزمايش قرار ميداد. در يك سناريو آنها 20% كاهش هزينههاي حمل و نقل را براي هر رده كالایي كه از مبدأ كبك3 خارج ميشد را بر وضعيت و جريان كالا آزمايش كردند و در سناريوي ديگر نيز 10% افزايش تقاضا را براي هر رده كالا آزمودند.
Dagenais (1987)،پيشبيني ترافيك كانتينري را براي يك دوره دراز مدت در بنادر كانادا ارايه نمودند. اين مطالعه 78 گروه كالا و 11 منطقه در آمريكاي شمالي و 7 منطقه در جهان را در بر ميگرفت.
Williams (1980)، در هلند مطالعهاي تحت عنوان كاوشگر سناريو براي مسافران4 در سه فاز پياپي، وضعيت حمل و نقل مسافري را مطالعه كرد. فاز اول ماژول سازي مجموعه حمل و نقل (زميني، دريایي و هوائي) بود كه در فاز دوم مدل تقاضا بعنوان فاز مركزي براي چهار پيامد اصلي (تعداد سفر، كيلومتر مسافرت، زمان سفر، مالكيت وسيله نقليه) آزمايش شد. در فاز نهائي ارزيابي ماژول ها به منظور شناسایي تقاضاي سفر با استفاده از شاخص هایي نظير تقاضاي كل سفر، دسترسي و تصادفات انجام شد.
بخش حمل و نقل كشور آمريكا به منظور كاهش مايل-مسافرت وسيله نقليه (مسافت هر وسيله در هر سفر) و نيز دو برابر كردن تعداد مسافرتها اهدافي را تعيين كرد و براي دستيابي به اين اهداف سناريوهايي بسط داده شد. نتيجه اين تحقيق كه افق زماني آن 2020 بود. كاهش مايل پيموده شده وسايط نقليه به اندازه 5/425 ميليون مايل در هر سال بود، در حالي که تعداد مسافرت هاي افراد نيز دو برابر سال 2002 افزايش مييافت.
Banster (1997)، در پروژه 5POSSUM وضعيت هاي آينده را براي حمل و نقل اروپا در سه زمينه مختلف تصويرسازي نمودند. آنها براي آينده حمل و نقل اروپا هماهنگيهاي اتحاديه و شهروندان فعال، همكاري هاي جهاني براي حمل و نقل پايدار و توافقات مربوط به همكاري هاي پايدار را تصوير سازي كردند.
2-3 نوآوري در تحقيق:
با توجه به پيشينه تحقيق، تاکنون مطالعات علمي و آکادميکي در جهت بررسي، تحليل و ارزيابي ترافيك كانتينري در بنادر ایران با استفاده از روش سناريو انجام نشده است . در اين تحقيق، استفاده از مدل سناريو براي ترافيك كانتينري براي اولين بار در ادبيات تحقيق بنادر ايران مطرح ميگردد.
برخي از مطالعات انجام شده عمدتا” در صدد بودهاند تا بر مبناي دادههاي گذشته به پيشبيني حجم ترافيك بپردازند، اما در اين تحقيق در صدد هستیم تا بر مبناي اطلاعات گذشته، حال و با استفاده از روش سناريو آيندههاي ممکن را تصويرسازي نمايیم و بنابراین این روش نسبت به روشهاي به كارگرفته شده در تحقيقات پيشين بسيارمتفاوت خواهد بود.

فصل سوم: روندها و رويدادهاي حوزه اقتصاد بين الملل، ايران و تحولات حوزه كشتيراني، بندر و پسكرانه
3-1 مقدمه
با توجه به تحولاتي كه در چند دهه اخير در نظام هاي توليد و توزيع جهاني به وجود آمده، بنابراین ايران می تواند به عنوان كشوري كه در حمل و نقل جهاني داراي پيشينه وسيعي است، نقشي به سزايي در جهت مطلوبيت هر چه بيشتر زنجيره حمل و نقل و توزيع جهاني داشته باشد.
يک بندر معمولا” متاثر از تقابل رويدادهاي صنعت كشتيراني و صنعت پسکرانه است (شکل 3-1). با توجه به اینكه كشتيراني و پسكرانه هر دو به عنوان مشتريان بنادر شناخته شده اند و همآوري اين دو صنعت در بنادر روي خواهد داد، بنابراين می بایست بنادر بيش از آن كه صرفا به عنوان نقطه تبادل شيوه های حمل و نقل مورد استفاده قرار گيرند، به عنوان نقطهاي به منظور ايجاد ارزش افزوده لحاظ گردیده و نقش جديد خود را در اين راستا ايفا نماید.
شکل3-1: مدل مفهومي عملكرد بنادر و كشتيراني ها در اقتصاد جهاني(غروي،1381)
امروزه شرکت هاي كشتيراني به خوبي اهميت حمل و نقل درون سرزميني را در كاهش هزينه هاي كلي نظام حمل و نقل جهاني درك كرده و به منظور يكپارچه كردن آن سعي دارند كه بخش هايي از آن را در دست گيرند و بيش از آنكه به عنوان حمل كننده نقش ايفا كنند، خود را به عنوان ارائه كننده خدمات پشتيباني تجاري معرفي نمايند (كوپر همکاران، 1997). بنابراين ابتدا اين تحقيق به بررسي تحولات صورت گرفته در حوزه اقتصاد بين الملل و ايران پرداخته و سپس به بررسي تحولات حمل و نقل بین المللی دریایی، تحولات حوزه صنعت كشتيراني با تاكيد بر حمل و نقل كانتينري به عنوان حمل و نقل غالب در آينده مورد مطالعه قرار داده و نهايتا” تحولات بندري تشريح خواهند گردید.
3-2 بررسي و تحليل وضعيت اقتصادي جهان و ايران
امروزه مفاهيم و عملياتي نمودن واژههاي مرتبط با جهاني شدن به اصليترين بحث نشست هاي جهاني تبديل شده و هر روز جهان شاهد شکلگيري مفاهیم جديدی در زمينه ادغام منطقهاي و جهاني شدن است. همگرايي در فعاليت هاي اقتصاد جهاني و منطقه اي به واسطه انسجام و همبستگي موجود در فعاليتهاي اقتصادي در سراسر دنيا موجب شکل گيري اتحادهاي منطقه اي و فرامنطقه اي بزرگي شده که از جمله پيامدهاي مثبت آن مي توان به بسيج امکانات جهاني عليه بحرانهايي که اقتصاد جهان را تهديد ميکنند، اشاره نمود. در ارائه مفاهيم کليدي به منظور تحليل اين بخش متغيرهاي اصلي بحث نظير ابزارهاي جهاني شدن و بازيگران كليدي در تجارت جهاني مورد مطالعه قرار خواهند گرفت (چيني چيان،1381).
3-2-1 توسعه كسب و كار به منظور رفاه بشر
اقتصاد علم انتخاب گزينههايي است كه يك جامعه از آن طريق براي به كار بستن منابع در جهت توليد و توزيع كالاها و خدمات و ارائه آن به گروه هاي مختلف اقدام مينمايد. در اين راه كسب و كارها در بستر سيستم هاي اقتصادي با خلق كالاها و گشايش منابع جديد به افزايش ثروت و نهايتاً رفاه انسان كمك ميكنند. ابراهيم زاده به نقل از آدام اسميت (1357) سيستم اقتصادي كاپيتاليستي را معرفي مي نمايد كه در آن بيشتر فعاليت ها و ابزارهاي توليد در دست افراد و به منظور كسب منفعت قرار دارد. در اين سيستم سود هر كسب و كاري در سطح جامعه توزيع شده و به افراد حق آزادي انتخاب و رقابت تعلق ميگيرد و دستي نامرئي به تنظيم مجموعه فعاليت هاي اقتصاد جمعي انسان ها ميپردازد.
كشورهاي مختلف طي سال هاي گذشته در توليد كالاهاي متنوع و به كار بستن بهينه منابع متخصص شدهاند و هر يك بخشي از كالاهاي مورد نياز جامعه بين الملل را توليد ميكنند. پس هر جامعهاي براي دست يابي به رفاه و سلامت، در كسب ثروت بيشتر ميكوشد.
3-2-2 نگاهي به سازمان تجارت جهاني
سازمان تجارت جهاني با سه شوراي اصلي از سال 1995 صورت جديد خود را سازماندهي كرده است. شوراي تجارت كالا (موافقت نامه عمومي تعرفه و تجارت1)، شوراي تجارت خدمات2 و شوراي جنبههاي تجاري حقوق مالكيت معنوي سه بنيان اصلي اين سازمان را تشكيل ميدهند. همانگونه كه از موافقتنامه هاي فوق نيز استنباط ميشود، نظام جديد تجارت جهاني به دو بخش مجزاي تجارت كالا و تجارت خدمات تقسيم ميشود. تجارت خدمات به عنوان تجارت نامرئي شناخته ميشود و اصولا مقولهاي جديد محسوب شده كه آمار و اطلاعات آن نيز چندان در دسترس نيست.
موافقت نامه عمومي تجارت خدمات (GATS) از ژانويه 1995 به اجرا در آمده و خود متشكل از دو بخش است. چارچوب موافقت نامه كه شامل مقررات عمومي بوده و جدول ملي كه به عنوان بخشي از پروتكل الحاقي تلقي ميگردد، در جدول ملي هر يك از اعضاء خدماتي را كه مايلند ارائه كنند و يا در دسترس ديگر اعضاء قرار دهند مشخص ميكنند. در حوزه تجارت خدمات و فعاليتهاي خدماتي، مقررات سازمان تجارت جهاني كاملا قابل انعطاف بوده و تغييرات لازم در اقتصاد داخلي و ملي را مي توان به تدريج و در يك دوره زماني مناسب و قابل قبول اجرا كرد(گودرزي،1387).
3-2-3 جهاني شدن و اقتصاد جهاني
جهاني شدن3 مقولهاي است كه در جهان صنعتي بسط وتوسعه يافته و مهمترين محور آن نيز افزايش رقابت بين المللي است. رقابت به كمك سازمانهاي بينالمللي و توافقهاي منطقهاي از طريق حذف موانع تجاري و اقتصادي هر روز گستردگي بيشتري مييابد. به طوريكه امروزه شركت هاي چند مليتي در قالب پديده توليد جهاني و با سرمايهگذاري هاي كلان در ساير كشورها، افزايش رقابت و تجارت جهاني را باعث شده و با ايجاد واحدهاي مختلف توليدي وصنعتي وابسته به خود در كشورها و مناطق مختلف جهان وعدم تمركز تصميمگيري موجبات تسريع اين امر را



قیمت: تومان

دسته بندی : مقاله و پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید