تنوع در اکو سیستم های زیستی
مقدمه :
تنوع زيستي به مجموعه اي از ذخاير ژني گونه اي و اکوسيستمي اطلاق مي شود . ذخاير زيستي کنوني کره زمين حاصل صدها ميليون سال تاريخ تکامل است. در طي ادوار فرهنگهاي انساني زيادي ظاهر شده اند و با شرايط محيطي سازگاري يافته اند و منابع زيستي متعددي را کشف و مديريت و بهره برداري کرده اند. تنوع فرهنگي انسان نيز بخشي از تنوع زيستي است . همانند تنوع ژني و گونه اي .
بعضي از جنبه هاي فرهنگي انسان راه حلهايي را براي حل مشکلات زيستي در مناطق خاصي تامين کرده است و بدين وسيله تنوع فرهنگي در سازگاري انسان با شرايط محيط در حال تغيير خود کمک کرده است. تنوع فرهنگي در تنوع زبان ، مذهب ، اعتقادات و سنت ها و بهره برداري از زمين ، هنر ، موسيقي ، ساختار اجتماعي ، نوع غذا و … پديدار است . تنوع فرهنگي باعث حفظ تنوع واريته هاي گياهي و نژادهاي دامي و زيستگاه ها مي شود .
همانطور که ذکر شد تنوع زيستي به مجموعه اي از تنوع ژني و گونه اي و اکوسيستم گفته مي شود. تنوع زيستي ژني به تنوع ژنها در داخل گونه ها اطلاق مي شود و جمعيت هاي مشخصي از يک گونه را در بر مي گيرد. تنوع گونه اي به غناي گونه اي يا تنوع گونه ها در يک منطقه اطلاق مي شوند و در اين مورد هرچه تعداد گونه ها بيشتر باشد غناي گونه اي بيشتر است. بايد توجه داشت که هرچه درجه خويشاوندي گونه ها بيشتر باشد تنوع کمتر است . براي مثال گرچه گونه هاي زيادتري در خشکي هاي سطح زمين نسبت به آبها وجود دارد ولي چون گونه هاي خشکي ها به هم نزديک ترند تنوع در اکوسيستم هاي آبي بيشتر است. تنوع اکوسيستمي به تنوع اکوسيستم هاي يک منطقه اطلاق مي شود و چون تشخيص دقيق مرز اجتماعات و جوامع مشکل است اندازه گيري تنوع اکوسيستمي مشکل تر است.

تنوع زیستی چیست ؟
روند تکمیل و تکامل گونه های جدید و نیز انقراض گونه هایی که توان سازگاری با تغییرات شرایط محیطی را نداشتند، بیش از چند میلیارد سال طول انجامید تا سرانجام سیاره ای موسوم به کره زمین به وجود آمد که ارزشمند ترین منبع آن تنوع زیستی است. این تنوع از سه مفهوم مرتبط به هم تشکیل شده است :
– تنوع ژن
– تنوع گونه
– تنوع زیست بوم (اکوسیستم)
تنوع زیستی بخش حساسی از سرمایه ای طبیعی است که خوراک، پوشاک، مسکن و بسیاری از داشته های ما از این سرمایه تامین می شود و روند آن، با سرازیر شدن میلیاردها دلار سود به بازارهای اقتصادی جهان، همچنان ادامه دارد.
در حقیقت تنوع زیستی نوعی بیمه طبیعت در مقابل حوادث بد و ناگوار است.
– تنوع زیستی، حکمت مجسم خالق بی همتاست.
– تنوع زیستی، یک تک سلولی در اعماق اقیانوس و یا یک بوته گوجه فرنگی روی خاک یا یک آهوی زیبا در دشت است.
– تنوع زیستی، تفاوت در شکل و نوع درختان یک جنگل، جانوران یک بیشه یا ساختمان بدن یک یوزپلنگ است.
– تنوع زیستی، گوناگونی حیات است.
– تنوع زیستی، مجموعه ای از موجودات زنده به شکل های متفاوت است.
– تنوع زیستی، وجود تمام مخلوقات الهی با نظم ذاتی بر روی کره زمین است.
– تنوع زیستی، تفاوت در ژن های به وجود آورنده یک گونه یا تمام گونه ها است.
– تنوع زیستی، تفاوت رنگ چشم و موهای فرزند با والدین اوست.
ما و تنوع زیستی
تنوع زیستی شبکه ای از همه موجودات زنده، اعم از گیاهی و جانوری است و نژادهای انسانی، جانوران، گیاهان، قارچ ها و سایر جانداران تک سلولی را در بر می گیرد.
در مورد تعداد گونه های موجود روی کره زمین نمی توان آمار دقیقی ارائه داد، اما این مجموعه را دانشمندان بیش از دو میلیون گونه برآورد کرده اند. با آنکه سیر تکاملی این موجودات چند میلیون سال طول کشیده است، امروزه به دلیل بدرفتاری انسان با طبیعت پیرامون خود و تخریب زیستگاه ها، پراکندن آفت های گیاهی و جانوری، تخلیه آلاینده ها در هوا، خاک و آب، روند انقراض این گونه ها با سرعت بسیار نگران کننده ای افزایش یافته است. بر اساس برآورد متخصصان علوم زیستی، در هر ساعت حدود 8 گونه از جانداران از دست می روند و به این ترتیب، 000/70 گونه در طول سال در دنیا نابود می شود.
تنوع زیستی، علاوه بر آنکه نیازهای ضروری و اولیه انسان ها نظیر خوراک، پوشاک و مسکن را فراهم می آورد، سلامت و شادابی روح و جسم، رونق اقتصادی و پیشرفت روزافزون و همه جانبه ما را نیز تضمین می کند. با این وجود و به گفته یکی از دانشمندان علوم زیستی : کاری که هم اکنون ما با تنوع زیستی می کنیم همانند سوزاندن شاهکارهای هنری دوره رنسانس برای پختن غذا است!
در حقیقت، تنوع زیستی میراث ارزشمندی است که آن را از نسل های قبل به امانت گرفته ایم و به نسل های بعد خواهیم سپرد. اما چگونه می توانیم بدون تخریب این موهبت الهی، سود و بهره مناسبی نیز از آن ببریم؟

تنوع زیستی پیرامون ما
تنوع زیستی – یا گوناگونی موجودات زنده روی زمین – پیرامون ما را فرا گرفته است حتی در شهرها نیز تنوع زیستی یک بخش جدایی ناپذیر زندگی محسوب می شود. در حقیقت، ما در تمام بخش های زندگی به تنوع زیستی اتکا داریم.
برای یادآوری :
– زادآوری طبیعی گیاهان را پرندگان، پروانه ها و حشرات به عهده دارند.
– از اکسیژنی تنفس می کنیم که درختان آن را تولید می کنند.
– درختان، میزان دی اکسید کربن هوا را را که به طرز خطرناکی در حال افزایش است، کاهش می دهند.
– گیاهان برای آرامش ما مناظری دل انگیز و برای ادامه حیات هوای تازه و سالم فراهم می آورند.
– باکتری های بسیار کوچک، زباله هایی را که ما بوجود آورده ایم به مواد حاصلخیر کننده خاک تبدیل می کنند.
– حشرات و پرندگانی که از انواع آفت ها تغذیه می کنند، در حقیقت با انجام مبارزه بیولوژیک، کار حفاظت از محصولات کشاورزی را به عهده دارند.
– جانداران زیر دریا، لجن هایی را که آدمیان به داخل اقیانوس ها می ریزند پاکسازی می کنند.
– تالاب ها، به صورتی فعال، آلودگی را از آب های کثیف می زدایند و پیوسته در کار پالایش آب ها هستند.
– گیاهان آبزی در حین رشد، مواد غذایی و فلزات سنگین را از لجن بیرون می کشند و اکسیژن مورد نیاز برای تنفس موجودات زنده را تولید می کنند.

تنوع زیستی و احساس مسئولیت فردی
در خانه :
– مراقبت از گیاهان و جانوران آسیب دیده یک هنر، یک مهارت و منش انسانی است. آن را توسعه و تعمیم دهید و بکار ببندید.
– استفاده از مواد ضد عفونی کننده غیر گیاهی را محدود کنیم.
– مبلمان و لوازم چوبی ساخته شده از مواد بازیافتی را خریداری یا حمایت کنیم.
– کاغذهای باطله را بازیافت کنیم. اگر همه مردم این کار را انجام دهند، سالانه میلیونها درخت از خطر قطع شدن نجات می یابند.
در باغ و باغچه:
– یک توده کمپوست بسازید. بهتر است زباله های مرطوب (پسماندهای غذایی) خانه و علف های هرز وجین شده را روی سطح باغ یا حیاط پخش کنید یا آن ها را به محل دفن زباله ها ببرید و با احداث چالکود به حاصلخیزی خاک کمک کنید.
– بخشی از حیاط یا باغ خانه خود را به صورت صخره در آورید. توده سنگ هایی که به صورت صخره قرار می گیرند زیستگاه بسیار خوبی برای صدها گونه مفید جانوری هستند.
– با طراحی و ساخت فضاهای زیستی همگام با طبیعت، در توسعه زیستگاه های مناسب جانوران بکوشید.
– باغچه خانه خود را به پناهگاهی امن برای تنوع زیستی تبدیل کنید.
– از بکار بردن مواد شیمیایی بپرهیزید. گیاهان باغچه، پرندگان را به سوی خود جلب می کنند و باعث رویش پوشش های گیاهی مناسب به جای چمن می شوند. این گیاهان کم هزینه اند و به آب، آفت کش و کود کمتری نیاز دارند.
در همسایگی …
– از فضاهای باز محافظت کنید
تنوع زیستی در بسیاری از مکان های دور از انتظار، نظیر حاشیه جاده ها، ایستگاه های راه آهن، پارک های کوچک و فضاهای باز که در نزدیکی شما قرار دارد، دیده می شود. در اوقات فراغتی که دارید به این مکان ها بروید و با بکارگیری قیچی باغبانی و بیلچه و صرف اندکی وقت و حوصله آن جاها را از هجوم علف هرز دور بدارید تا روییدن گیاهان بومی امکانپذیر شود با اینکار به آرامش عصبی و روانی نیز دست پیدا خواهید کرد.

ارزش تنوع زيستي :
اصولا تنوع شالوده اصلي ثبات و پايداري است. موجودات در داخل اکوسيستمها در شبکه پيچيده اي از حيات برهم اثر متقابل دارند و هرکدام آشيانه بوم شناختي خاص خود را اشغال کرده اند و نقش زيستي خود را درباره چرخه مواد و سير انرژي ايفا مي کنند. اين موجودات تنها قادرند سهم مشخص خود را دريافت دارند. و در صورت تعرض با کنترل شديد از طرف ساير اجزاي زنده رو به رو خواهند شد . هر نوع تداخل در اين سيستم منجر به برهم خوردن اين رابطه ظريف زيستي خواهد شد. نمونه بسيار بارزي که مي توان در اين زمينه برشمرد تداخل انسان در اکوسيستم هاي طبيعي است. انسان با تبديل اکوسيستمهاي مرتعي و جنگلي به مزارع باعث برهم خوردن روابط زيستي موجود شده و اختلالات بسياري را به وجود آورده است. در اين مورد انسان با اين عمل تنوع داخل اکوسيستمها را کاهش داده تواناييهاي ذاتي آن را از بين مي برد. کاهش تنوع باعث کاهش نقش اکوسيستمها در جذب آلاينده هاي محيطي ( مثل گازهاي سمي )، کاهش حاصلخيزي خاک ،به هم خوردن روابط شکار و شکارچي بين موجودات حيواني ميشود. اثر متقابل بين کشاورزي و تنوع زيستي نيز مهم است . حدود هفتاد درصد اکوسيستمهاي زمين جهت کسب 98% غذا ، پوشاک و چوب براي انسان دستکاري شده است . علاوه بر آن حدود 25% سطح زمين به شهرسازي و سکونت انسان اختصاص دارد و بدين ترتيب انسان حدود 95% اکوسيستمهاي خشکي را به تصرف خود درآورده است. در ادوار گذشته انسان با نزديکي با طبيعت سعي مي کرد حداقل مداخله را در اکوسيستمها به وجود آورد. و در حقيقت به عنوان جز زنده اي عمل مي کرد. با شروع کشاورزي عملا مداخله انسان در طبيعت شروع شد. اهلي کردن گياهان و حيوانات مرحله شروع کاهش تنوع بود. اين امر در ابتدا چندان مشهود نبود و انسان در فعاليتهاي خود از طريق کشت گياهان به صورت مخلوط ، مديريت تلفيقي زراعت و دام ، بهره گيري از انرژي هاي زيستي و حفظ چرخه مواد در خاک هماهنگي بيشتري با محيط طبيعي خود ايجاد کرده بود. پس از انقلاب صنعتي و با کشف انرژيهاي فسيلي ارزان ، مداخله اصلي انسان شروع شد و در چند دهه اخير اين مداخله ها به حداکثر خود رسيده است به نحوي که امروزه بهره برداري از زمين به صورت خط توليد در يک کارخانه صنعتي درآمده است و سيستمهاي تک کشتي و فاقد تنوع جهت توليد يک محصول خاص به وجود آمده اند و اين کار جز با کمک انرژي هاي فسيلي ميسر نبوده است .
تنوع ژنتيکي در گياهان و حيوانات شالوده فعاليتهاي به نژادي و بيوتکنولوژي در کشاورزي است و انسان به کمک منابع ژنتيک گياهان و حيوانات وحشي و انتقال آن به گياهان زراعي ، ارقام گياهي و نژادهاي دامي متعددي براي مقاصد خاص توليد کرده است.
تعداد گونه هاي حيواني در يک هکتار مرتع در انگلستان تا 1000 گونه و دريک هکتار جنگل در آلمان 1800 گونه و در يک هکتار يونجه در نيويورک 600 گونه گزارش شده است. در يک متر مربع از علفزارهاي حاره 32 ميليون نماتد و در يک گرم خاک تا 90 ميليون باکتري از ساير ميکروارگانيسم ها وجود دارد.

تنوع زیستی چگونه تهدید می شود ؟
– با تخریب زیستگاه های جانداران به دست انسان
– با تخلیه زباله ها و پساب ها در رودخانه ها و دریاها
– با استفاده بیش از حد از آفت کش ها
– با بهره برداری بیش از حد از منابع زنده (نظیر درختان، آبزیان و …)
– با قربانی شدن گونه های گیاهی و جانوری به پای توسعه شهری و صنعتی
– با انجام توسعه بدون ملاحظات زیست محیطی
– با انتقال گونه های گیاهی و جانوری به نقاط دوردست

حفاظت از تنوع زيستي
تنوع زيستي با نيازهاي انسان در آميخته است و بدون تنوع زيستي ادامه حيات ميسر نيست به همين دليل حفاظت از تنوع زيستي مي تواند به عنوان عنصري از امنيت ملي کشورها مطرح شود. امروزه امنيت ملي مفاهيمي وراي آنچه با سلاح حاصل مي شود در بردارد و در دنيايي که کشورها براي دسترسي به منابعي چون آب در نزاع هستند و آب به اصطلاح به عنوان مسئله اي هيدروپوليتيک درآمده است ابعاد بوم شناختي امنيت ملي را نمي توان ناديده گرفت. امنيت ملي تنها با قوي بودن يک کشور از نظر نظامي حاصل نمي شود بلکه در معيارهاي امروزي و در دنياي امروز در سايه محيط زيست سالم و بارور و با تنوع زيستي مطلوب تامين مي گردد. ارزشهاي تنوع حياتي و حفاظت از آن ريشه در ارزشهاي اخلاقي ، فرهنگي و اعتقادي ملتها دارد. تنوع زيستي رابطه نزديک با تنوع فرهنگي دارد و فرهنگهاي انساني با محيط زنده اطراف آنها شکل گرفته است و در بيشتر مذاهب احترام به تنوع زيستي و حفاظت از آن جز تعليمات ديني است. متاسفانه در دهه هاي اخير اخلاقيات از فرهنگ بهره برداري از منابع طبيعي حذف شده است و به توليد صرفا از ديد توليد و بهره کشي از منابع نگريسته مي شود و فرهنگهاي سنتي و دانش بومي جاي خود را به فرهنگهاي صرفا اقتصادي بهره برداري کوتاه مدت داده است. بدين ترتيب جنبه هاي پايداري که در ارتباط با فرهنگ و ارزشهاي بومي بوده است از چرخه توليد حذف شده است.
حفاظت از تنوع زيستي را نبايد با حفاظت سنتي از منابع طبيعي همسان گرفت. حفاظت طبيعت بيشتر جنبه هاي تدافعي دارد و به حفاظت از منابع طبيعي در مقابل اثرات ناشي از توسعه متکي است در صورتي که حفاظت از تنوع زيستي جنبه تهاجمي داشته براي رفع نيازهاي انسان از منابع زيستي و در زمينه بهره برداري دراز مدت و پايدار از منابع زيستي عمل مي کند. بدين ترتيب حفاظت از تنوع زيستي نه تنها حفاظت از گونه هاي وحشي است بلکه به حفاظت از تنوع ژنتيکي گونه هاي اهلي و زراعي و خويشاوندان آنها نيز مرتبط است. اين هدف با اکوسيستمهاي طبيعي و زراعي و با منافع و نيازهاي انسان ارتباط دارد. به طور کلي حفاظت از تنوع زيستي در جهت حفظ و حمايت سيستمهاي توليدي جهت حمايت منافع انسان مطرح است.
چرا باید از تنوع زیستی محافظت کرد؟
چون :
– تنوع زیستی، به هنر ما الهام می بخشد
– .تنوع زیستی، بستر و زیر ساخت حیات ما را حفظ می کند.
– تنوع زیستی، تسبیح باور تسبیح موجودات است در پهنه گیتی.
– تنوع زیستی، حافظ سلامت ماست.
– تنوع زیستی، ارتباط ما را با نیاکانمان حفظ می کند.
– تنوع زیستی، خوراک و پوشاک ما را فراهم می سازد.
– تنوع زیستی، روح ما را تازه می کند.
– تنوع زیستی، از فرزندان ما و آینده آن ها مراقبت می کند.
– تنوع زیستی، موجب تقویت و پیشرفت اقتصاد ما می شود.
– و … سرانجام آنکه تنوع زیستی، سیاره ما را حفظ می کند.

منابع :
1. کوچکي ، عوض ،« تنوع زيستي و توسعه پايدار» ، فصلنامه اقتصاد کشاورزي و توسعه4 ، 1376.
2. http://en.wikipedia.org/
3. http://www.biodiversity.ir/



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید