فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388، ص 59 ó 85
59
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیـت و سـاختار مالکیـت بـر
کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در بورس اوراق
بهادار تهران
حسین اعتمادي

جعفر باباجانی

 عادل آذر
 زهرا دیانتی دیلمی
چکیده
یکی از مهمترین وظایف مدیران، تهیه و انتشار اطلاعات مالی شرکت است. در کشورهاي
توسعه یافته تحقیقات بسیاري در جهت روشن ساختن عوامل موثر بر نحوه گزارشگري اطلاعات در
شرکتها انجام شده است، اما در کشور ایران خلا ء تحقیقاتی شدیدي در این زمینه وجود دارد. از اینرو
در تحقیق حاضر سعی شده تا برخی از جنبه هاي سازمانی اثرگذار بر کیفیت اطلاعات مالی(شامل
فرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت، ساختار مالکی )ت مورد توجه و بررسی قرار گیرد. در این تحقیق از
روش مدل معادلات ساختاري و نرم افزارspls2 که مبتنی بر روش حداقل مربعات جزیی و
واریانس محور است، استفاده گردید. زیرا این روش در اولین مراحل تدوین و ارائه یک تئوري
مناسبتر است و درضمن به حجم نمونه زیاد و فرض نرمال بودن جامعه محدود نیست. نتایج این
تحقیق که رو ي105 شرکت بورسی انجام شد نشان می دهد سه عامل فرهنگ سازمانی، تمرکز
مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتها اثر گذارند. از میان این عوامل، ساختار
مالکیت کمترین اثر مستقیم را بر کیفیت اطلاعات دارد اما حایز اهمیت ترین نقش آن، اثر تعدیل
شوندگی است که بر ارتباط بین فرهنگ سازمانی و کیفیت اطلاعات مالی و نیز رابطه بین تمرکز
مالکیت و کیفیت اطلاعات مالی دارد. بنحوي که هرچه ساختار مالکیت شرکتی خصوصی تر باشد،
 دانشیارگروه حسابداري دانشگاه تربیت مدرس
 دانشیار گروه حسابداري دانشگاه علامه طباطبایی
 استاد گروه مدیریت دانشگاه تربیت مدرس
 دکتري حسابداري دانشگاه تربیت مدرس
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
60
تمرکز مالکیت منجر به افزایش کیفیت اطلاعات مالی می شود، این در حالی است که در شرکتهاي با
مالکیت کمتر خصوصی، این رابطه برعکس می باشد . از اینرو پیشنهاد می شود تا ترتیبی اتخاذ
شود که شرکتهاي غیرخصوصی/ با مالکیت کمتر خصوصی، تنها مجاز به داشتن حداکثر25% سهام
شرکتهاي بورسی(بطور مستقیم یا با واسط و از طریق شرکتهاي زیر مجموعه یشان) باشند .
مفاهیم کلیدي:کیفیت اطلاعات مالی ، قابلیت اتکا اطلاعات، مربوط بودن اطلاعات، فرهنگ
سازمانی، تمرکز مالکیت، ساختار مالکیت.
مقدمه
یکی از فرضیه ها که از دیرباز در حسابداري مقرر شده است، فرض تفکیک شخصیت
است.براساس این فرض باید به شرکت به دید یک شخصیت حقوقی مستقل نگریست.
الگویی که این تحقیق بدنبال پی ریزي و شکلدهی آن است، بر این اصل استوار شده است
که همانند انسان که هرآنچه از او نمود می یابد ماحصل شخصیت حقیقی اوست که شکل
گرفته در بستر فرهنگی است که در ذهن و اندیشه او رسوخ کرده است، آنچه شرکت به
عنوان یک شخصیت حقوقی، نمود می یابد نیز ماحصل فرهنگ، هنجارهاي اخلاقی و
ساختارهایی است که آن شرکت را بنا کرده اند. اگر شرکتی به مسائل مربوط به حفظ
محیط زیست و کنترل کیفیت محصولات و گزارشگري بیشتر بها می دهد، نه فقط بخاطر
فشارهاي بیرونی حاکم بر شرکت بلکه بخاطر نوع شخصیت آن شرکت است .
این مقاله بدنبال ارائه الگویی درخصوص این موضوع است کـه کیفیـت اطلاعـات مـالی
شرکتها که نمودي از سیستم حسابداري و نتیجه کارآنهاست، معلـول شخصـیت آن شـرکت
است و شخصیت هر شرکت هم شکل گرفته از فرهنگ، اخلاقیات و ساختار مالکیتی اش می
باشد. بنابراین، ارائه اطلاعات با کیفیت تر (که منجر به رونق بـازار سـرمایه و بـالتبع اقتصـاد
کشورها می شود) علاوه بر اینکه مستلزم تنظیم و اجراي قـوي مقـررات اجتمـاعی، مـالی و
حقوقی از سوي دولت و سایر نهادهاي مرتبط است، مرهون سرمایه گـذاري و برنامـه ریـزي
1 جهت بهبود شخصیت درونی شرکتها نیز می باشد. از سـوي دیگر،براسـاس تئـوري نهـادي
عوامل محیطی تاثیر بسزایی بـر رفتـار شـرکتها دارنـد (Meyers &Rowan,1977).ایـن
تئوري توصیف اجتماعی رفتار یک سازمان است و تمرکزش بر فشارهاي سیاسـی،اجتماعی و
فرهنگی است که بر ساختار فعالیتها و رویه هـاي سـازمانی تاثیرگذارنـد و آن را شـکل مـی
دهند. براساس این تئوري تمام فعالیتهاي اقتصادي در بافـت روابـط و چـارچوبی از روشـها و
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
61
هنجارهاي اجتماعی جاگرفته اند. هنگامی که این چارچوبهـا در یـک سـازمان نهادینـه مـی
شوند، در آن سازمان حالت قانونی پیدا می کنند و بدون اینکه راجـع بـه آنهـا سـؤالی شـود ،
مبدل به یک فرض مسلم و سبک رفتاري می شوند، که حتی به کارکنان جدید الـورود نیـز
منتقل می گردند.براین اساس، تمرکز این مقاله بر عوامل سازمانی است کـه روي شخصـیت
یک سازمان، رفتار افراد درون آن و نهایتاً کیفیت اطلاعات مالی تهیه شده توسط آنها اثر می
گذارد. از آنجا که کیفیت اطلاعات مالی یکی از عوامل کلیدي موفقیت شرکتها در محیط پـر
رقابت کنونی است، نظام حسابداري و شخصیت سازمانی شرکتها بایـد بگونـه اي باشـد کـه
سیستمهاي اطلاعاتی شرکت را در جهـت ار ائـه اطلاعـات بـا کیفیـت سـوق دهـد . بررسـی
نوشتارهاي موجود در زمینه مـدیریت کیفیـت، کیفیـت اطلاعـات، و سیسـتمهاي اطلاعـاتی
حسابداري نشان دهنده وجود خلاء تحقیقاتی درخصوص تبیین عوامل سازمانی تاثیرگـذار بـر
کیفیت اطلاعات مالی است. بنابراین مقالـه حاضـر، تحقیقـی اسـت درجهـت ارایـه الگـویی
درخصوص کیفیت اطلاعات مالی، با توجه به اثـر برخـی از مهمتـرین عـواملی کـه سـازنده
شخصیت یک سازمان هستند؛ شامل فرهنگ سازمانی(فردگرایی، مردمنشی، فاصـله قـدرت،
اجتناب از عدم اطمینان)، ساختار مالکیت ، و تمرکز مالکیت.
ادبیات تحقیق
کیفیت اطلاعات مالی : اگر بخواهیم ویژگیهاي کیفی اطلاعات مالی را بطور خلاصه
تعریف کنیم شاید بهترین تعریف همان تعریف ارائه شده توسط ویکري(Vickrey,1985)
است که می گوید “ویژگیهایی از اطلاعات که موجب سودمندي آن می شود”. براي اینکه
اطلاعات باکیفیت تلقی شوند باید حایز یکسري خصوصیات کیفی باشند. این خصوصیات
باعث می شود تا اطلاعات ارائه شده در صورتهاي مالی براي استفاده کنندگان در راستاي
ارزیابی وضعیت مالی، عملکرد مالی، و انعطاف پذیري مالی واحد تجاري مفید واقع شود.
خصوصیات کیفی اصلی مرتبط با محتواي اطلاعات عبارتند از” مربوط بودن” و “قابل اتکا
بودن” که این دو خصوصیت نیز خود متشکل از خصوصیات دیگري هستند. اطلاعاتی
مربوط تلقی می شوند که بر تصمیمات اقتصادي استفاده کنندگان در ارزیابی رویدادهاي
گذشته، حال و آینده یا تایید و تصحیح ارزیابیهاي گذشته آنها موثر واقع شود. براي اینکه
اطلاعات مربوط باشند باید ارزش پیش بینی و قابلیت تایید( ارزش بازخورد) داشته باشند و
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
62
به موقع در اختیار استفاده کنندگان قرار بگیرند. اطلاعاتی قابل اتکا هستند که کامل بوده،
عاري از اشتباه و تمایلات جانبدارانه با اهمیت باشند و بطور صادقانه معرف آن چیزي باشد
که مدعی بیان آن است یا بگونه اي معقول انتظار می رود بیان کند. براي اینکه اطلاعات
قابل اتکا باشند نیز باید کامل بوده، بیطرفانه و محتاطانه و بیانی صادقانه و با رعایت رجحان
محتوا برشکل تهیه و ارائه شوند .
فرهنگ سازمانی: براي فرهنگ سازمانی تعاریف بسیار زیاد و متنوعی بیان شده است.
مطابق نظر هوفستد(1983 ) فرهنگ سازمانی، مجموعه اي ازارزشهاي کلیدي، باورها، وتفاهم
هایی است که بین اعضاي یک سازمان مشترك هستند. در این تحقیق با توجه به توضیحات
ارائه شده در بخش روش انجام تحقیق، از ابعاد فرهنگی مطرح شده توسط هوفستد براي
سنجش فرهنگ سازمانی شرکتهاي نمونه استفاده شده است . این جنبه هاي فرهنگی عبارتند
-1؛از فاصله قدرت کم در مقابل زیاد، -2 اجتناب از عدم اطمینان به آینده در مقابل
بلاتکلیفی -3، فردگرایی در مقابل جمع گرایی -4، فردگرایی در مقابل جمع گرایی -5،
مردمنشی در مقابل زن منشی پنج سال بعد از اینکه هوفستد ابعاد فرهنگی را مطرح نمود،
گري(1988 ) به بسط مدل او پرداخت و ارزشها و عملکردهاي حسابداري را به عنوان یک
زیرمجموعه به ارزشهاي اجتماعی و پیامدهاي نهادي اضافه نمود.مدل هوفستد – گري،
چارچوب و مبنایی را براي انجام تحقیقات تجربی در زمینه هاي مختلف ازجمله مباحث
مدیریتی فراهم ساخته است . بنحوي که تا کنون محققان بسیاري به آزمون تجربی این
مدل پرداخته اند. براي نمونه می توان به تحقیقات زیر که به نوعی همراستا با تحقیق حاضر
هستند اشاره نمود :
گري و وینت(1995 ) به بررسی تـاثیر فرهنـگ بـر افشـاي اطلاعـات حسـابداري ( بعـد
پنهانکاري/ شفافیت اطلاعات) در 27 کشور پرداختند. آنان میزان افشاي یکسري اقلام مـالی
و غیر مالی( اعم از اختیاري و غیر اختیاري) را به عنوان تعریف عملیاتی پنهانکاري/ شـفافیت
اطلاعات درنظر گرفتند. نتایج تحقیق آنان مؤید وجود روابط قـوي بـین ارزشـهاي فرهنگـی
جوامع (( به خصوص اجتناب از عدم اطمینان و فردگرایی) و میزان افشاي اطلاعـات مـالی در
آن جوامع می باشد. وینگیت (1997 ) با بررسی محیط حسابرسی در بیش از 30 کشور جهـان
، بدین نتیجه رسید که شرکتها در جوامع فردگرا ملزم به افشاء اطلاعات بیشتري هسـتند . در
ضمن در جوامعی که در آنها اجتناب از عدم اطمینان کم است، افشاء کامل اطلاعـات باعـث
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
63
افزایش رقابت می شودکه این امر زمینه سازي است براي ستیز و اقامۀ دعوي قضـائی علیـه
شرکتها. میزان دادخواهی قضایی نیز با مردمنشی و فردگرایی رابطه مستقیم و بـا اجتنـاب از
عدم اطمینان رابطه معکوس دارد بع. بارت دیگر، نتایج ایـن تحقیـق بیـانگر آن اسـت کـه در
فرهنگهاي فردگرا با اجتناب از عدم اطمینان کم ( نظیر ایالات متحده آمریکا و سوئد) میـزان
افشاء اطلاعات بیشتر است، اما میزان دادخواهی قضایی ایـن کشـورها بیشـتر از کشـورهایی
است که جمـع گـرا بـوده و اجتنـاب از عـدم اطمینـان در آنهـا بالاسـت، نظیـر سـنگاپور و
آرژانتین.دهوي ، میرینو و کونوور ( 2002 ) بـا بررسـی گزارشـات مـالی شـرکتهاي مصـري و
تحلیل محتواي اطلاعاتی این گزارشـات دریافتنـد کـه بـدلیل بلاتکلیفـی ( اجتنـاب از عـدم
اطمینان) و فاصلۀ قدرت زیادي که بر فرهنگ کشور مصر حاکم است،مدیران مصري تمایـل
شدیدي به پنهانکاري دارند اطلاعات منتشره توسط این شـرکتها بـه میـزان قابـل تـوجهی
بسیار کمتر ازموارد افشاء در استانداردهاي بین المللی می باشد. با توجه به تحقیقات فوق می
توان نتیجه گرفت که فرهنگ عاملی تاثیر گذار بر سیستم حسابداري شرکتها مـی باشـد . بـا
توجه به تحقیقات مذکور فرضیه اول تحقیق بصورت زیر مطرح شده است
فرضیه اول: فرهنگ سازمانی بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در بورس
اوراق بهادار موثر است.
از سوي دیگر با توجه به الگوي ارائه شده توسط گري(1988)، فرضیه هاي تکمیلی زیر
نیز مطرح شده اند :
فرضیه دوم : درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس که فاصله قدرت بیشتر
است، کیفیت اطلاعات مالی کمتراست .
فرضیه سوم: درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس که بلاتکلیفی بیشتر است،
کیفیت اطلاعات مالی کمتراست .
فرضیه چهارم: درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس که فردگرایی بیشتر است،
کیفیت اطلاعات مالی کمتراست.
فرضیه پنجم: درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس که مردمنشی بیشتر است،
کیفیت اطلاعات مالی کمتراست
: واژه مالکیت در فرهنگ معین(1384 ) به معنی “حقی است که 2 ساختار مالکیت
انسان نسبت به شئی دارد و می تواند هرگونه تصرفی در آن بنماید بجز آنچه که مورد
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
64
استثناي قانون است”.منظور از ساختار مالکیت، مشخص کردن بافت و ترکیب سهامداران
یک شرکت و بعضاً مالک عمده نهایی سهام آن شرکت است . بسیاري از نظریه پردازان
اقتصادي عقیده دارند که هر یک از انواع مالکیت نیز می تواند بر عملکرد شرکتها تاثیرگذار
باشد. لذا، روشهاي کنترل عملکرد مدیران و عوامل مؤثر بر عملکرد آنها و همچنین شیوه
اندازه گیري تاثیر هر یک از انواع مالکیت بر عملکرد شرکتها، از جمله مسائلی است که طرف
توجه و علاقه سهامداران، مدیران ومحققان بسیار است.بطور کلی این نوع تحقیقات را می
توان به 4 دسته زیر تقسیم کرد :
-1 تحقیقاتی که به بررسی میزان حمایت از سرمایه گذاران و رابطه آن با ساختار مالکیت
شرکتهاي سهامی در کشورهاي مختلف پرداخته اند ،
-2 تحقیقاتی که به بررسی تاثیر ساختار مالکیت بر ارزش شرکتها در یک کشور و یا
بطور مقایسه اي در بین کشورهاي مختلف پرداخته اند ،
-3 تحقیقاتی که به بررسی تاثیر ساختار مالکیت بر عملکرد شرکتها پرداخته اند ،
-4 تحقیقاتی که به بررسی تاثیر ساختار مالکیت بر سیاستهاي شرکت (اعم از سیاست
تقسیم سود، مخارج تحقیق و توسعه، اهرم مالی)پرداخته اند.
براي نمونه، بال و شیواکومار(2005)شواهدي را از 25 کشور داراي نظام حقوقی عرفـی و
نظام حقوقی موضوعه طی سالهاي 1985 تا 1995 شامل بیش از 40000 نمونه (شـرکت ـ
سال) ارائه دادهاند . شواهد ارائهشده مطابق با این فرض میباشد که الگوي راهبـري مالکیـت
پراکنده در کشورهاي داراي نظام حقوقی عرفی، نسبت به الگوي راهبري مالکیت متمرکز در
کشورهاي داراي نظام حقوقی موضوعه، افشاي به موقعتر اطلاعات مالی را باعث شده است.
با توجه به اهمیت کاهش ریسکهاي مالی در بازار،ایشان مشاهده کردند کـه در کشـورهاي
داراي نظام حقوقی عرفی ، اخبار بد به موقع افشا میشود. یکی از دلایـ ل آن ایـن اسـت کـه
افشاي اخبار بد توسط مدیریت از قابلیت اتکاي بیشتر برخوردار است و مـی توانـد بـه عنـوان
اطلاعات مفید براي تأمینکنندگان بیرونی سرمایه مورد استفاده قرار گیرد به. عـلاوه در ایـن
کشورها، نارسائی در افشاي اخبار بد با اهمیت در زمان مناسـب، مـی توانـد منجـر بـه اقامـه
دعاوي حقوقی توسط سهامداران شود ، بدین نحو کـه زیـان (خسـارت ) وارده بـه خـود را بـه
مسئله اطلاع مدیریت از اخبار بد و عدم انتشار عمومی آن مرتبط می سازند.
نتایج تحقیق دنگ و ونگ(2006 ) نشان می دهد بین ساختار مالکیت و ریسک عدم
سلامت مالی شرکتهاي چینی رابطه معکوس وجود دارد. شرکتهایی که اکثر سهام آنها در
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
65
اختیار نهادهاي دولتی است، احتمال بیشتري می رود که در معرض عدم سلامت مالی
قرارگیرند. در ضمن بین مالکیت مدیریت(هیات مدیره) و عدم سلامت مالی شرکتها، ارتباطی
پیدا نشد. دلیل این امر شاید کم بودن تعداد (در اقلیت بودن) مدیران در مقایسه با کل
سهامداران شرکت باشد. دینگ ، هوآ و جونکسی(2007 ) با بررسی 273 شرکت چینی با
مالکیت خصوص و دولتی به این نتیجه رسیدند که بین مدیریت سود و ساختار مالکیت رابطه
غیر خطی(U شکل) وجود دارد. بنحویکه شرکتهاي با مالکیت خصوصی، تمایل زیادي به
حداکثر کردن سود حسابداري خود دارند. از سوي دیگر، تعقیب منافع شخصی توسط مالکان
عمده (اکثریت) یا بعبارتی اثر تمرکز مالکیت بر مدیریت سود در شرکتهاي با مالکیت
خصوصی، کمتر از شرکتهاي با مالکیت دولتی است . مک لانگ چاین(2006 ) به بررسی
رابطه بین میزان دقت و بیطرفانه بودن سودهاي پیش بینی شده و ساختار مالکیت شرکتهاي
تایوانی پرداختند و متوجه شدند که -1: ساختار مالکیت متمرکز باعث افزایش تضاد
نمایندگی بین مالکان داراي قدرت کنترل و سرمایه گذاران خارج از شرکت(سرمایه گذاران
اقلیت ) می شود – 2، هرچقد واگرایی بین سرمایه گذاران بیرونی وسرمایه گذاران داراي
قدرت کنترل، بیشترباشد،شرکت اطلاعات پیش بینی شده غیر دقیق و خوشبینانه تري منتشر
می کند -3، شرکتهایی که در آنها تضاد منافع شدید است،بارها اقدام به تجدیدنظر در رقم
سود پیش بینی شده خود می کنند تا میزان خطا یا عدم بی طرفانه بودن، یا اثر دستکاري در
اقلام تعهدي(از طریق اقلام تعهدي اختیاري) موجود در این ارقام را کاهش دهند تا این ارقام
پیش بینی شده با ارقام واقعی بیش از 20% اختلاف نداشته باشند . چویئن و لین(2005 ) به
مقایسه ساختار مالکیت در شرکتهاي چینی و تایوانی و بررسی این مطلب پرداختند که آیا
عملکرد این شرکتها تحت تاثیر ساختار مالکیت آنها قرار دارد یا خیر. نتایج تحقیق آنها نشان
داد که؛ -1 مالکیت دولتی و تمرکز مالکیت در شرکتهاي چینی بیشتر از شرکتهاي تایوانی
است. در ضمن سهام در دست مؤسسات خصوصی در کشور چین کمتر از تایوان می باشد،
-2 عملکرد عملیاتی شرکتهاي چینی با تمرکز مالکیت دولتی ، رابط ه معکوس دارد و با
تمرک ز مالکیت خصوصی (مؤسسات) رابطه مستقیم دارد -3، بین تمرکز مالکیت و عملکرد
شرکتها در کشور تایوان رابطه مستقیم وجود دارد . آکیمووا و شوادیار(2004 ) با توزیع
پرسشنامه بین 202 شرکت بزرگ در کشور اکراین در طی دوره زمانی 2000-1998 به
بررسی تاثیر ساختار مالکیت(شامل دولتی، مدیریان، کارکنان، سرمایه گذاران بومی، سرمایه
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
66
گذاران خارجی،شرکتهاي هلدینگ) بر عملکرد(میزان فروش/ تعداد پرسنل) شرکتها پرداختند.
نتایج تحقیق ایشان نشان داد که نوع مالکیت بر عملکرد شرکتها تاثیر گذار است .
در ایران تحقیقات انگشت شماري در این زمینه انجام شده است، براي نمونه رنجبر
درگاه(1384) به بررسی اثر نوع مالکیت بر عملکرد شرکتها(تجربه خصوصی سازي در ایران)
پرداخت. او با استفاده از اطلاعات مالی مربوط به 18 شرکت 8( شرکت واگذار شده به بخش
خصوصی و 10 شرکت واگذار شده به بخش نیمه دولتی) که طی سالهاي 1370 تا 1379
واگذار گردیده اند، عملکرد سه سال قبل و بعد از واگذاري شرکتهاي دو گروه را مورد بررسی
قرار داد. نتایج این تحقیق نشان می دهد اگرچه عملکرد شرکتها بعد از واگذاري بهبود یافته
است اما از نظر آماري تفاوت معنی داري بین عملکرد شرکتها قبل و بعد از واگذاري مشاهده
نمی شود. همچنین بین عملکرد شرکتهاي واگذار شده به بخشهاي خصوصی و عمومی در
دوره بعد از واگذاري تفاوت معنی داري وجود ندارد.تقوي و احد ي سرکانی(1386) به بررسی
روابط متقابل رشد اقتصادي یا ساختار مالی و ساختار مالکیت (دولتی و غیر دولتی) شرکتهاي
پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران پرداخت. نتایج تحقیق آنها نشان می دهد شرکتها
با افزایش تامین مالی از طریق ایجاد بدهی، نتوانسته اند نقش موثري در رشد اقتصادي ایفا
کنند. این نتایج مبین اهمیت تامین مالی شرکتها از طریق افزایش سرمایه و نقش موثر آن در
فرآیند توسعه است. بعلاوه، رابطه معنی داري بین ساختار مالکیت و رشد اقتصادي مشاهده
نشد.در تحقیق جالب دیگري که توسط مدیریت پژوهش، توسعه و مطالعات اسلامی سازمان
، نسبت بازده سرمایه 74 شرکت فعال بورسی و 3 بورس اوراق بهادار تهران انجام شده است
ساختار مالکیت آنها طی سالهاي 1372 الی 1374 مورد همسنجی قرار گرفته است. نتایج
این تحقیق نشان می دهد بجز دو شرکت اتمسفر و گیلان پاکت ( که داراي بازدهی سرمایه
بسیار پایین و سهامداران عمده بخش خصوصی هستند) مابقی 72 شرکت مورد بررسی هب،
طور عمده در مالکیت شبکه بانکی کشور و شرکتهاي سرمایه گذاري وابسته به آنها، بنیاد
مستضعفان و جانبازان،سازمان مالی گسترش مالکیت واحدهاي تولیدي،سازمان تامین
اجتماعی و سایر نهادهاي دولتی قرار داشته اند واغلب از بازده سرمایه بالایی برخوردار بوده
.اند 41 درصد اعضاي این گروه بازدهی بالاتر از 20 درصد دارند. بررسی ارتباط شاخص بازده
سرمایه با نوع مالکیت شرکتها نشان می دهد که گروه شرکتهاي سرمایه گذاري (صنعت
واسطه گریهاي مالی با) بالاترین متوسط بازده سرمایه – بین 23 تا42 درصد – به طور عمده
در مالکیت شبکه بانکی کشور قرار داشته اند. درمرتبه دوم ، گروه شرکتهاي فعال در صنایع
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
67
ساخت رادیو و تلویزیون( با متوسط ROI بین 20/64 تا /39 8 درصد) در مالکیت شرکت
گسترش واحدهاي تولیدي، بنیاد مستضعفان، سرمایه گذاري ملی ایران و سازمان تامین
اجتماعی بوده است در. مرتبه سوم، گروه شرکتهاي فعال در صنایع غذایی( با متوسط ROI
بین /25 8 تا 29/96درصد) در اختیار شرکتهاي سرمایه گذاري وابسته به بانکها،بنیاد شهید،
بنیاد مستضعفان و جانبازان و سازمان مالی گسترش واحدهاي تولیدي بوده است . با توجه به
تحقیقات مذکور فرضیه هاي ششم و هفتم تحقیق بصورت زیر مطرح شده است :
فرضیه ششم : ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در بورس
اوراق بهادار موثر است .
فرضیه هفتم: درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس که ساختار مالکیت آنها
خصوصی تر است، کیفیت اطلاعات مالی بیشتر است.
: تمرکز مالکیت ب ه حالتی اطلاق می شود که میزان در خور ملاحظه 4 تمرکز مالکیت
اي از سهام شرکت به سهامداران عمده(اکثریت) تعلق داشته باشد و نشان می دهد چند
درصد سهام شرکت در دست عده محدودي قرار دارد.نتایج تحقیق مهدوي و میدري(1384)
حاکی از آن است که تمرکز مالکیت در بازار اوراق بهادار تهران درسال 1384 بسیار بالابوده
است. سهم 5 سهامدار عمده در شرکتهاي فعال در بازار بورس اوراق بهادار تهران بطور
متوسط 74% ، و سهم 10 سهامدار بزرگ بیش از 79% ، و سهم 20 سهامدار بطور متوسط
/81 9 % است. براساس شاخص هر فیندال، صنعت ساخت ماشین آلات و براساس سه
شاخص دیگر(سهم ، 10 5 و 20 سهامدار عمده) صنعت استخراج معدن، داراي بیشترین مقدار
تمرکز مالکیت بودند. مهدوي و میدري(1384) معتقدند مقایسه شاخص هاي تمرکز مالکیت
در بازار ایران و پنج کشور آمریکا، ژاپن، آلمان، چین، و چک نشان می دهد که بازار سهام
ایران داراي ساختار مالکیتی بسیار متمرکز است. بعلاوه در ایران نیز همچون کشور چک،
تمرکز بیشتر مالکیت با کارایی بیشتر همراه بوده است.بعبارت دیگر کوچک کردن مالکیت
تاثیر منفی بر کارایی دارد و بر همین اساس این دو محقق نتیجه گرفته اند که با توجه به
، اجراي طرح واگذاري مالکیت شرکتهاي دولتی به 5 فقدان نظام حمایتی از سهامداران اقلیت
عموم(سهام عدالت) می تواند به کاهش تولید ناخالص داخلی و حتی توزیع نا عادلانه درآمد
منجر شود.بوزك و بوزك( 2007) با بررسی 244 شرکت پذیرفته شده در بورس
کانادا(TSX) به این نتیجه رسیدند که بین تمرکز مالکیت و عملکرد راهبردي شرکت رابطه
عکس وجود دار .د کلارك و وجسیک(2005 ) با بررسی اطلاعات شرکتهاي آلمانی متوجه
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
68
شدند بین تمرکز مالکیت در این شرکتها و بازده سهام رابطه معکوس وجود دارد . البته نتیجه
این دو تحقیق کاملاً عکس نتایج تحقیق انجام شده توسط ماه آورپور در ایران است. ماه
آورپور با نمونه اي 58 تایی به بررسی رابطه بین تمرکز مالکیت و عملکرد شرکتهاي پذیرفته
شده در بورس اوراق بهادار تهران در طی سالهاي 1383-1380 پرداخت. او به این نتیجه
رسید که هرچه تمرکز مالکیت بیشتر باشد، کنترل بیشتري بر مدیران اعمال شده و موجب
بهبود عملکرد شرکتها می شود و ارتباط بین تمرکز مالکیت و معیار بازدهی بستگی به نوع
مالکین و عوامل موثر بر بازدهی دارد.پولسیري(2005 ) بحث اثر احتمالی تمرکز مالکیت را بر
عدم سلامت مالی شرکتها مطرح کرده است . بدنبال این بحث، دینگ، هوآ و جونسکی
(2004) با بررسی 140 شرکت پذیرفته شده در بورس پکن متوجه شدند ارتباطی بین تمرکز
مالکیت و مدیریت سود در این شرکتها وجود ندارد. در حالی که در شرکتهاي دولتی ارتباط
قوي و U شکلی بین این دو متغیر(تمرکز مالکیت و مدیریت سود) دیده می شود. درضمن،
شرکتهاي بزرگ دولتی تمایل کمتري به مدیریت سود از خود نشان می دهند. با توجه به
تحقیق دینگ و همکارانش(2004)به ظرافت می توان حدس زد در ارتباط احتمالی بین
متغیر تمرکز مالکیت و کیفیت اطلاعات نوعی اثر تعدیل کنندگی از سوي متغیر ساختار
مالکیت( از حیث میزان دولتی و خصوصی بودن) وجود دارد. که این موضوع نیز در تحقیق
حاضر مورد بررسی قرار گرفته است . با توجه به تحقیقات مذکور فرضیه اول تحقیق بصورت
زیر مطرح شده است :
فرضیه هشتم : تمرکز مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در بورس
اوراق بهادار موثر است.
فرضیه نه : م درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس که تمرکز مالکیت بیشتر
است، کیفیت اطلاعات مالی کمتر است .
روش تحقیق
درجمع آوري اطلاعات این تحقیق از سه روش کتابخانه اي، اسنادکاوي، و پرسشنامه
استفاده شده است. اطلاعات مربوط به فرهنگ سازمانی از طریق پرسشنامه و اطلاعات
مربوط به متغیر کیفیت اطلاعات مالی به روش اسناد کاوي و از روي داده هاي موجود در
صورتهاي مالی، یادداشتهاي همراه،گزارش هیات مدیره، صورتجلسات مجامع و گزارش
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
69
حسابرس وبازرس قانونی شرکتهاي پذیرفته در بورس اوراق بهادار تهران استخراج شده اند.
درخصوص ادبیات و پیشینه تحقیق نیز از روش کتابخانه اي و جستجوي اینترنتی استفاده
شده است . جامعه آماري این تحقیق کلیه شرکتهاي فعال بورسی درطی 10 سال، از سال
1377 الی 1386هستند که صورتهاي مالی حسابرسی شده و یادداشتهاي همراه آنها در دوره
زمانی مورد بررسی، در دسترس است. شرکتهاي حائز ویژگی هاي مذکور، شامل 182 شرکت
بود. نمونه تحقیق نیز منطبق با کل جامعه آماري انتخاب شد تا اعتبار تحقیق افزایش یابد. از
این تعداد در نهایت 105شرکت به پرسشنامه هاي تحقیق پاسخ دادند و در تحلیل هاي
آماري تحقیق لحاظ شده اند. دلیل انتخاب بورس به عنوان جامعه آماري، توجه بیشتر سرمایه
گذاران و تحلیل گران مالی به بورس اوراق بهادار و همچینین در دسترس بودن اطلاعات
حسابداري آنهاست که امکان انجام تحقیق را فراهم می آورد .
روش سنجش متغیر فرهنگ سازمانی
براي این منظور از پرسشنامه فرهنگی هوفستد استفاده شده است که توسط مدیران مالی
شرکتهاي نمونه تکمیل شد. دلیل انتخاب این پرسشنامه نیز این بوده است که هرچند مدلها
و به تبع آن پرسشنامه هاي مختلف متعددي براي فرهنگ سازمانی ارائه شده است اما
همگی این مدلها به فرآیند تولید و فرهنگ سازمانی متمرکز روي پرسنل خط تولید شرکت
توجه دارند، حال اینکه تاکید این تحقیق بر روي سیستم اطلاعات مالی (ونه فرآیند تولید)
شرکت است. از بین مدلهاي مذکور، تنها مدل هوفستد است که مناسب ترین ابعاد فرهنگی
را براي مقصود موردنظر این تحقیق در بر دارد. از سوي دیگر مدل فرهنگی هوفستد تنها
مدلی است که توسط گري (1988 ) با ظرافت و دقت با ارزشهاي حسابداري مرتبط با
اطلاعات و گزارشات مالی، ارتباط داده شده است و این کار براي دیگر مدلهاي فرهنگ
سازمانی صورت نگرفته است. شاید این موضوع، عمده ترین دلیلی باشد که محققان براي
بررسی سیستمهاي اطلاعاتی حسابداري ترجیح می دهند از مدل هوفستد در تحقیقات
فرهنگی خود استفاده نمایند (براي نمونه می توان تحقیقات انجام شده توسط دیانتی،1382؛
رضازاده،1381؛سپاسی،1384؛هاشمی گوهر،1387 اشاره کر .)د از سوي دیگر، صحت ارتباط
تئوریک مطرح شده توسط گري (1988 ) توسط محققان بسیاري تاکنون مورد آزمون قرار
گرفته و به تأیید رسیده است.
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
70
روش سنجش متغیر ساختار مالکیت
براي سنجش ساختار مالکیت چون تاکید این تحقیق روي بررسی اثر ساختار مالکیت
شرکتها از حیث میزان خصوصی تر بودن آنها بر روي کیفیت اطلاعات مالی است و چنین
تقسیم بندیی از لحاظ ساختار و ترکیب مالکیت در فایلهاي اطلاعاتی منتشره توسط سازمان
بورس وجود ندارد، ابتدا اطلاعات خام ترکیب سهامداران هر شرکت از روي یادداشتهاي
همراه صورتهاي مالی مشخص شد . بدلیل ناقص بودن اطلاعات موجود در یادداشتهاي
همراه شرکتها، از آنجا که اطلاعات مربوط به ریز سهامداران شرکتهاي بورسی از نظر
سازمان بورس اوراق بهادار در ایران محرمانه تلقی می شود و به هیچ عنوان همکاري لازم
براي ارائه این اطلاعات صورت نمی گیرد، لذا براي رفع این محدودیت، با انجام جستجوي
اینترنتی و بررسی ترکیب سهامداران حاضر در مجامع براي تمامی 105 شرکت نمونه تک به
تک فهرستی از سهامداران و درصد سهامشان استخراج شد. سپس براي سهامداران حقوقی،
مجدد سهامداران و درصد سهام آنها تعیین گردید و با ترسیم درختواره اي از سهامداران، این
فرآیند تا آنجا ادامه یافت که مشخص شد مالک نهایی هر یک از این 105 شرکت با توجه
به دسته بندي تعیین شده در این تحقیق، خصوصی است یا دولتی. براي این منظور با توجه
به مواد و 4 2 ،3 قانون مدیریت خدمات کشوري مصوب 1386 /8/ 20، شرکتهاي دولتی،
بانکها و بیمه هاي دولتی، موسسه یا نهاد عمومی غیر دولتی، مشخص گردید و همراه با
گروهی از شرکتها که در این تحقیق اصطلاحاً به آنها شرکتهاي شبه دولتی
6
گ فته می شود
در یک دسته تحت عنوان شرکتهاي دولتی قرار گرفتند . سپس شرکتهاي با مالکیت
خانوادگی، کارکنان شرکت، صندوقهاي بازنشستگی و یا اشخاص حقیقی در دسته دوم با
عنوان شرکتهاي با مالکیت خصوصی قرار داده شدند. در مرحله بعد، درصد سهام متعلق به
هر یک از این دو دسته مالکیت در هر شرکت مشخص شد و بدین ترتیب میزان خصوص ی
تر بودن هر شرکت ( که مدنظر این تحقیق است) به درصد مشخص گردید .
روش سنجش متغیر تمرکز مالکیت
براي محاسبه تمرکز مالکیت با توجه به اطلاعات موجود در یادداشتهاي همراه
صورتهاي مالی از دو پارامتر؛ -1 درصد سهام اولین سهامدار عمده شرکت -2و درصد سهام
در دست مالک نهایی شرکت، استفاده شد.دلیل استفاده از پارامتر درصد سهام در دست مالک
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
71
نهایی شرکت، این بوده است که به دلیل مالکیت ضربدري موجود در شرکتهاي بورسی با
مشخص کردن مالک نهایی سهامدارن حقیقی هر شرکت بعضاً دیده می شد که درنهایت
یک شرکت حقیقی بطور مستقیم و غیر مستقیم سهم قابل ملاحظه اي از یک شرکت را در
تملک خود دارد. از اینرو براي اندازه گیري دقیق تر متغیر تمرکز مالکیت از پارامتر درصد
سهام دردست مالک نهایی شرکت نیز استفاده شده است .
روش سنجش م( قیاسها و شاخصهاي اندازه گیري ) متغیر کیفیت اطلاعات
مالی شرکتها
در این قسمت روش سنجش کیفیت اطلاعات مالی با توجه به دو ویژگی مربوط بودن و
قابل اتکا بودن اطلاعات از طریق پارامترهاي اولیه مربوطه توضیح داده شده است . شکل -1
بطور خلاصه نحوه کمی کردن متغیر کیفیت اطلاعات مالی از طریق متغیرهاي مشاهده پذیر
Y1 الی Y14 را نشان می دهد . لازم به ذکر است که در این تحقیق آن ویژگیهاي کیفی
که بیشترین فراوانی را در استانداردها و بیانه هاي منتشره درخصوص کیفیت اطلاعات مالی
و اجزاي آن، از سوي نهادهاي حرفه اي کشورهاي مختلف بیان شده است، درمدل لحاظ
شده اند .
شکل1 – ویژگیهاي کیفی اطلاعات مالی و نحوه کمی کردن آنها در این تحقیق
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
72
مربوط بودن
به موقع بودن
کاملا بدیهی است که اطلاعات اگر به موقع ارائه نشوند مربوط بودن خود را از دست
خواهند داد. براي سنجش میزان به موقع بودن اطلاعات نیز از پارامتر میزان تاخیر در ارئه
اطلاعات شرکت به سازمان بورس (Y13) و میزان فاصله زمانی بین تاریخ پایان دوره مالی
شرکتها و زمان برگزاري مجمع عمومی سالانه آنها ( Y14) استفاده شده است .
ارزش پیش بینی
تحقیقات قبلی نشان می دهد که قدرت پیش بینی سود بر دامنه قیمتهاي پیشنهادي
براي خرید و فروش سهام اثر می گذارد ( ,Affleck-Graves
این در اینرو از (. Callahan,&Chipalkatti,2002;Imhoff,2003;Pincus,1983
تحقیق براي اندازه گیري ارزش پیش بینی کنندگی، میزان توانایی سود جهت پیش بینی
سود و جریانهاي نقد آتی مدنظر قرار می گیرد. براین اینکار قدرمطلق اشتباهات پیش بینی 4
مدل زیر به عنوان معیاري معکوس جهت اندازه گیري قدرت پیش بینی سودهاي جاري
استفاده می شود ( Y9 الی Y12 .)
-1 مدل رگرسیون سودهاي آتی روي سودهاي جاري(مدل )1
IBE
t+1
= λ
0
+ λ
1
IBE
t
+ e t
-2 مدل رگرسیون سودهاي آتی روي اجزاي سودهاي جاري(مدل )2
IBE
t+1 =δ
0
+ δ
1
OCF
t
+ δ
2
TA
t
+ δ
3
SI
t
+ e t
-3 مدل رگرسیون جریانهاي نقد آتی روي سودهاي جاري(مدل )3
OCF
t+1=α
0
+ α
1
IBE
t
+ω t
-4 مدل رگرسیون جریانهاي نقد آتی روي اجزاي سودهاي جاري(مدل )4
OCF
t+1=π
0
+ π
1
OCF
t
+ π
2
TA
t

t
SI
t
+ ω t
IBE = سود خالص بعد از کسر مالیات .
= e
خطاي مدل t
= OCF
جریانهاي نقد عملیاتی شرکت i براي سال t . t
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
73
= TA
جمع کل اقلام تعهدي شرکت براي سال t ( که برابر است با تغییر در t
داراییهاي جاري – تغییر در بدهیهاي جاري – تغییر در مانده وجه نقد – تغییردر حصه جاري
بدهیهاي بلند مدت – هزینه استهلاك)
= SI
اقلام غیر مترقبه و غیر مستمر براي سال t t
براي اینکه اندازه شرکتها تاثیري روي نتایج تحقیق نداشته باشد ،تمامی این متغیرها
برحسب میانگین داراییهاي شرکت استاندارد شده است .
ارزش تایید کنندگی (بازخورد )
براي سنجش میزان ارزش بازخورد اطلاعات مالی (Y7و Y8 ) از تفاوت بین قدر مطلق
اشتباهات در برآورد سودسال بعد، قبل و بعد از لحاظ کردن سود سال جاري به شر ح فرمول
زیر، استفاده شده است .
FV
t
=[ |PE B | – |PE A |]
= FV
ارزش بازخور سود براي سالt t
| اشتباه پیش بینی سود سالهاي بعد( یکباربا استفاده از مدل 1 و یکبار با PE B| =
استفاده از مدل ،)2 بدون درنظر گرفتن سود سال جاري
| اشتباه پیش بینی سود سالهاي بعد( یکباربا استفاده از مدل 1 و یکبار با PE A|=
استفاده از مدل ،)2 با درنظر گرفتن سود سال جاري
قابل اتکا بودن
احتیاط، بیان صادقانه، بی طرفی رجحان محتواي بر شکل
ا ظهارنظر حسابرسان معیاري است براي تشخیص میزان قابلیت اتکـاء صـورتهاي مـالی
یک شرکت. در بیانیۀ مفاهیم بنیادي حسابرسی منتشره توسط کمیته مسئول تـدوین بیانیـه
هاي مفاهیم بنیادي حسابرسی انجمن حسابداري آمریکا،بیان شده است:”آنچه حسابرسی بـه
فرآیند گزارشگري مالی می افزاید، مربوط به «کیفیت»اطلاعات گزارش شـده و نیازاسـتفاده
کنندگان به ارزیابی کیفیت اطلاعات قبل از استفاده از آنهاست”. از اینـرو در ایـن تحقیـق از
متغیرهاي نوع اظهارنظر حسابرس(مقبول، مشروط، مردود)،تعداد بندهاي شـرط و نیـز تعـداد
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
74
بندهاي محدودیت گزارش حسابرس،تعداد موارد عدم رعایت قانون و مقررات واسـتانداردهاي
حسابداري و آیین نامه هاي سازمان بورس، و مدیریت سود بعنوان معیار یها ی براي سـنجش
میزان قابل اتکا بودن اطلاعات مـالی اسـتفاده شـده اسـت ( شـورورزي، مدرس و نیکـومرام
1387 ؛ Barua,2006 .) اطلاعــات مربــوط بــه ایــن پارامترهــا (Y1 الــیY4 ) از گــزارش
حسابرس مستقل و بازرس قانونی شرکتها استخراج شـد و بـراي سـنجش پـارامتر مـدیریت
سود(Y5 ) از داده هاي تحقیق انجام شده توسط امیرخانی و اعتمادي(1388) استفاده گردیـد
که درتحقیق خود کل شرکتهاي پذیرفته شده در بورس را مورد بررسی قرار داده اند از و مدل
رگرسیون مقطعی
7
تعدیل شده جونز به وسـیله کوتـاري ، لئـون و واسـلی (2005) اسـتفاده
نموده اند .
کامل بودن
از آنجا که رابطۀ معکوس ی بین سطوح محتوایی(میزان افشاي اطلاعات ) گزارشات مالی و
میزان پنهانکاري حسابداري وجود دارد . یکی از متغیرهاي مورد استفاده در این تحقیق بـراي
سنجش قابـلیت اتکـاي اطلاعات میزان افشا اطلاعات بـوده اسـت . بـا توجـه بـه وضـعیت
اطلاعاتی شرکتهاي پذیرفته شده در بورس و عدم دسترسی بـه اطلاعـات و سـند و مـدارك
موجود در شرکتها، تنها منبع موجود و قابـل اسـتناد و موثـق، گـزارش حسـابرس مسـتقل و
بازرس قانونی شرکتهاست که می توان با بررسی بندهاي آن موارد عدم افشاي با اهمیـت در
گزارشات مالی شرکتها را متوجه شد. از اینرو در این تحقیق از پارامتر تعداد موارد عدم افشاي
اطلاعات(Y6 ) که داده هـاي آن از گـزارش حسـابرس مسـتقل و بـازرس قـانونی شـرکت
استخراج شده، بعنوان معیاري معکوس براي سنجش میزان کامل بـودن اطلاعـات شـرکتها
استفاده گردیده است.لازم به ذکر است کـه در تحقیـق حاضـر جهـت داده پـردازي ا ز مـدل
یـک روش چنـد متغیـره بـا هـدف 8 معادلات ساختاري استفاده شد. مدل معادلات ساختاري
نشان دادن علیت و بر اساس تحلیل مسیر با متغیر هاي مکنـون اسـت کـه اخیـرا در علـوم
رفتــاري و اجتمــاعی بــراي داده پــردازي هــاي چنــد متغیــره کــاربرد فــراوان یافتــه اســت
(Ringo, 2002& McDonald ). رویکردها ي مختلفی در مورد مدل معادلات ساختاري
وجود دارد که یکی از پر کاربرد ترین آنها استفاده از روش شناسی مبتنی بر واریانس به روش
حداقل مربعات جزیی یا همان مدل هـاي نـرم اسـت کـه در مقابـل مـدل هـاي سـاختاري
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
75
کوواریــانس محــور از انعطــ اف پــذیري بــالاتري برخــوردار هســتند ( & Wakeling
Morris,2005 ). از زمان ارائه مدل معادلات سـاختاري مبتنـی بـر کوواریـانس بـه وسـیله
جارسکوگ در 1973، این روش به عنوان روشی قابل قبول در بین محققان مختلـف مطـرح
شده است. با وجود محبوبیت لیزرل براي اجراي مدل معادلات ساختاري سایر نرم افزار هایی
که به حجم نمونه مانند لیزرل وابسته نیستند؛ امروزه مورد توجه محققان قرار گرفتـه اسـت .
یکی از جدیدترین رویکردهاي مدل معادلات ساختاري روش حداقل مربعات جزیی است. این
روش مدل معادله ساختاري واریانس محور، زمانی که براي هر سازه تعـداد متغیـر زیـاد و یـا
حجم نمونه کم است، بسیار مناسب می باشد. اجراي این تکنیک نرم افزار هاي خاص خود را
دارد که در این بین PLS Graph و SPLS بیشـتر مـورد اسـتفاده هسـتند . بـا توجـه بـه
دسترسی محقق به نسخه SPLS 2 ازاین نرم افزار براي تدوین مدل معادلـه سـاختاري بـه
روش حداقل مربعات جزیی استفاده شده است. که نتایج آن به شرح زیر می باشد :
درخصوص فرضیه اول که بیان می دارد فرهنگ سازمانی بر کیفیت اطلاعات مالی
شرکتهاي پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار موثر است . بر اساس جدول ،1 اثر فرهنگ
سازمانی بر کیفیت اطلاعات مالی در سطح P یک درصد(با اطمینان0 99/ ) معنی دار است و
نشان می دهد که فرهنگ سازمانی به تنهایی و در قالب یک مدل منفرد 22 درصد از
تغییرات کیفیت مالی را پیش بینی نموده و تخمین می زند. در مدل معادلات ساختاري به
روش حداقل مربعات جزیی این مقدار قابل توجه است، زیرا که این اثر ناشی از تنها یک
سازه با چهار بعد بوده است . درضمن چون ضریب مسیر، رقمی منفی(0-( 470/ و معنی دار
است لذا می توان استنباط نمود که فرهنگ سازمانی حاکم بر شرکتهاي بورسی مورد مطالعه،
اثري منفی بر کیفیت اطلاعات مالی آنها داشته است .
جدول1 – ضرایب مسیر استاندارد شده اثرات مستقیم متغیر هاي مدل پژوهش
R2 مقدار p-level t-value مسیر ضریب مسیر
فرهنگ سازمانی← کیفیت
اطلاعات مالی
/0 22 /0 05 /1 – 81 /0 – 470
Ns: بی معنی
در خصوص فرضیه دوم که بیان می دارد درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس
که فاصله قدرت بیشتر است، کیفیت اطلاعات مالی کمتراست. بر اساس جدول و 2 با توجه
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
76
به ضریب مثبت بین دو سازه و به لحاظ اینکه اثر معکوس بین آنها دیده نشد، لذا این فرضیه
با اطمینان 95% رد می شود.
در خصوص فرضیه سوم که بیان می دارد درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در
بورس که بلاتکلیفی بیشتر است، کیفیت اطلاعات مالی کمتراست . بر اساس جدول و 2 با
توجه به ضریب منفی بین دو سازه و به دلیل اینکه اثر معکوس بین آنها دیده می شود،این
فرضیه در سطح اطمینان 95% پذیرفته می شود.
در خصوص فرضیه چهارم که بیان می دارد درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در
بورس که فردگرایی بیشتر است، کیفیت اطلاعات مالی کمتراست. بر اساس جدول باو 2
توجه به ضریب منفی بین دو سازه و به دلیل اینکه اثر معکوس بین آنها دیده می شود،این
فرضیه در سطح اطمینان 95% پذیرفته می شود .
در خصوص فرضیه پنجم که بیان می دارد درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در
بورس که مردمنشی بیشتر است، کیفیت اطلاعات مالی کمتراست . بر اساس جدول با و 2
توجه به ضریب مثبت بین دو سازه و به لحاظ اینکه اثر معکوس بین آنها دیده نشد، لذا این
فرضیه با اطمینان 95% رد می شود.
جدول2 – ضرایب مسیر استاندارد شده اثرات مستقیم متغیر هاي فرهنگی بر
کیفیت اطلاعات مالی
در خصوص فرضیه ششم که بیان می دارد ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی
شرکتهاي پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار موثر است . مشخص شد اثر ساختار مالکیت بر
کیفیت مالی در سطح P یک درصد(با اطمینان0 ( 99/ معنی دار و داراي تاثیري منفی بر
کیفیت اطلاعات مالی شرکت هاي پذیرفته شده در بورس است. بنحوي که میزان تمرکز
مالکیت به تنهایی و در قالب یک مدل منفرد 18 درصد از تغییرات کیفیت مالی را پیش بینی
p-level t-value مسیر ضریب مسیر
0/05 2/71 /0 154 مالی اطلاعات کیفیت ←قدرت فاصله
0/05 -2/05 /0 – 326 مالی اطلاعات کیفیت ←بلاتکلیفی
0/05 -2/95 -0/247 مالی اطلاعات کیفیت ←فردگرایی
0/05 /2 – 98 /0 – 188 مالی اطلاعات کیفیت ←مردمنشی
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
77
نموده و تخمین می زند(جدول ).3 در این مدل مقدار واریانس تبیین شده برابر با 18 درصد
است، به این معنا که مقدار منفرد تجزیه ماتریس X’Y براي برآورد بار عاملی و پارامتر هاي
مربوطه چیزي در حدود 18 درصد از واریانس متغیر وابسته کیفیت اطلاعات مالی را توسط
ساختار مالکیت تخمین می زند. بر این اساس با اطمینان99 % تایید می شود که ساختار
مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکت هاي پذیرفته شده در بورس موثر است. به عبارت
دیگر ساختار مالکیت عامل مهمی در کیفیت اطلاعات مالی به شمار می آید .
جدول3 – ضرایب مسیر استاندارد شده اثرات مستقیم متغیر هاي مدل پژوهش
R2 مقدار p-level t-value مسیر ضریب مسیر
ساختار مالکیت← کیفیت اطلاعات
مالی
/0 18 /0 01 /2 – 98 /0 – 432
درخصوص فرضیه هشتم که بیان می دارد تمرکز مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی
شرکتهاي پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار موثر است. نتایج تحلیل آماري نشان داد که
اثر میزان تمرکز مالکیت بر کیفیت مالی در سطح P یک درصد(با اطمینان0 ( 99/ معنی دار و
داراي تاثیري مثبت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکت هاي پذیرفته شده در بورس است و
نشان می دهد که میزان تمرکز مالکیت به تنهایی و درقالب یک مدل منفرد 24 درصد از
تغییرات کیفیت مالی را پیش بینی نموده و تخمین می زند (جدول )4
جدول4- ضرایب مسیر استاندارد شده اثرات مستقیم متغیر هاي مدل پژوهش
R2 مقدار p-level t-value مسیر ضریب مسیر
تمرکز مالکیت ← کیفیت اطلاعات
مالی
/0 24 /0 01 /2 97 /0 491
براي آزمون فرضیه هاي و مفته نهم از بهترین مدل پیشنهادي نرم افزار درخصوص
روابط بین سازه هاي این تحقیق(بدون درنظر گرفتن اثرات تعدیل کنندگی متغیرها ) است.
بعبارت دیگر، متغیرها به تفکیک فرضیه هاي تحقیق و با در نظر گرفتن اثر جمعی یا اثر کل
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
78
سازه ها مورد آزمون واقع شده اند و فقط به اثر مستقیم آنها اکتفا نشده و اثرات غیر مستقیم
آنها نیز در یک مدل علّی ارتباطی لحاظ شده است .
در خصوص فرضیه هفتم که بیان می دارد درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در
بورس که ساختار مالکیت آنها خصوصی تر است، کیفیت اطلاعات مالی بیشتر است.مطابق
جدول ،5 اثر ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی مثبت است. به عبارت دیگر با
خصوصی تر شدن ساختار مالکیت ،کیفیت اطلاعات مالی در بورس ایران افزایش یافته و
فرضیه هفتم تحقیق که هر چه ساختار مالکیت خصوصی تر باشد، کیفیت اطلاعات مالی
بیشتر است ب ا اطمینان 0 99/ قبول می شود. نکته مهم در این بخش پایین بودن اثر کل
متغیر ساختار مالکیت است، هرچند که مقدار اثر مستقیم آن قابل توجه است لذا می توان
دریافت که اثرات غیر مستقیم این سازه بر روي سازه هاي دیگر در مدل اثر مستقیم آن را
کمتر نموده اند و به عبارت دیگر می توان این سازه را یک سازه تعدیل کننده براي سایر
سازه هاي مدل در نظر گرفت .
درخصوص فرضیه نهم که بیان می دارد درآن دسته از شرکتهاي پذیرفته شده در بورس
که تمرکز مالکیت بیشتر است، کیفیت اطلاعات مالی کمتر است. مطابق جدول 5، از آنجا که
ضریب مسیر نشان دهنده اثر تمرکز مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی رقمی مثبت (0 ( 417/
و معنی دار است. بنابراین فرضیه هشتم با اطمینان 0 99/ رد می شود .
درضمن ، همانطور که در جدول 5 مشخص است مولفه تمرکز داراي بیشترین اثر علّی بر
کیفیت اطلاعات مالی است و ساختار مالکیت در اینجا رتبه آخر را در بین سه عامل سازمانی
به خود اختصاص داده است. ساختار مالکیت داراي دو اثر غیر مستقیم از طریق سازه هاي
فرهنگ سازمانی و تمرکز است که در نهایت با در نظر گرفتن مجموع اثرات مستقیم و غیر
مستقیم که تحت عنوان اثر کل نامیده می شود این سازه رتبه سوم را در بین عوامل سازمانی
به خود اختصاص داده است. لذا آنچه در بورس ایران کیفیت اطلاعات مالی را در بین شرکت
هاي عضو بورس اوراق بهادار از بین عوامل سازمانی تبیین می نماید سازه تمرکز مالکیت
است ..
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
79
جدول5 – ضرایب مسیر استاندارد شده اثرات مستقیم و کل متغیر هاي مدل
پژوهش – به ترتیب بیشترین اثر
مسیر اثر مستقیم اثر کل مقدار R
2
تمرکزمالکیت← کیفیت اطلاعات مالی 0/417 0/417
/0 34 /0 – 002 /0 – 135 مالی اطلاعات کیفیت ←سازمانی فرهنگ
ساختار مالکیت← کیفیت اطلاعات مالی 0/001 0/133
سایر یافته هاي تحقیق- اثر تعدیل کنندگی ساختار مالکیت بر فرهنگ
سازمانی و تمرکز مالکیت
یکی از اهداف تحقیق بررسی این موضوع بود که اثر تعدیل کنندگی سازه ها نیز مورد
بررسی قرار گیرد. یکی از قابلیت هاي PLS این است که می تواند اثرات تعدیل گر و یا
همزمانی را مورد بررسی قرار دهد. این اثرات در قالب سازه هایی جدید که حاصل از از بر
همکنش سازه هاي مورد بررسی هستند تشکیل می شود براي بررسی این وضعیت در مدل
از تکنیک Moderating effect ا ستفاده شده است .
بر این اساس مشاهده شد که مطابق ارقام جدول ،6 ساختار مالکیت بر فرهنگ سازمانی
اثري معادل 0 412/ بر کیفیت اطلاعات مالی دارد در حالیکه مقدار اثر فرهنگ سازمانی قبل
از وارد شدن اثر آن بر رابطه بین آن و کیفیت اطلاعات مالی کمتر از این مقدار و برابر
0 135/ .بود همچنین مشاهده می شود که ساختار مالکیت اثر تعدیل کننده بر رابطه بین
تمرکز مالکیت و کیفیت اطلاعات مالی دارد. به عبارت دیگر بررسی اثر ساختار بر تمرکز
مالکیت اثري معادل 0 637/ بر کیفیت اطلاعات مالی دارد در حالیکه مقدار اثر تمرکز قبل از
وارد شدن اثر آن بر رابطه بین آن و کیفیت اطلاعات مالی کمتر از این مقدار و برابر 0 418/
بود. لذا می توان نتیجه گرفت که مدل نهایی تحقیق نشان دهنده تاثیر تعدیل گر سازه
ساختارمالکیت بر فرهنگ سازمانی و تمرکز مالکیت است.
جدول6 – ضرایب مسیر استاندارد شده اثرات مستقیم متغیر هاي مدل پژوهش
مسیر
ضریب
مسیر
p-level t-value مقدار
R2
0/01 2/01 0/412 مالی اطلاعات کیفیت ←فرهنگ – ساختار /0 35 0/01 2/25 0/637 مالی اطلاعات کیفیت ←تمرکز – ساختار
Archive of SID
www.SID.ir
فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال چهارم، شماره 15، پاییز 1388
80
نتیجه گیري و پیشنهاد
تحلیل هاي آماري انجام شده نشان داد، الگوي بدست آمده در این تحقیق معنی دار بوده
و تئوري پیشنهادي محقق مبنی بر اینکه عوامل سازمانی سازنده شخصیت حقوقی شرکتها
نقش بسزایی در کیفیت اطلاعات مالی منتشره آنها دارند را تایید می نمای . د بنحویکه 34%
تغییرات مربوط به کیفیت اطلاعات مالی را می توان به کمک پنج عامل مذکور تبیین نمود
(جدول ).5 البته باید توجه داشت که محدودیتهایی نیز بر این تحقیق متصور بوده است از
جمله اینکه براي جمع آوري اطلاعات مربوط به سه متغیر فرهنگ سازمانی، صلاحیت حرفه
اي مدیران مالی و دیدگاه اخلاقی آنها بناچار از پرسشنامه استفاده شده است که محدودیت
ذاتی پرسشنامه برآنها وارد است. محدودیت دیگر این تحقیق، عدم همکاري سازمان بورس
در ارائه اطلاعات مربوط به ریز سهامدارن شرکتهاي بورسی و محرمانه دانستن آنها بود که
هرچند اطلاعات مربوط از طرق دیگر بدست آمد ولی اطلاعات بدست آمده محدود بوده و
درصد سهام کلیه سهامداران شرکتهاي مورد مطالعه را شامل نمی شود.شایان ذکر است که
در این تحقیق تنها تاثیر 5 عامل سازمانی بر کیفیت اطلاعات مالی مورد بررسی قرار گرفته
است و اثر مابقی عوامل نظیر خرده فرهنگها، نقش سیستمهاي اطلاعاتی و نظایر آن و نیز
عوامل برون سازمانی بررسی نشده است که این موضوع نیز یکی دیگر از محدودیتهاي
تحقیق حاضر است.لازم به ذکر است که براي محاسبه روایی این تحقیق از روایی سازه یا
عامل که یکی از پر کاربرد ترین روشهاست که توسط روش تحلیل عاملی تائیدي محاسبه
می شود استفاده گردید. از آنجا که مقادیر t گزارش شده براي تمام ضرایب نشانگر ها و
صفت هاي مکنون مورد مطالعه، بالاتر از مقدار 2 است، نشان می دهد مدل هاي اندازه گیري
مورد استفاده در پژوهش حاضر مناسب بوده و نشان از آن دارند که نشانگر هاي مورد
استفاده براي اندازه گیري صفت هاي مکنون مورد مطالعه این پژوهش با ساختار عاملی و
زیربناي نظري تطابق قابل قبولی را دارند. جهت تعیین پایایی این تحقیق از روش پایایی
مرکب استفاده شد که ضرایب آن براي سازه هایی که مقدار CR آنها بالاتر از مقدار 6/0
باشند، پایایی قابل قبولی را نشان می دهد و هر چه این مقدار به یک نزدیک تر باشد، پایایی
آن بیشتر است. مقدار CR براي سازه هاي مورد مطالعه در این تحقیق تماما بالاي عدد 2
بود که نشان می داد این سازه ها به بهترین شکل با سوالات سنجیده شده اند. لذا می توان
نتایج حاصله از سوالات هر سازه را معتبر وقابل تحلیل دانست. زیرا اولاً آنچه را که محقق در
Archive of SID
www.SID.ir
تاثیرفرهنگ سازمانی، تمرکز مالکیت و ساختار مالکیت بر کیفیت اطلاعات مالی شرکتهاي پذیرفته شده در …
81
نظر داشته است دقیقاً سنجیده اند و ثانیاً برداشت ذهنی تمام پاسخگویان از آن یکی بوده
است.نتایج نشان می دهد از بین عوامل مورد بررسی در این تحقیق، ساختار مالکیت عمدتاً
نقش تعدیل کنندگی در شرکتهاي مورد مطالعه را داشته است و با اثر تعدیل کنندگی که بر
تمرکز مالکیت گذاشته باعث شده که عامل تمرکز مالکیت در بین عوامل مورد بررسی در این
تحقیق بیشترین اثر را بر کیفیت اطلاعات بگذارد . از سوي دیگر، با توجه به اینکه هرچه
ساختار مالکیت شرکتها خصوصی تر باشد کیفیت اطلاعات آنها بیشتر است ( فرضیه تایید
شده شماره شش) بنابراین با افزایش تمرکز مالکیت در شرکتهاي با مالکیت خصوصی تر
بدلیل اثر تعدیل شوندگی که نوع ساختار مالیکت خصوصی داشته است موجب ایجاد رابطه
مثبت بین تمرکز مالکیت و کیفیت اطلاعات مالی گردیده است. این در حالی است که در
شرایط عادي این رابطه منفی تصور می شد. بعبارت دیگر در شرکتهاي با ساختار دولتی،
افزایش تمرکز مالکیت باعث کاهش کیفیت اطلاعات می شود اما با خصوصی تر شدن
شرکتها افزایش تمرکز باعث افزایش کیفیت اطلاعات مالی می شود.از سوي دیگر با توجه به
اثر تعدیل کنندگی ساختار مالکیت بر فرهنگ سازمانی، قاعدتاً می توان نتیجه گرفت که در
ساختار هاي خصوصی تر هرچه فاصله قدرت در سازمان بیشتر باشد اثر مطلوب تري بر
کیفیت اطلاعات می گذارد اما در سازمان هاي دولتی تر نتیجه کاملا عکس است و هرچه
فاصله قدرت بیشتر شود کیفیت اطلاعات کمتر می شود.بطور خلاصه می توان گفت هرچه
ساختار مالکیت شرکتی خصوصی تر باشد، فرهنگ سازمانی و تمرکز مالکیت اثر مثبت و
مطلوبت تري روي کیفیت اطلاعات دارد اما در شرکتهاي کمتر خصوصی این موضوع عکس
می شود . یعنی در شرکتهاي کمتر خصوصی فرهنگ سازمانی و تمرکز مالکیت اثر منفی و
نامطلوب روي کیفیت اطلاعات مالی دارند.از این نتیجه آماري چنین می توان پیشنهاد نمود
که سازمان بورس و سایرنهادهاي ذیربط باید تدبیري بیندیشند و یا مقرراتی تنظیم نمایند
که شرکتهاي کمترخصوصی تنها مجاز به داشتن حداکثر25% سهام شرکتهاي بورسی(بطور
مستقیم یا با واسط و از طریق شرکتهاي زیر مجموعه یشان) را داشته باشند. یکی دیگر از
نتایج ظریف این تحقیق روشن شدن اثر منفی فرهنگ سازمانی روي کیفیت اطلاعات مالی
شرکتهاي مورد بررسی در این تحقیق است. می توان چنین استنباط نمود که شرکتهاي
، سازمانهاي نابالغی هستند که بواسطه فاصله قدرت زیاد 9 بورسی طبق نظریه بلوغ آرگریس
در سازمان، بشیوه بوروکراسی اداره می شوند و این فرهنگ سازمانی ناسالم همراه با سایر
عوامل منجر به ارائه اطلاعات با کیفیت پایین توسط



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید