دانشکدهی اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی
رسالهی دکتری در رشتهی
جامعهشناسی
بررسی جامعهشناختی مهارتهای اجتماعی و ارتباطی مؤثر بر بازدارندگی رفتارهای پرخطر جوانان(مطالعه موردی شهر شیراز)
به کوشش:
مهدی معینی
استاد راهنما:
دکتر حبیب احمدی
اسفند 1393
تقدیم به:
“روان پاک پدرم”
به او که نیست ولی حس وجودش به من
شوق زیستن میدهد
و
“عاطفه سرشار مادرم”
که مکتب نرفته درس زندگی به من آموخت
و
برادران و خواهران عزیز و دوست داشتنی ام…
سپاسگزاری
اکنون که این رساله به پایان رسیده است، بر خود لازم میدانم از جناب آقای دکتر حبیب احمدی استاد راهنمای محترم، جناب آقای دکتر عبدالعلی لهسائی زاده و جناب آقای دکتر علی یار احمدی اساتید محترم مشاور به خاطر راهنماییها و کمکهای بی دریغشان که همواره با سعه صدر من را مورد لطف قرار دادند و در طول انجام این رساله زحمات زیادی را متقبل شدند، صمیمانه سپاسگزاری نمایم.
از دوستان خوبم آقایان مهدوی، صابر، حمیدی زاده، کلاته ساداتی، زهری، جلیلی، روحانی، عربی، گرگی، اکبری و فتح زاده به خاطر راهنماییهایشان سپاسگزارم. از همکاری کارکنان اداری دانشگاه(معاونت پژوهشی و تحصیلات تکمیلی) و دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی و بخش جامعهشناسی و کارمندان کتابخانه میرزای شیرازی و مرکز کامپیوتر دانشکده صمیمانه تشکر می کنم. همچنین قدردان زحمات پرسشگرانی هستم که در امر گردآوری دادهها بنده را یاری فرمودند.
در آخر از تمام دانشجویان و سایر کسانی که به هر نحوی در به ثمر رسیدن این رساله سهمی داشتهاند، بی نهایت سپاسگزارم.
چکیده
بررسی جامعهشناختی مهارتهای اجتماعی و ارتباطی مؤثر بر بازدارندگی رفتارهای پرخطر جوانان:
مطالعه موردی شهر شیراز
به وسیلهی:
مهدی معینی
واژگان کلیدی: رفتارهای پرخطر، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی، بازدارندگی، جوانان، شیراز.
پژوهش حاضر با استفاده از نظریهی کنترل اجتماعی و همنشینی افتراقی در بخش متغیر وابسته و نظریهی یادگیری اجتماعی در بخش متغیر مستقل به عنوان چارچوب نظری پژوهش به بررسی رابطهی بین مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و رفتارهای پرخطر جوانان پرداخته است. بر مبنای روش پیمایشی، دادههای پژوهش به وسیلهی پرسشنامه از تعداد 600 نفر از جوانان 15 تا 29 ساله شهر شیراز به روش نمونه گیری چندمرحله ای مختلط گردآوری شد. متغیرهای مستقل شامل سن، تحصیلات، درآمد خانواده، جنسیت، وضعیت تأهل، قومیت، نوع مسکن، طبقه اجتماعی، ساختار خانواده، اوقات فراغت، دلبستگی به خانواده و دوستان، تعهد به هنجارها، مشارکت، باور به اصول اخلاقی، خودپنداره، خود-کنترلی، همنشینی با دوستان بزهکار، نظارت والدین بر فرزندان و مهارت های اجتماعی و ارتباطی می باشند. متغیر وابسته نیز رفتارهای پرخطر است. نتایج آزمون فرضیات نشان می دهد بین درآمد، دلبستگی به خانواده و دوستان، تعهد به هنجارها، مشارکت، باور به اصول اخلاقی، خودپنداره، خود-کنترلی، همنشینی با دوستان بزهکار، نظارت والدین بر فرزندان، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و رفتارهای پرخطر رابطه معناداری وجود دارد. همچنین، به لحاظ رفتارهای پرخطر، بین جنسیت، وضعیت تأهل، قومیت، طبقه اجتماعی، ساختار خانواده، اوقات فراغت تفاوت معناداری وجود دارد. اما بین سن، تحصیلات، نوع مسکن و رفتارهای پرخطر رابطه معناداری مشاهده نشده است. معادله رگرسیونی مربوط به تحلیل چند متغیره متغیرهای مستقل جهت پیشبینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر نیز نشان می دهد در مجموع شش متغیر درون معادله شامل تعهد به هنجارها، جنسیت(مرد)، باور به اصول اخلاقی، مهارت های اجتماعی و ارتباطی، همنشینی با دوستان بزهکار و نظارت والدین بر فرزندان توانستند حدود 47 درصد از واریانس متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر را تبیین نمایند. نمودار تحلیل مسیر نیز نشان می دهد که متغیرهای جنسیت(مرد) و باور به اصول اخلاقی نسبت به سایر متغیرها، دارای تأثیر بیشتری بر روی متغیر وابسته(رفتارهای پرخطر) می باشند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات
1-1- مقدمه2
1-2- بیان مسأله3
1-3- اهمیت و ضرورت پژوهش9
1-4- اهداف پژوهش11
1-4-1- هدف کلی:11
1-4-2- اهداف جزیی11
فصل دوم: پیشینه پژوهش
2-1- مقدمه14
2-2- سیر تحول بزهکاری در ادوار تاریخی14
2-2-1- بزهکاری در عهد قدیم14
2-2-2- بزهکاری در قرون وسطی16
2-2-3- بزهکاری و جرم در عصر مدرن17
2-2-4- بزهکاری و جرم در اسلام18
2-3- پیشینه داخلی18
2-4- پیشینه خارجی26
2-5- نقد پژوهش های پیشین39
فصل سوم: مبانی نظری
3-1- مقدمه42
3-2- نظریه های مربوط به رفتارهای بزهکارانه44
3-2-1- دیدگاه جرم شناسی کلاسیک44
3-2-2- دیدگاه اثبات گرایی45
3-2-2-1- اثبات گرایی زیستی46
3-2-2-2- اثبات گرایی روانی48
3-2-3- نظریه های زیستی – اجتماعی49
3-2-4- نظریه های جامعه شناختی50
3-2-4-1- نظریه های ساختار اجتماعی53
3-2-4-1-1- نظریه بی سازمانی اجتماعی54
3-2-4-1-1-1- نظریه بوم شناختی رابرت ازرا پارک55
3-2-4-1-1-2- نظریه مناطق متحدالمرکز کلیفورد شاو و هنری مک کی56
3-2-4-1-1-3- نظریه فعالیتهای روزمره مارکوس فلسون و لاورنس کوهن59
3-2-4-1-2- نظریه فشار61
3-2-4-1-2-1- نظریه آنومی امیل دورکیم62
3-2-4-1-2-2- نظریه فشار رابرت مرتن64
3-2-4-1-2-3- نظریه فشار عمومی رابرت آگنیو68
3-2-4-1-2-4- نظریه آنومی نهادی استیون مسنر و ریچارد روزنفلد70
3-2-4-1-3- نظریه انحراف فرهنگی73
3-2-4-1-3-1- نظریه هنجارهای رفتاری تورستن سلین75
3-2-4-1-3-2- نظریه خرده فرهنگ بزهکارانه آلبرت کوهن76
3-2-4-1-3-3- نظریه فرهنگ طبقه پایین والتر میلر77
3-2-4-1-3-4- نظریه فرصت افتراقی ریچارد کلووارد و لوید اهلین79
3-2-4-1-3-5- نظریه کد(رمز) خیابان الیاه اندرسون80
3-2-4-2- نظریه های فرآیند اجتماعی81
3-2-4-2-1- نظریه یادگیری اجتماعی83
3-2-4-2-1-1- نظریه همنشینی افتراقی ادوین ساترلند84
3-2-4-2-1-2- نظریه هویت پذیری افتراقی دانیل گلیزر87
3-2-4-2-1-3- نظریه تقویت افتراقی رانلد آکرز و رابرت بورگس88
3-2-4-2-1-4- نظریه خنثی سازی دیوید ماتزا و گرشام سایکز90
3-2-4-2-2- نظریه کنترل اجتماعی92
3-2-4-2-2-1- نظریه بازداری والتر ریکلس93
3-2-4-2-2-2- نظریه پیوند اجتماعی تراویس هیرشی94
3-2-4-2-2-3- نظریه شرمنده سازی جان بریث ویت96
3-2-4-2-2-4- دکترین بازدارندگی97
3-2-4-2-3- نظریه واکنش اجتماعی یا برچسب زنی98
3-2-4-2-3-1- نظریه نمایش شر فرانک تاننبائوم100
3-2-4-2-3-2- نظریه انحراف اولیه و ثانویه ادوین لمرت101
3-2-4-2-3-3- نظریه بیگانگان هوارد بکر104
3-2-4-2-3-4- نظریه عدم مداخله رادیکال ادوین شور106
3-2-4-2-3-5- نظریه فریبندگی های جرم جک کاتز107
3-2-4-3- نظریه تضاد اجتماعی108
3-2-4-3-1- نظریه تضاد کارل مارکس109
3-2-4-3-2- نظریه تضاد گروهی جورج ولد110
3-2-4-3-3- نظریه واقعیت اجتماعی جرم ریچارد کوئینی111
3-2-4-3-4- نظریه جرم و نظم قانونی آستین ترک112
3-2-4-3-5- نظریه مارکسیسم ساختاری ویلیام چامبلیس و رابرت سیدمن113
3-2-4-3-6- نظریه واقع گرایی چپ جان لی و جوک یانگ114
3-2-4-3-7- نظریه کنترل قدرت جان هاگان115
3-2-4-4- نظریه های تکاملی(تلفیقی)117
3-2-4-4-1- نظریه های دوره زندگی118
3-2-4-4-1-1- نظریه درجه بندی سنی رابرت سامپسون و جان لاب119
3-2-4-4-1-2- مدل تکامل اجتماعی ریچارد کاتالانو و دیوید هاوکینز121
3-2-4-4-1-3- نظریه تلفیقی دلبرت الیوت، سوزان ایجتون و راچل کانتر122
3-2-4-4-1-4- نظریه تعاملی ترنس ثورنبری، ماروین کرون، آلن لیزوت و مارگرات فارنورث122
3-2-4-4-1-5- نظریه عمومی جرم و بزهکاری رابرت آگنیو123
3-2-4-4-1-6- نظریه حمایت اجتماعی فرانسیس کالن124
3-2-4-4-2- نظریه های خصلت پنهان125
3-2-4-4-2-1- نظریه یادگیری – سرشتی جیمز ویلسون و ریچارد هرنشتاین125
3-2-4-4-2-2- نظریه عمومی جرم میشل گاتفریدسون و تراویس هیرشی127
3-2-4-4-2-3- نظریه پتانسیل ضد اجتماعی شناختی تلفیقی دیوید فارینگتون129
3-2-4-4-2-4- نظریه اجبار افتراقی مارک کالوین130
3-2-4-4-2-5- نظریه تعادل کنترل چارلز تیتل131
3-2-4-4-3- نظریه های خط سیر133
3-2-4-4-3-1- نظریه مسیرهای بزهکاری رالف لوبر134
3-2-4-4-3-2- نظریه تاکسونومی دوگانه تخلف تری موفیت135
3-2-4-4-3-3- نظریه تخلف زودهنگام و دیرهنگام جرالد پترسون و کارن یوئرگر136
3-2-4-4-4- نظریه های رفتارهای پرخطر137
3-2-4-4-4-1- نظریه رفتار مشکل آفرین ریچارد جسور137
3-2-4-4-4-2- نظریه زمان بندی بلوغ چارلز اروین138
3-2-4-4-4-3- نظریه استرس اجتماعی جان رودز139
3-3- نظریه های مهارت های اجتماعی و ارتباطی140
3-3-1- نظریه های روانشناختی مهارت اجتماعی و ارتباطی140
3-3-2- نظریه های اجتماعی مهارت اجتماعی و ارتباطی141
3-4- چارچوب نظری پژوهش142
3-5- مدل مفهومی پژوهش150
3-6- مدل تجربی پژوهش152
3-7- فرضیات پژوهش154
فصل چهارم: روش شناسی پژوهش
4-1- روش پژوهش157
4-2- تکنیک جمع آوری اطلاعات157
4-3- جامعه آماري158
4-4- حجم نمونه160
4-5- روش نمونه گيري160
4-6- واحد تحلیل161
4-7- تعریف مفاهیم162
4-8- روایی و پایایی ابزار سنجش166
4-9- روش هاي تجزيه و تحليل داده ها167
فصل پنجم: تجزیه و تحلیل داده ها
5-1- مقدمه169
5-2- داده های توصیفی169
5-3- یافته های استنباطی216
5-3-1- تحلیل های آماری دو متغیره (بررسی فرضیات)217
5-3-2- تحلیل های آماری چندمتغیره231
5-3-2-1- تحلیل رگرسیون چندمتغیره231
5-3-2-2- تحلیل مسیر242
فصل ششم: بحث و نتیجه گیری
6-1- یافته ها249
6-2- بحث و تحلیل نتایج259
6-3- پیشنهادها285
6-3-1- پیشنهادهای اجرایی285
6-3-2- پیشنهادهای پژوهشی287
6-4- محدودیت های پژوهش287
منابع و مأخذ:
الف: منابع فارسی290
ب: منابع لاتین298
فهرست جداول
عنوان و شماره جدول صفحه
جدول 1-3- سنخ شناسی شیوه های سازگاری فردی67
جدول 1-4- توزیع جمعیت در مناطق ده گانه شیراز و تعداد پرسشنامه های پر شده در هر منطقه161
جدول 2-4- ضریب آلفای کرونباخ گویه های متغیرهای پژوهش167
جدول شماره 1-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس سن و میزان مهارتهای اجتماعی و ارتباطی170
جدول شماره 2-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس جنسیت و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی171
جدول شماره 3-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس تحصیلات و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی172
جدول شماره 4-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس وضعیت تأهل و میزان مهارتهای اجتماعی و ارتباطی172
جدول شماره 5-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس قومیت و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی173
جدول شماره 6-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس نوع مسکن و میزان مهارتهای اجتماعی و ارتباطی174
جدول شماره 7-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس طبقه اجتماعی و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی174
جدول شماره 8-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس ساختار خانواده و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی175
جدول شماره 9-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس درآمد و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی176
جدول شماره 10-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس نحوه گذران اوقات فراغت و میزان مهارتهای اجتماعی و ارتباطی177
جدول شماره 11-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف سیگار و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی177
جدول شماره 12-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف قلیان و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی178
جدول شماره 13-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف الکل و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی179
جدول شماره 14-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف شیشه و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی179
جدول شماره 15-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف ماری جوانا و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی180
جدول شماره 16-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف حشیش و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی180
جدول شماره 17-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف کراک و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی181
جدول شماره 18-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف قرص اکس و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی182
جدول شماره 19-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف هروئین و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی182
جدول شماره 20-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف تریاک و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی183
جدول شماره 21-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس رابطه جنسی و میزان مهارت اجتماعی و ارتباطی184
جدول شماره 22-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس استفاده از کاندوم و میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی184
جدول شماره 23-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان دلبستگی و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی185
جدول شماره 24-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان تعهد و مهارت های اجتماعی و ارتباطی186
جدول شماره 25-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان باور و مهارت های اجتماعی و ارتباطی186
جدول شماره 26-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مشارکت و مهارت های اجتماعی و ارتباطی187
جدول شماره 27-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان خود-کنترلی و مهارت اجتماعی و ارتباطی188
جدول شماره 28-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان خودپنداره و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی188
جدول شماره 29-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان همنشینی با دوستان بزهکار و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی189
جدول شماره 30-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان نظارت والدین بر فرزندان و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی190
جدول شماره 31-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان رانندگی خطرناک و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی191
جدول شماره 32-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان رفتار خشونت آمیز و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی192
جدول شماره 33-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان تمایل و اقدام به خودکشی و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی192
جدول شماره 34-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مصرف سیگار و قلیان و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی193
جدول شماره 35-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مصرف الکل و مواد مخدر و مهارت های اجتماعی و ارتباطی194
جدول شماره 36-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان رفتار جنسی و مهارت اجتماعی و ارتباطی195
جدول شماره 37-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان رفتار پرخطر فضای مجازی و مهارت های اجتماعی و ارتباطی196
جدول شماره 38-2-5: توزیع فراوانی افراد براساس سن و میزان رفتارهای پرخطر196
جدول شماره 39-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس جنسیت و میزان رفتارهای پرخطر197
جدول شماره 40-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس تحصیلات و میزان رفتارهای پرخطر198
جدول شماره 41-2-5: توزیع فراوانی افراد براساس وضعیت تأهل و میزان رفتارهای پرخطر198
جدول شماره 42-2-5: توزیع فراوانی افراد براساس قومیت و میزان رفتارهای پرخطر199
جدول شماره 43-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس نوع مسکن و میزان رفتارهای پرخطر199
جدول شماره 44-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس طبقهی اجتماعی و میزان رفتارهای پرخطر200
جدول شماره 45-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس ساختار خانواده و میزان رفتارهای پرخطر201
جدول شماره 46-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس درآمد و میزان رفتارهای پرخطر201
جدول شماره 47-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس نحوه گذران اوقات فراغت و میزان رفتارهای پرخطر202
جدول شماره 48-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف سیگار و میزان رفتارهای پرخطر203
جدول شماره 49-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف قلیان و میزان رفتارهای پرخطر203
جدول شماره 50-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف الکل و میزان رفتارهای پرخطر204
جدول شماره 51-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف شیشه و میزان رفتارهای پرخطر204
جدول شماره 52-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف ماری جوانا و میزان رفتارهای پرخطر205
جدول شماره 53-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف حشیش و میزان رفتارهای پرخطر205
جدول شماره 54-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف کراک و میزان رفتارهای پرخطر206
جدول شماره 55-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف قرص اکس و میزان رفتارهای پرخطر206
جدول شماره 56-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف هروئین و میزان رفتارهای پرخطر207
جدول شماره 57-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس مصرف تریاک و میزان رفتارهای پرخطر207
جدول شماره 58-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس رابطه جنسی و میزان رفتارهای پرخطر208
جدول شماره 59-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس استفاده از کاندوم و میزان رفتارهای پرخطر208
جدول شماره 60-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان دلبستگی و رفتارهای پرخطر209
جدول شماره 61-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان تعهد و رفتارهای پرخطر209
جدول شماره 62-2-5: توزیع فراوانی افراد براساس میزان باور و رفتارهای پرخطر210
جدول شماره 63-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مشارکت و رفتارهای پرخطر211
جدول شماره 64-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان خود-کنترلی و رفتارهای پرخطر211
جدول شماره 65-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان خودپنداره و رفتارهای پرخطر212
جدول شماره 66-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان همنشینی با دوستان بزهکار و رفتارهای پرخطر213
جدول شماره 67-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان نظارت والدین بر فرزندان و رفتارهای پرخطر213
جدول شماره 68-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مهارت اجتماعی و رفتارهای پرخطر214
جدول شماره 69-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مهارت ارتباطی و رفتارهای پرخطر215
جدول شماره 70-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مهارت جرأت ورزی و رفتارهای پرخطر215
جدول شماره 71-2-5: توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه براساس میزان مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و رفتارهای پرخطر216
جدول 1-3-5: همبستگی بین سن، تحصیلات و درآمد و مهارتهای اجتماعی و ارتباطی217
جدول 2-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به جنسیت218
جدول 3-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به وضعیت تأهل218
جدول 4-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به قومیت219
جدول 5-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان مهارتهای اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به نوع مسکن219
جدول 6-3-5 : آزمون تفاوت میانگین میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به وضعیت طبقاتی220
جدول 7-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به ساختار خانواده220
جدول 8-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان مهارت های اجتماعی و ارتباطی افراد با توجه به نحوه گذران اوقات فراغت221
جدول 9-3-5: همبستگی بین متغیرهای کنترل اجتماعی و همنشینی افتراقی با متغیر مهارت اجتماعی و ارتباطی223
جدول 10-3-5: همبستگی بین مهارت های اجتماعی و ارتباطی و انواع رفتارهای پرخطر223
جدول 11-3-5: همبستگی بین سن، تحصیلات و درآمد و رفتارهای پرخطر224
جدول 12-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر افراد با توجه به جنسیت225
جدول 13-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر با توجه به وضعیت تأهل225
جدول 14-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر افراد با توجه به قومیت226
جدول 15-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر افراد با توجه به نوع مسکن226
جدول 16-3-5 : آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر با توجه به وضعیت طبقاتی227
جدول 17-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر با توجه به ساختار خانواده227
جدول 18-3-5: آزمون تفاوت میانگین میزان رفتارهای پرخطر افراد با توجه به نحوه گذران اوقات فراغت228
جدول 19-3-5: همبستگی بین متغیرهای کنترل اجتماعی و همنشینی افتراقی با متغیر وابسته(رفتارهای پرخطر)230
جدول 20-3-5: همبستگی بین متغیر مهارتهای اجتماعی و ارتباطی با متغیر وابسته(رفتارهای پرخطر)230
جدول 21-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره متغیرهای زمینه ای به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله سوم برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی232
جدول 22-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(متغیرهای زمینه ای) برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی در مرحله سوم232
جدول 23-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره متغیرهای کنترل اجتماعی به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله ششم برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی233
جدول 24-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(متغیرهای کنترل اجتماعی) برای پیش بینی متغیر مهارتهای اجتماعی و ارتباطی در مرحله ششم234
جدول 25-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره متغیرهای همنشینی افتراقی به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله دوم برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی234
جدول 26-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(متغیرهای همنشینی افتراقی) برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی در مرحله دوم235
جدول 27-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله هفتم برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی در سطح کل235
جدول 28-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله برای پیش بینی متغیر مهارت های اجتماعی و ارتباطی در سطح کل در مرحله هفتم236
جدول 29-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره متغیرهای زمینه ای به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله چهارم برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر237
جدول 30-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(متغیرهای زمینه ای) برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر در مرحله چهارم238
جدول 31-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره متغیرهای کنترل اجتماعی به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله سوم برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر238
جدول 32-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(متغیرهای کنترل اجتماعی) برای پیش بینی متغیر وابسته رفتارهای پرخطر در مرحله سوم239
جدول 33-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره متغیرهای همنشینی افتراقی به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله دوم برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر239
جدول 34-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(متغیرهای همنشینی افتراقی) برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر در مرحله دوم240
جدول 35-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره مهارت های اجتماعی و ارتباطی به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله دوم برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر240
جدول 36-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله(مهارت های اجتماعی و ارتباطی) برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر در مرحله دوم241
جدول 37-3-5- عناصر اصلی تحلیل چندمتغیره به روش گام به گام از مرحله اول تا مرحله ششم برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر در سطح کل241
جدول 38-3-5- عناصر متغیرهای درون معادله برای پیش بینی متغیر وابستهی رفتارهای پرخطر در سطح کل در مرحله ششم242
جدول 39-3-5- اثرات مستقیم، غیر مستقیم و کل متغیرهای مستقل بر رفتارهای پرخطر245
جدول 40-3-5- کميت خطاي e مدل تحليل مسير245
فهرست شکلها
عنوان و شماره شکل صفحه
شکل 3-1- شاخه های نظریه ساختار اجتماعی54
شکل 3-2- عناصر نظریه بی سازمانی اجتماعی59
شکل 3-3- نظریه فعالیت های روزمره: ارتباط بین عوامل سه گانه61
شکل 3-4- عناصر اصلی نظریه فشار62
شکل 3-5- عناصر نظریه فشار عمومی70
شکل 3-6- مدل تحلیلی ارتباط بین سازمان اجتماعی کلان و جرم72
شکل 3-7- عناصر نظریه انحراف فرهنگی74
شکل 3-8- شاخه های نظریه فرآیند اجتماعی .82
شکل 3-9- نظریه یادگیری اجتماعی بزهکاری83
شکل 3-10- میراث بوم شناختی نظریه همنشینی افتراقی85
شکل 3-11- پیوندهای افتراقی87
شکل 3-12- فنون خنثی سازی ماتزا92
شکل 3-13- عناصر نظریه پیوند اجتماعی هیرشی96
شکل 3-14- فرآیند برچسب زنی100
شکل 3-15- فرآیند شکل گیری انحراف ثانویه103
شکل 3-16- مدل مفهومی پژوهش152
شکل 3-17- مدل تجربی پژوهش153
شکل 5-1- نمودار تحلیل مسیر246
شکل5-2- مدل نهایی استخراج شده از پژوهش247
شکل 6-1- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح فردی265
شکل 6-2- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح خانواده267
شکل 6-3- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح مدرسه268
شکل 6-4- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح گروه همسالان269
شکل 6-5- عوامل خطر و محافظت کننده در سطح محیط اجتماعی271
فصل اول
کلیات
1-1- مقدمه
انسان موجودی اجتماعی و نیازمند برقراری ارتباط با انسانهای دیگر برای رفع نیازهای خود میباشد. زندگی اجتماعی انسان خیلی پیچیدهتر از موجودات دیگر است. در اثر زندگی گروهی، روابط اجتماعی انتزاعی و مجموعهی مشترکی از مفاهیم که معانی مشترک دارند، تبدیل به نماد میشوند، و انسانها از طریق این نمادها با هم ارتباط برقرار میکنند. روابط اجتماعی گروه حاصل کنش متقابل اجتماعی مکرری است که تبدیل به اشکال گوناگون نظم، وظایف و انتظارات متقابل میگردد. در این فرآیند کنش متقابل، انسان اعمالش را با در نظر گرفتن انتظارات دیگران انجام میدهد. بنابراین، زندگی اجتماعی به شکل مستمر در حال تغییر و دگرگونی است و اشکال جدیدی از جامعه ظهور میکند که در ابعاد مختلف با جامعهی گذشته دارای تفاوتهایی میباشد. گذر جوامع از سنتی به مدرن همراه با آثار و پیامدهای مختلفی در سطوح خرد و کلان میباشد. بخشی از این پیامدها مربوط به رفتارهای اجتماعی است که دچار تحولات و دگرگونیهایی گردیدند. رفتار و روابط اجتماعی از طریق هنجارها تنظیم میشود. یک هنجار تعیین میکند که فرد در شرایط گوناگون چه رفتاری باید یا نباید داشته باشد. اما همیشه این امکان وجود دارد که رفتار فرد با هنجارها مطابقت نداشته باشد. در جوامع ابتدایی و کوچک، هنجارها مشخصتر و محدودتر هستند و میزان همنوایی با آنها بیشتر است. در جوامع مدرن، به علت وجود تمایز میان گروهها و طبقات و تعلق به زمینههای طبقاتی، قومی و نژادی گوناگون، هنجارها متنوعتر شده و میزان پیروی از آنها کمتر میشود. به تدریج که جوامع به سمت صنعتیشدن و شهرنشینی پیش رفتند، بروز رفتارهایی که همنوا و سازگار با هنجارها و ارزشهای جامعه نبودند، بیشتر شد. این ناهنجاریها و ناسازگاریها به تدریج زمینهی تخریب نظم و انسجام موجود در جامعه را فراهم نمود. جامعهشناسی در اصل برای مطالعه و بررسی این بینظمیها و ناهنجاریها پدیدار گردید. با گسترش این ناهنجاریها، حوزهای از جامعهشناسی به نام جامعهشناسی انحرافات به شکل تخصصی بر روی رفتارهای انحرافی و بزهکارانه متمرکز شد، تا با شناسایی علل و عوامل مؤثر بر رفتارهای انحرافی و بزهکارانه، راهکارهایی برای بهبود وضع موجود بیابد.
رفتارهای انحرافی و بزهکارانه به نوبهی خود انواع مختلفی از رفتارها را در برمیگیرند. نکته مهم در رابطه با این رفتارها، پیامدهای مخرب و ویرانگر آنها است که نیازمند توجه جدی و عمیق از سوی نهادهای مسؤول و دستاندرکار و همچنین محققان و پژوهشگران میباشد. در این راستا، با توجه به شرایط کنونی و افزایش هرچه بیشتر رفتارهای انحرافی و بزهکارانه، بخشی از این رفتارها باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد که نسبت به سایر رفتارهای انحرافی، دارای آثار و نتایج مهلک و مخربتری می باشد. به همین منظور، مقولهی رفتارهای پرخطر جوانان که بخشی از رفتارهای انحرافی میباشد، در این پژوهش مورد بررسی قرار میگیرد.
1-2- بیان مسأله
برای درک و فهم کجرفتاری لازم است که جامعه و هنجارهای اجتماعی آن را شناخت، تفاوت میان گروهها و خردهگروههای جامعه را در نظر گرفت و به این نکته توجه نمود که ادراک واقعیت اجتماعی و فرهنگی در میان همهی بخشهای جامعه یکسان نیست. جامعهشناسی در مطالعهی کجرفتاری، عوامل اجتماعی را مدنظر قرار میدهد و جامعهشناس علاقهمند به بررسی کجرفتاری، به دنبال شناخت مسأله و عوامل تأثیرگذار بر آن میباشد.
مسألهی مهم مورد توجه جامعهشناسان، نظم و انسجام اجتماعی بوده است. اما باید این واقعیت را در نظر داشت که همیشه همهی افراد جامعه با هنجارهای اجتماعی که موجد نظم اجتماعی هستند، همنوا نمیگردند و مرتکب رفتار انحرافی1 خواهند شد(احمدی، 1377). یک عمل زمانی انحراف2 تلقی میشود که به لحاظ اجتماعی رفتار انحرافی تعریف شده باشد و فرهنگ عمومی جامعه این عمل را انحراف دانسته، افرادی را که مرتکب چنین عملی شدهاند مجازات نماید(احمدی، 1384: 6). انحراف اجتماعی3 را غالباً شیوهی رفتاری میدانند که برخلاف وفاق جامعه است و آن را عدم همنوایی با یک هنجار یا مجموعهای از هنجارهای مورد پذیرش اکثریت اعضای جامعه تعریف نمودند(همان: 4). بنابراین، از دیدگاه جامعهشناسی انحرافات، انحراف اجتماعی یک پیوستاری از رفتار است که هم به تخلف از قانون نظیر قتل و اختلاس، و هم به تخلف از هنجارهای اجتماعی و فرهنگی بدون قانون شکنی رسمی نظیر فرار جوانان از خانه ارجاع داده میشود(احمدی، 1377).
برخی از رفتارهای انحرافی مربوط به گروه سنی خاصی است. به رفتار انحرافی جوانانی که هنوز به سن قانونی نرسیدهاند(زیر 18 سال)، رفتار بزهکارانه4 میگویند و جوانان مرتکب این رفتارها، بزهکاران جوان نام دارند. این اصطلاح به طور رسمی و قانونی در سال 1899 تدوین گردید و در همین زمان، اولین قانون بزهکاری جوانان5 در شهر شیکاگو آمریکا به کار گرفته شد(شومیکر6، 1389: 15-16).
جوانی ساخت جمعیت و تأخر فرآیند جامعهپذیری نسبت به نظم نوین جهانی در جامعهی در حال گذار ایران معاصر، منجر به رشد مسألهی بزهکاری جوانان و نوجوانان شده است. در این زمینه، جوانانی که نمیتوانند به خاطر ضعف عملکرد کارگزاران و عوامل جامعهپذیری و نابسامانی فضای ساختی حاکم بر نظام اجتماعی، تمایلات خود را به سوی رفتارهای همنوا و بهنجار هدایت نمایند، ناگزیر به ناهمنوایی کشیده شده و رفتارهای انحرافی و بزهکارانه از خود بروز میدهند(محمدی اصل، 1385: 11).
هیچ روزی نیست که خبری از جرایم جوانان در رسانهها منعکس نشود. رفتار مجرمانهی جوانان طیفی از انواع فعالیتها را شامل میشود و جوانان با هر پیشینه و زمینهای مرتکب آن رفتار میشوند. توجه جامعهشناسی انحرافات به مطالعهی بزهکاری جوانان از زمانی آغاز شد که طیف وسیعی از رفتارهای نابهنجار نظیر مصرف داروهای مخدر، تخریب اموال عمومی و خصوصی، اوباشگری بعد از مسابقات فوتبال، مصرف بیش از اندازهی مشروبات الکلی، رفتار نامشروع جنسی و فرار از خانه و مدرسه در بین جوانان شیوع پیدا کرد. این قبیل رفتارها نه فقط به دلیل اینکه اشکال جدیدی از انحرافات در جامعه تلقی میشوند اهمیت دارند، بلکه ارتکاب چنین رفتارهایی، مقدمهی ارتکاب جرایم شدیدی مانند سرقت مسلحانه و قتل میباشد و بزهکار امروز را به مجرم فردا تبدیل میکند(احمدی، 1384: 129).
رفتارهای انحرافی جوانان انواع مختلفی دارد که بر حسب عمق، شدت و پیامدهای آن به بزهکاریهای شدید مانند تجاوز به عنف، سرقت مسلحانه، سوء مصرف الکل و مواد مخدر و بزهکاریهای ملایم نظیر فرار از خانه و مدرسه، تخریب اموال عمومی و خصوصی و دزدیهای کوچک تقسیم میشوند. در این پژوهش به بخشی از رفتارهای انحرافی که با عنوان رفتارهای پرخطر7 نامیده میشوند، پرداخته میشود.
مفهوم رفتار پرخطر به عنوان رفتاری تعریف میشود که میتواند بهزیستی، سلامتی و مسیر زندگی را به خطر بیندازد و دارای نتایج منفی و پیامدهای مضر میباشد. برای مثال، مصرف مواد مخدر میتواند منجر به آزار و اذیت والدین شود، فعالیت زودهنگام جنسی میتواند منجر به بچهزایی ناخواسته گردد، یا پیامد ترک تحصیل، بیکاری مزمن میباشد. در این جا باید به دو مسأله توجه نمود؛ یک مسأله، پیامدها و نتایج مخرب ناشی از درگیری نوجوانان و جوانان در رفتارهای پرخطر میباشد، و مسألهی دوم این است که چرا نوجوانان و جوانان اقدام به رفتارهای پرخطر میکنند(جسور8، 1998: 2-3). رفتارهای پرخطر به رفتارهایی گفته میشود که احتمال نتایج منفی و مخرب جسمی، روانشناختی و اجتماعی را برای فرد افزایش دهد. خطرپذیری9 و انجام رفتار پرخطر دقیقاً معادل هم نیستند. خطرپذیری علاوه بر اینکه دربرگیرندهی انجام رفتارهای پرخطر میباشد، به آسیبپذیری و در معرض خطر بودن فرد از سوی محیط، نزدیکان و نیز گرایشها، تمایلات و باورهای نادرست و تهدید کنندهی فرد در مورد رفتارهای پرخطر اشاره دارد(زاده محمدی و احمدآبادی، 1387: 88-89).
علل عمدهی مرگ و بیماری هم در کشورهای صنعتی و هم در حال توسعه به تعداد نسبتاً محدودی از رفتارهای پرخطر برمیگردد که عمدتاً از سنین نوجوانی و جوانی شروع میشود(آنتقینی و همکاران10، 2001: 1). نوجوانان و جوانان یکی از مهمترین گروههای در معرض رفتارهای پرخطر مانند رانندگی خطرناک(بخشانی و همکاران، 1386)، ایدز(اعتماد و همکاران، 1390؛ رحمتی نجارکلائی و همکاران، 1390؛ مظفرزاده و وحدانی نیا، 1387؛ سیچارین و همکاران11، 2011)، خودکشی(علیوردی نیا و همکاران، 1390؛ بخشانی و همکاران،1386؛ پنا و همکاران12، 2012؛ هارل-فیش و همکاران13، 2012؛ وانگ و همکاران14، 2009)، فعالیتهای جنسی(والتون و همکاران15، 2011؛ جیمز و همکاران16، 2009)، مصرف الکل(اسنیپس و بنوتش17، 2013)،خشونت(لانگندرفر18، 2013) و مواد مخدر هستند(شفیعی و همکاران، 1391؛ فیضی و همکاران، 1389؛ علایی خرایم و همکاران، 1389؛ هزارجریبی و همکاران، 1389؛ باسکین-سامرز و سامرز19، 2006؛ فلیشر و چالتون20، 2001؛ کانتربری و همکاران21، 1995). از آنجایی که عوامل اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی نقش مهمی در سوگیری رفتاری افراد و به ویژه نوجوانان و جوانان ایفا میکنند، در صورتی که این عوامل نتوانند نقش خود را به شکل مطلوبی ایفا نمایند، نوجوانان و جوانان دچار چالش شده و ممکن است فشار ناشی از این چالشها و مشکلات، فرد را به سمت رفتارهای پرخطر بکشاند. دورهی جوانی دورهی تجربه آموزی است و از این رو با خطرهای گوناگونی در مسیر کسب تجربه مواجه میشوند(باریکانی، 1387: 192-193).
نوجوانان و جوانان به اندازهی بزرگسالان بهداشت و سلامتی را موضوع مهمی در زندگی قلمداد نمیکنند. این گروه اغلب رفتارهایی انجام میدهند که معمولاً آنها را در معرض بیماریهای تهدید کنندهی زندگی قرار میدهند(سلیمانی نیا، 1386: 74). به همین دلیل، بزرگترین و شایعترین علل مرگ نوجوانان و جوانان انجام رفتارهای پرخطری مانند رانندگی پرخطر، خودکشی، سوء مصرف مواد و الکل و شرکت در فعالیتهای پرخاشگرانه میباشد. براساس بررسیهای مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای22 آمریکا(2010)، شش رفتار پرخطر شامل صدمات عمدی و غیرعمدی، سیگار کشیدن، استفاده از الکل و مواد مخدر، رفتارهای جنسی، تغذیهی نامناسب و عدم فعالیت جسمانی باعث مرگ و میر جوانان و نوجوانان میشوند. همچنین، مطابق با آمار سازمان پزشکی قانونی شایعترین علل مرگ جوانان و نوجوانان زیر 25 سال در ایران، در مرتبهی اول تصادفات رانندگی و سپس به ترتیب مسمومیتهای ناشی از الکل، مواد مخدر، خودکشی و در نهایت بیماری سرطان بوده است. آمار به دست آمده در رابطه با روسپیگری نیز نشان میدهد که 50 درصد از زنان روسپی ارجاع شده به مراکز بازپروری، جزء گروه سنی 15 تا 24 ساله و 24 درصد از گروه سنی 20 تا 24 ساله بودهاند(گرمارودی و همکاران، 1388: 14).
بسیاری از رفتارهای پرخطر مانند سیگار، الکل، مواد مخدر و روابط جنسی نامطمئن در سنین نوجوانی و جوانی اتفاق میافتد. مطالعات نشان دادند که اغلب رفتارهای پرخطر مانند مصرف سیگار، الکل، مواد و رفتارهای جنسی نامطمئن در سنین قبل از 18 سالگی شروع میشوند(برگمن و اسکات23، 2001). در ایران اکثر موارد بی مبالاتی جنسی(6/55 درصد) در سنین 16 تا 21 سالگی رخ میدهند. میانگین سن شروع سیگار در ایران 6/16 سال بوده و بالاترین نسبت معتادان کشور (7/45 درصد) در فاصلهی 17 تا 22 سال مصرف مواد را آغاز کردهاند(زاده محمدی و احمدآبادی، 1387: 89).
وقوع رفتارهای پرخطر در سنین نوجوانی و جوانی و شیوع آنها در بین جوانان ناشی از عوامل اجتماعی متعددی میباشد. یکی از این موارد، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی است. امروزه داشتن مهارتهای اجتماعی و ارتباطی رکن لازم و اساسی زندگی اجتماعی بوده و بهره مندی از آن میتواند نقش مهمی در بازدارندگی24 رفتارهای پرخطر به ویژه در بین جوانان داشته باشد زیرا دورهی جوانی یک دورهی گذار و همراه با بحرانهای مختلفی است.
مهارت اجتماعی25 عبارت است از رفتارهای انطباقی آموخته شده که فرد را قادر میسازد با افراد مختلف روابط متقابل داشته باشد، واکنشهای مثبت بروز دهد و از رفتارهایی که پیامد منفی دارد، اجتناب نماید(کارتلج و میلبرن26، 1369). مهارتهای اجتماعی رفتارهایی هستند که تحول آنها میتواند بر روابط بین افراد از یک سو و بهداشت روانی آنان و نیز عملکرد مفید در اجتماع از سوی دیگر، مؤثر باشد(ماتسون27، 1990؛ به نقل از حسین چاری و دلاورپور، 1385: 126). در واقع، کسی دارای مهارت اجتماعی است که با دیگران طوری رفتار کند که بتواند به حقوق، الزامات، رضایت خاطر و انجام وظایف خود در حد معقولی نایل آید، بدون آن که حقوق، الزامات، رضایت خاطر یا وظایف دیگران را نادیده بگیرد و در عین حال مبادلهای آزاد با دیگران داشته باشد(فیلیپس28، 1978؛ به نقل از فاتحی زاده و همکاران، 1384). از نظر هارجی29، مهارت اجتماعی عبارت است از مجموعه ای از رفتارهای هدفمند، به هم مرتبط و متناسب با وضعیت که آموختنی بوده و تحت کنترل فرد می باشند(هارجی و همکاران، 1392: 13). ضعف در مهارتهای اجتماعی موجب بروز رفتارهایی مانند بزهکاری، ناسازگاری، افت تحصیلی(نصر اصفهانی و همکاران، 1383)، مصرف مواد و اعتیاد(قاسم زاده و همکاران، 1386) میگردد. دارا بودن مهارتهای اجتماعی و ارتباطی زمینهی مشارکت فعال فرد در اجتماع را فراهم نموده و باعث میشود وی در رویارویی با وضعیتهای دشوار اجتماعی واقعی، واکنشهای اجتماعی مؤثری از خود بروز دهد. در واقع، داشتن مهارتهای اجتماعی، تواناییهای بالقوهی فرد را به بالفعل تبدیل میکند و برای ایجاد، حفظ و سازماندهی یک رابطهی انسانی ضروری میباشد.
مهارتهای اجتماعی بسیار متنوع بوده و تقسیمبندی واحدی دربارهی آنها وجود ندارد. فتحی و همکاران(1384) آنها را در نه دسته تقسیم بندی کردهاند. این ابعاد نه گانه به این شرح میباشند: مهارتهای ارتباطی، مهارتهای جرأت ورزی، مهارتهای مربوط به پرورش حس همکاری، مسؤولیت پذیری و نوع دوستی، مهارتهای خودگردانی، مهارتهای درک اجتماعی و شناسایی ارزشهای جامعه، مهارتهای مربوط به قوانین اجتماعی، مهارتهای شغل یابی و حفظ شغل، مهارتهای گذران اوقات فراغت و مهارتهای مقابلهای.
مهارتهای ارتباطی30 در برخی از تقسیم بندیها زیرمجموعهی مهارتهای اجتماعی قلمداد شدهاند(فتحی و همکاران، 1384)، اما در این پژوهش جداگانه در نظر گرفته شده است. مهارتهای ارتباطی بخشی از مهارتهای زندگی هستند و توانایی و ظرفیت ایجاد ارتباط، منجر به موفقیت در زندگی میشود(حسین چاری و دلاورپور، 1385: 126).
مهارتهای ارتباطی به طور کلی مربوط به فرآیند برقراری ارتباط میان حداقل دو نفر است و به مجموعه رفتارهایی اطلاق میشوند که به انسان کمک میکنند تا میان عواطف و نیازهای خود ارتباط برقرار نماید و به اهداف میانفردی و اجتماعی دسترسی پیدا کند(یارعلی و همکاران، 194:1387). مهارتهای ارتباطی شامل آن دسته از مهارتها میباشند که به واسطهی آنها افراد میتوانند درگیر تعاملهای بین فردی و فرآیند ارتباط شوند، یعنی فرآیندی که افراد در طی آن، پیامهای کلامی و غیرکلامی با یکدیگر در میان میگذارند(یوسفی، 1385: 6). مهارتهای ارتباطی نقش مهمی در هویت یابی، بالا بردن کیفیت زندگی و سلامتی جسمی و روانی دارد(واگان31، 2009: 255). وجود این مهارتها در زندگی میتواند به فرایندهای حل مسأله کمک کند(ارسلان32، 2010: 524) و به ویژه مانع روی آوردن نوجوانان و جوانان به رفتارهای پرخطر گردد.
مهارتهای ارتباطی شامل مهارتهای مختلفی میباشند. توانایی گوش دادن فعالانه، مهار و نظمدهی به هیجانها، توانایی دریافت و ارسال پیامهای واضح ارتباطی و فعال بودن و قاطعیت در ارتباط(حسین چاری و دلاورپور، 1385)، مهارتهای کلامی، مهارتهای غیرکلامی، مهارتهای فرازبانی، مهارتهای برقراری ارتباط، برقراری ارتباط با غریبهها، مهارتهای برقراری دوستی، مهارتهای ارتباط با جنس مخالف و مهارتهای گسترش تعاملات اجتماعی(فتحی و همکاران، 1384) از جمله مهارتهای ارتباطی میباشند.
بسیاری از افرادی که مرتکب رفتارهای ضداجتماعی و ناسازگارانه میشوند، در نتیجهی کمبود مهارتهای اجتماعی لازم برای انجام رفتار صحیح میباشد. این مسأله در مورد بزهکاران جوان بیشتر صدق میکند. پژوهشهای تطبیقی جوانان بزهکار و غیربزهکار نشان میدهد که جوانان بزهکار گسترهی محدودتری از جایگزینهای واکنشی را در حل مسائل بین شخصی به کار میبرند و تمایل بیشتری به خشونت فیزیکی دارند. همچنین، بزهکاران جوان مهارتهای اجتماعی کمتری نسبت به افراد غیربزهکار دارند(فورنهام33، 1984).
برخی از پژوهشها به بررسی رابطه بین زندگی در محیطهای شهری و رفتارهای پرخطر پرداختند و نتایج بدست آمده نشان داد که زندگی در محیطهای شهری توأم با رفتارهای پرخطر بیشتری است(لوین و کوپی34، 2003). از آنجایی که در محیطهای شهری و به ویژه شهرهای بزرگ با پدیدهی گمنامی مواجه هستیم و تراکم و ناهمگونی جمعیت نیز افزایش پیدا میکند، کنترلهای اجتماعی غیررسمی دچار ضعف گردیده و کنترلهای رسمی نیز جوابگوی جمعیت زیاد شهرهای بزرگ نیستند، لذا میزان وقوع رفتارهای بزهکارانه و پرخطر نیز بیشتر میباشد. در شرایط گذار و تحول نیز کارگزاران جامعهپذیری، در ایفای نقش خود و درونی کردن ارزشها و هنجارها و رفتارهای قانونمند و سازگار با مشکل مواجه میشوند. شهر شیراز یکی از کلانشهرهای ایران میباشد که با جمعیت بالای یک میلیون نفر و قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی خاصی، سیل مهاجرت از استانهای جنوبی را به سوی خود روانه نموده است. بیشتر این مهاجران دارای تنوع فرهنگی و قومی بوده و همین عامل خود زمینهی تمایلات بزهکارانهی آنان را فراهم مینماید.
زندگی در شرایط گذار و نامطمئن بودن نسبت به آینده باعث میشود که جوانان تصمیمهای توأم با ریسک و خطر بگیرند. تا جایی که بر مبنای دادههای سازمان ملی جوانان(1383)، حدود 40 درصد از جوانان آیندهی شغلی روشنی پیش روی خود نمیبینند. بنابراین، شرایط زندگی نقش مهمی در خطرپذیری جوانان امروزی دارد. نشانههای گرایش جوانان به خطرپذیری را میتوان در رواج ورزشهای مهیج و خطرناک مانند صخرهنوردی آزاد، مصرف مواد مخدر توهم زا مانند قرصهای اکستازی و داروهای انرژیزا (ذکائی، 1387: 40-41)، داشتن فعالیتهای نامطمئن جنسی، مصرف الکل، اقدامات خشونت آمیز، اقدام به خودکشی و خودزنی(بال و همکاران35، 1391) مشاهده نمود.
در این شرایط، مجهز بودن جوانان به سلاحهایی مانند مهارتهای اجتماعی، میزان خطرپذیری و ریسک را کاهش داده و توانمندیهای بالقوهی آنان را عملیاتی میکند. کسب مهارت بعد از تحصیلات، اشتغال و ثروتمند شدن، چهارمین خواستهی اولویتدار جوانان بوده است(سازمان ملی جوانان، 1383). بدین ترتیب، آموزش مهارتهای اجتماعی و ارتباطی، فرآیندهای حل مسألهی جوانان را تقویت نموده و رفتارهای پرخطر و عوامل ریسک که تهدید بزرگی برای جوانان میباشد، را کاهش میدهد.
بنابراین، مهمترین سؤالاتی که این پژوهش به دنبال پاسخگویی به آنها است به این شرح میباشند: شایعترین رفتارهای پرخطر جوانان کدام هستند؟ آیا برخورداری از مهارتهای اجتماعی و ارتباطی میتواند در رابطه با رفتارهای پرخطر جوانان نقش بازدارندگی داشته باشد؟ آیا کنترلهای فردی و اجتماعی اثر بازدارندگی بر روی رفتارهای پرخطر جوانان دارد؟
1-3- اهمیت و ضرورت پژوهش
شتاب و تنوع دگرگونیهایی که جامعهی در حال گذار ایران تجربه میکند و تحولات ساختاری و نهادی ملازم با آن، مسائل جوانان را با ابعاد پیچیده و مهمی مواجه ساخته است، به گونهای که ماهیت مسائل و شرایطی که جوانان خود را در آن مییابند، در مقایسه با نسل گذشتهی آنها دارای تفاوت اساسی میباشد. آن چه که بر این پیچیدگی میافزاید، تعارضها و تضادهایی است که بسیاری از جوانان بر سر انتخابها، اهداف و آیندهنگری خویش با آن مواجه هستند(ذکائی، 1387).
دوره نوجوانی و جوانی یکی از مراحل بسیار حساس، بحرانی و مسأله آفرین در فرآیند رشد انسان است. تلاش برای ابراز وجود و یافتن هویتی مستقل، ناکافی بودن تجارب و محدود بودن آگاهی موجب میشوند تا کسی که در حال دگرگونی عمیق شخصیتی است، واکنشهای گوناگونی نسبت به مشکلات و محدودیتهای خود نشان دهد. یکی از این واکنشها، رفتارهای بزهکارانه و به ویژه رفتارهای پرخطر میباشد. بروز این رفتارها از سوی نوجوان و جوان، نوعی اعتراض نسبت به وضعیت موجود و محدودیتهایی میباشد که بر سر نیل به آرمانهایش مانع ایجاد کردهاند. تداوم این رفتارها و تشدید آنها میتواند فعالیتهای عادی و سازگارانهی فرد را دچار مشکل نموده و نقش تخریبی عمدهای در عملکرد اجتماعی، تحصیلی و شغلی داشته باشد. این رفتارها به جای اینکه انرژی و ظرفیت بالقوهی جوان را در مسیر درست هدایت نماید، وی را به سوی وضعیتی سوق میدهد که جز ضرر و هزینه برای خود فرد و جامعه، چیز دیگری در بر ندارد.
مسألهی رفتارهای پرخطر به ویژه برای والدین جوانان تبدیل به یک دغدغهی اساسی شده است، تا جایی که مصرف مواد مخدر، مصرف مشروبات الکلی، سیگار کشیدن و دوستی با غیرهمجنس مهمترین دغدغههای والدین در رابطه با فرزندان خود میباشند(همان: 79). بر مبنای آمار غیررسمی نیز مصادیق بزهکاری جوانان نسبت به گذشته افزایش یافته است. اگرچه این آمارها گویای دقیق واقعیت نیست، اما میزان تقریبی رفتارهای بزهکارانه را بیان میکنند. گزارشهای موجود نشان میدهند که بزهکاری جوانان مواردی مانند سرقت، انحرافات جنسی، دعوا و درگیری، خرید و فروش و اعتیاد به مواد مخدر بوده است. بیشترین جرایمی که توسط افراد زیر 18 سال صورت گرفته است، به ترتیب سرقت، مواد مخدر، شرارت و اخلال و اعتیاد بوده است. برخی آمارها حاکی از این است که حدود 40 درصد از بزهکاری جوانان مربوط به سرقت میباشد و میانگین سنی آنها حدود 16 الی 17 سال است. همچنین، 90 درصد دختران زیر 18 سال که به جرم بزهکاری دستگیر شدهاند، جزو دختران فراری هستند. فرار از خانه ریسک تجاوز جنسی و فحشا را بالا میبرد تا جایی که آمارها حاکی از این است که نزدیک به نیمی از دخترانی که اقدام به فرار نمودهاند، مورد تجاوز جنسی قرار گرفتهاند. در رابطه با مصرف مواد مخدر و اعتیاد، گزارشها سن گرایش به اعتیاد را حدود 14 الی 15 سال ذکر میکنند(محمدی اصل، 1385: 73-82).
با ملاحظهی این آمار و همچنین در نظر گرفتن ساخت سنی جوان جمعیت در کشور ما، توجه به مسائل و مشکلات این قشر و به ویژه رفتارهایی که سلامتی آنها را به خطر میاندازد، از اهمیت و اولویت بالایی برخوردار میباشد. زیرا هنگامی که نیروی جوان یک جامعه بهره وری لازم را در نتیجهی فقدان سلامتی نداشته باشد، توسعه و پیشرفت آن جامعه نیز با مشکلات جدی مواجه میشود.
بنابراین، برخورداری از ویژگیهایی که بتواند مانع گرایش فرد به سوی رفتارهای پرخطر گردد، سودمند خواهد بود. در این زمینه، داشتن مهارتهای اجتماعی و ارتباطی یک عامل مهم و از ضرورتهای اساسی زندگی روزمره است. این ضرورت به ویژه برای سنین نوجوانی و جوانی که فرد مدام با موقعیتهای جدید و متعدد مواجه میگردد، بیشتر احساس میشود. کمبود مهارتهای اجتماعی و ارتباطی، ظرفیت افراد را برای مراقبت از خودشان و سازگاری با فشارهای روزانه محدود کرده و آسیب پذیری آنها را افزایش میدهد. در حالی که بهره-مندی از مهارتهای اجتماعی به افراد اجازه میدهد که بتوانند علایق خود را دنبال کنند، در فرصتهای زندگی پیشرفت داشته باشند و با پاداشی که زندگی به آنها میدهد، عاطفیتر زندگی کنند(فتحی و همکاران، 1384). مهارتهای اجتماعی و ارتباطی از چنان اهمیتی برخوردارند که نارسایی آنها میتواند توأم با اضطراب اجتماعی، اقدام به خودزنی و خودکشی(بال و همکاران، 1391)، احساس تنهایی، افسردگی، عدم موفقیتهای شغلی و تحصیلی(یوسفی، 1385) و گرایش به بزهکاری(کاترین36، 2006) باشد.
بدین ترتیب، پژوهشهای مرتبط با جوانان باید به دنبال نشان دادن این پیچیدگیها، تغییرپذیریها در تجربهی جوانی، چگونگی مواجه شدن آنان با مشکلات و موقعیتهای ناسازگارانه و ارائهی راه حلهای کارآمد و مداخلهگر و الگوهای حل مسأله در برابر این شرایط دشوار باشد. لذا در این پژوهش، دستیابی به موارد ذکر شده از ضرورتهای عملی آن میباشد.
1-4- اهداف پژوهش
1-4-1- هدف کلی:
هدف کلی این پژوهش بررسی جامعهشناختی مهارتهای اجتماعی و ارتباطی مؤثر بر بازدارندگی رفتارهای پرخطر جوانان شهر شیراز میباشد.
1-4-2- اهداف جزیی
– بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با رفتارهای پرخطر جوانان
– بررسی رابطه مهارتهای ارتباطی و رفتارهای پرخطر جوانان
– بررسی رابطه مهارتهای اجتماعی و رفتارهای پرخطر جوانان
– بررسی متغیرهای جمعیتشناختی مرتبط با رفتارهای پرخطر جوانان
– بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با مهارتهای اجتماعی و ارتباطی جوانان
– بررسی متغیرهای جمعیتشناختی مرتبط با مهارتهای اجتماعی و ارتباطی جوانان
فصل دوم
پیشینه پژوهش
2-1- مقدمه
بزهکاری و رفتارهای پرخطر دارای قدمتی به درازای تاریخ بشری است. از ابتدای زندگی بشر، همواره افرادی وجود داشتهاند که مطابق با هنجارهای جامعه رفتار نکنند. در این فصل، ابتدا سیر تحول بزهکاری در دورههای تاریخی بررسی می شود، سپس پژوهشها و مطالعاتی که در داخل و خارج از ایران به موضوع مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و رفتارهای پرخطر پرداخته اند، آورده شده است. جستجوی پیشینهی پژوهش در داخل نشان میدهد که پژوهشی که رابطهی بین مهارتهای اجتماعی و ارتباطی با رفتارهای پرخطر را مورد بررسی قرار داده باشد، انجام نگرفته است. بنابراین، پیشینه داخلی به پژوهشهایی اشاره میکند که یا به بررسی رفتارهای پرخطر یا مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و یا مؤلفههایی از مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و رفتارهای پرخطر پرداخته باشند. اما تعدادی از پیشینههای خارجی به رابطهی هر دو متغیر پرداختند که در ادامه آورده شده است.
2-2- سیر تحول بزهکاری در ادوار تاریخی
2-2-1- بزهکاری در عهد قدیم
به لحاظ تاریخی هرچند تخطی از هنجارها همواره با زندگی اجتماعی توأم بوده، اما آهنگ تکوین و نمود آن همراه با تبدیل جوامع سنتی به جوامع مدرن بیشتر شده و این رشد با تعدد نظریات تبیینی مسایل اجتماعی همگام گردیده است. در این رابطه، آراء تبیینی انحرافات رفتاری از تشریح تکعلی رابطهی انحراف با عوامل غیرفردی(تقدیر متافیزیکی و جغرافیایی و تاریخی) و فردی(سرشت پلید و کشش غریزی و ضعف شخصیت) تا آزمون رابطهی چندعلی انحراف با عوامل اجتماعی پیش تاخته و در این خط سیر به دقت و صحت بینشی و روشی هرچه بیشتری دست یافته است. در این میان، منابع ماقبل علمی معطوف به تعریف و توضیح رفتار انحرافی و از جمله بزهکاری شامل معرفت عامیانه، فلسفه و دین میباشند.
در حوزهی معرفت عامیانه مثلاً در یونان باستان، قضا و قدر و سرنوشت را علت ارتکاب جرم و بزهکاری دانسته و معتقد بودند که اراده و اختیار انسان در آن دخالتی ندارد و مجرم را شخص بد ذاتی تلقی میکردند که ارواح خبیث در روح او حلول کرده است. بنابراین باور داشتند اعمال مجازاتهای شدید باعث تزکیهی نفس او شده و موجب تسکین خشم خداوند میگردد(دانش، 1366: 7؛ به نقل از محمدی اصل، 1385: 92). در جامعهی ایران نیز قضا و قدر را به عنوان علت ارتکاب جرم و بزه در نظر میگرفتند و بخشی از اعتقادات و خرافات شایع در بین مردم به توضیح چند و چون بزهکاری و پیامدهای آن اختصاص داشت؛ چنان که در این منظر اولاً بین عملکرد فردی و رخدادهای طبیعی و مصائب زندگی همایندی وجود دارد، یعنی مثلاً اگر کسی میان درگاه بایستد و دستهایش را به دو طرف در بگذارد، دعوا میشود. برای اینکه دعوا نشود باید دستهایش را سه بار به هم بزند. یا تیغههای قیچی که باز بماند یا به هم بزنند دعوا میشود. ثانیاً بین انجام بزه و عقاب دنیوی و متافیزیکی رابطه وجود دارد، یعنی مثلاً بچه که چیزی از پدر و مادرش بدزدد، خدا خندهاش میگیرد. ثالثاً بر این مبنا برای یافتن بزهکارانی نظیر دزد، شمعدان یا قلیان و یا سرپوشی را آورده، روی آن اسم چهار ملک مقرب



قیمت: تومان

دسته بندی : مقاله و پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید