دانشگاه آزاد اسلامي واحد اردبيل
پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد «A . M »
رشته حقوق
گرايش : جزا و جرم شناسي
موضوع :
نقش توبه در حدود قصاص و دیات با رویکردی به قانون مجازات اسلامی جدید
استاد راهنما :
خانم دکتر رقیه صادقی نیری
نگارنده
شهین محمدی دیمان
سال تحصیلی 93-92
سپاسگزاری
سپاس و ستایش بی کران پروردگار یکتا را که هستی مان بخشید و به طریق علم و دانش رهنمون مان شد و به همنشینی رهروان علم و دانش مفتخرمان نمود و خوشه چینی از علم و معرفت را روزیمان ساخت.
و بــه مصداق «مـن لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق » بسي شایسته است از استاد فـرهیخته و فـرزانـه خانم دکتر رقیه صادقی نیری استاد راهنماي اينجانب كه با کرامتی چون خورشید، سرزمین دل را روشنی بخشیدند و گلشن سرای علم و دانش را با راهنمایی های کار ساز و سازنده بارور ساختند و همچنين از تمام عزيزاني که در تهیه و تدوین این پایان نامه اینجانب را یاری نمودند، تقدیر و تشکر مي نمایم.
تقديم به :
روح ملكوتي بنيانگذار جمهوري اسلامي ایران حضرت آيت الله العظمي امام خميني )قدس سره) و ارواح طيبة تمامي پاسداران حريم اعتقادي ولايت، فقهاء و علماي اماميه و شهداي گرانقدر كه با خون خود نهال اسلام را آبياري كردند و جانبازان سرافراز و رزمندگان جان بر كف كه استقلال و آزادي را به ما هديه كردند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
TOC \o “1-3” \h \z \u چکیده PAGEREF _Toc397763385 \h 1الف- مقدمه: PAGEREF _Toc397763386 \h 2ب- تبیین موضوع تحقیق PAGEREF _Toc397763387 \h 3ج- سوالات تحقیق PAGEREF _Toc397763388 \h 4د- پیشینه تحقیق PAGEREF _Toc397763389 \h 5و- فرضیه های تحقیق PAGEREF _Toc397763390 \h 8ه- اهداف پژوهش: PAGEREF _Toc397763391 \h 9ی- روش تحقیق: PAGEREF _Toc397763392 \h 9ز- ساماندهی تحقیق PAGEREF _Toc397763393 \h 10فصل اول: كليات و مبانيمبحث اول – مفاهیم PAGEREF _Toc397763395 \h 12گفتار اول – مفهوم توبه در لغت و اصطلاح PAGEREF _Toc397763396 \h 12بند اول- مفهوم توبه در لغت: PAGEREF _Toc397763397 \h 13بند دوم- مفهوم توبه در اصطلاح: PAGEREF _Toc397763398 \h 13گفتار دوم : مفهوم حد در لغت و اصطلاح PAGEREF _Toc397763399 \h 14بند اول- مفهوم حد در لغت: PAGEREF _Toc397763400 \h 14بند دوم- مفهوم حد در اصطلاح: PAGEREF _Toc397763401 \h 15گفتار سوم: مفهوم قصاص در لغت و اصطلاح PAGEREF _Toc397763402 \h 16بند اول: تعریف قصاص در لغت: PAGEREF _Toc397763403 \h 17بند دوم- مفهوم اصطلاحی قصاص: PAGEREF _Toc397763404 \h 17گفتار چهارم: مفهوم دیه در لغت و اصطلاح PAGEREF _Toc397763405 \h 19بند اول: تعریف دیه در لغت: PAGEREF _Toc397763406 \h 19بند دوم- تعریف اصطلاحی دیه: PAGEREF _Toc397763407 \h 20مبحث دوم – ارکان توبه PAGEREF _Toc397763408 \h 23گفتار اول: رکن، شرایط قبولی توبه و شرط کامل شدن توبه PAGEREF _Toc397763409 \h 23بند اول: ارکان توبه PAGEREF _Toc397763410 \h 23بند دوم: شرایط قبولی توبه PAGEREF _Toc397763411 \h 25بند سوم: شرط کامل شدن توبه PAGEREF _Toc397763412 \h 26گفتار دوم: فوائد و آثار توبه: PAGEREF _Toc397763413 \h 27بند اول- امیدواری PAGEREF _Toc397763414 \h 27بند دوم- بخشودگی گناهان PAGEREF _Toc397763415 \h 27بند سوم- تبدیل سیئات به حسنات PAGEREF _Toc397763416 \h 27بند چهارم- زمینه رستگاری PAGEREF _Toc397763417 \h 28بند پنجم- جلب رحمت الهی PAGEREF _Toc397763418 \h 28مبحث سوم- تاریخچه توبه PAGEREF _Toc397763419 \h 28گفتار اول- تاریخچه توبه PAGEREF _Toc397763420 \h 29گفتار دوم- جایگاه توبه در آیات PAGEREF _Toc397763421 \h 30گفتار سوم- توبه در روایات PAGEREF _Toc397763422 \h 32گفتار چهارم- توبه در حکایات PAGEREF _Toc397763423 \h 34مبحث چهارم- توبه نصوح، تفاوت توبه و استغفار، توبه و جوانان PAGEREF _Toc397763424 \h 35گفتار اول- مفهوم توبه نصوح در لغت و اصطلاح PAGEREF _Toc397763426 \h 35گفتار دوم- تفاوت استغفار و توبه PAGEREF _Toc397763427 \h 38گفتار سوم- توبه و جوانان PAGEREF _Toc397763428 \h 40بند اول- جوانی و توبه در روایات PAGEREF _Toc397763429 \h 41مبحث پنجم- مفاهيم حق الله و حق الناس و مصادیق حق الله و حق الناس در حقوق کیفری PAGEREF _Toc397763430 \h 42گفتار اول- مفهوم حق الله و حق الناس در لغت و اصطلاح PAGEREF _Toc397763431 \h 42بند اول- تعریف حق الله و حق الناس PAGEREF _Toc397763432 \h 42بند دوم- مصادیق حق الله و حق الناس در حقوق کیفری PAGEREF _Toc397763433 \h 43بند سوم- آثار تفکیک حق الله و حق الناس PAGEREF _Toc397763434 \h 44بند چهارم: حق الله PAGEREF _Toc397763435 \h 44بند پنجم: حق الناس PAGEREF _Toc397763436 \h 45بند ششم- حق جامعه PAGEREF _Toc397763437 \h 46مبحث پنجم: جایگاه و فلسفه توبه در سیستم قضایی اسلام PAGEREF _Toc397763438 \h 49گفتار اول- کار کرد های اجتماعی توبه PAGEREF _Toc397763439 \h 49بند اول: ارکان حقوقی توبه PAGEREF _Toc397763440 \h 51بند دوم: ارکان کیفری توبه PAGEREF _Toc397763441 \h 51فصل دوم تأثیر توبه بر سقوط مسئولیت کیفری «حدود» با رویکردی به قانون مجازات اسلامی جدیدمبحث اول – تأثیر توبه بر سقوط مسئولیت کیفری «حدود» با رویکردی به قانون مجازات اسلامی جدید PAGEREF _Toc397763444 \h 54گفتار اول – موارد حدود PAGEREF _Toc397763445 \h 54بند اول – اسباب حدود درقانون مجازات اسلامی مصوب 1392 PAGEREF _Toc397763446 \h 54گفتار دوم: اصول یا اصل های حاکم بر مجازات حدود PAGEREF _Toc397763447 \h 56گفتار سوم: جرایم موجب حد و تاثیر توبه در سقوط مجازاتهای حدی PAGEREF _Toc397763449 \h 59بند اول- زنا: PAGEREF _Toc397763450 \h 59بند دوم- اقسام حد زنا: PAGEREF _Toc397763451 \h 62بند سوم – لواط، تفخیذ و مساحقه PAGEREF _Toc397763452 \h 64بند چهارم- قوادی: PAGEREF _Toc397763455 \h 70بند پنجم- قذف: PAGEREF _Toc397763456 \h 71بند ششم- سبّ النبی: PAGEREF _Toc397763457 \h 73بند هفتم- ارتداد: PAGEREF _Toc397763458 \h 75بند هشتم- شرب خمر: PAGEREF _Toc397763460 \h 78بند نهم- سرقت: PAGEREF _Toc397763461 \h 79بند دهم- محاربه: PAGEREF _Toc397763462 \h 84مبحث دوم : محدوده تأثیر گذاری توبه PAGEREF _Toc397763463 \h 87گفتار اول- توبه قبل از اثبات جرم PAGEREF _Toc397763464 \h 89گفتار دوم – توبه بعد از اثبات جرم PAGEREF _Toc397763465 \h 90مبحث سوم- احراز توبه و ارتباط آن با علم قاضی، قاعده اصالة الصحه، و قاعده درء PAGEREF _Toc397763466 \h 91گفتار اول- علم قاضی و توبه PAGEREF _Toc397763468 \h 91گفتار دوم: احراز توبه و ارتباط آن با قاعده اصالة الصحه PAGEREF _Toc397763469 \h 94گفتار سوم: احراز توبه و ارتباط آن با قاعده درء PAGEREF _Toc397763470 \h 95مبحث چهارم- حجیّت اقرار در اثبات جرایم PAGEREF _Toc397763471 \h 96گفتار اول – شرایط تحقق اقرار PAGEREF _Toc397763472 \h 96گفتار دوم- تعداد و تکرار دفعات اقرار PAGEREF _Toc397763473 \h 97مبحث پنجم: بررسی توبه در حدود PAGEREF _Toc397763474 \h 97گفتار اول- توبه در حق الله محض و توبه در حق الله توام با حق الناس PAGEREF _Toc397763475 \h 98بند اول – اصل غیر قابل گذشت بودن حدود PAGEREF _Toc397763476 \h 98مبحث ششم- مرحله اجرای مجازات PAGEREF _Toc397763477 \h 98گفتار اول- دلایل اجرای مجازات PAGEREF _Toc397763478 \h 98فصل سوم: تأثیر توبه بر سقوط مسئولیت کیفری«قصاص و دیات» با رویکردی به قانون مجازات اسلامی جدیدگفتار اول- ماهیت قصاص PAGEREF _Toc397763481 \h 103گفتار دوم- موارد تعلق قصاص در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 PAGEREF _Toc397763482 \h 105بند اول- جنايت عمدی بر اساس قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 PAGEREF _Toc397763483 \h 106بند دوم- جنايت غیر عمدی بر اساس قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 PAGEREF _Toc397763484 \h 107گفتار سوم- شرایط عمومی قصاص PAGEREF _Toc397763485 \h 107بند اول- شرایط قصاص نفس: PAGEREF _Toc397763486 \h 107بند دوم- شرایط قصاص عضو: PAGEREF _Toc397763487 \h 108گفتار چهارم- راههای ثبوت قتل در دادگاه PAGEREF _Toc397763488 \h 111بند اول- اقرار: PAGEREF _Toc397763489 \h 111بند دوم- بینه: PAGEREF _Toc397763490 \h 112بند سوم- قسامه: PAGEREF _Toc397763491 \h 112گفتار پنجم- احکام قصاص PAGEREF _Toc397763492 \h 114بند اول: احکام قصاص در دین یهود PAGEREF _Toc397763493 \h 116بند دوم: احکام قصاص در مسیحیت: PAGEREF _Toc397763494 \h 117بند سوم: قصاص در ایران باستان PAGEREF _Toc397763495 \h 117گفتار ششم- هدف از قصاص PAGEREF _Toc397763496 \h 117گفتار هفتم- تاثیر توبه در سقوط قصاص PAGEREF _Toc397763497 \h 118مبحث دوم – تأثیر توبه در دیات PAGEREF _Toc397763498 \h 121گفتار اول: ماهيت و موارد مشروعيت ديه PAGEREF _Toc397763499 \h 121بند اول- دیه ماهیتی کیفری ـ مدنی دارد. PAGEREF _Toc397763500 \h 122گفتار دوم- موارد تعلق دیه PAGEREF _Toc397763501 \h 124گفتارسوم- تفاوت دیه در فقه و قانون PAGEREF _Toc397763502 \h 126بند اول- قتل عمد PAGEREF _Toc397763503 \h 127بند دوم- قتل غیر عمد PAGEREF _Toc397763504 \h 128گفتار چهارم: توبه در دیات PAGEREF _Toc397763505 \h 130بند اول- توبه در دیه PAGEREF _Toc397763506 \h 131بند دوم: توبه در تعزیرات PAGEREF _Toc397763507 \h 131نتيجه گیری PAGEREF _Toc397763508 \h 133پیشنهادها PAGEREF _Toc397763509 \h 135فهرست منابع و مآخذ PAGEREF _Toc397763510 \h 137
چکیدهپژوهش حاضر با عنوان «نقش توبه در حدود، قصاص و دیات با رویکردی به قانون مجازات اسلامی مصوب 1392»، با هدف بررسي تاثير توبه در سقوط جرايم مختلف مي باشد. در هر نظام حکومتی اولین قانونی که تغییر می‌ یابد قانون کیفری آن نظام است، چون قانون کیفری بازوی حکومت است و ثبات و استقرار آن به قوانین کیفری بستگی دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قوانین و مقررات منطبق بر شرع انور اسلام تدوین و یا اصلاح گردید و از توبه به عنوان یکی از عوامل سقوط مجازات نام برده شد. گرچه توبه از بنیادهای حقوق کیفری اسلام است که برای اصلاح مجرم و خطاکار در نظر گرفته شده است و حتی در پاره ای موارد، باعث سقوط و عفو مجازات می شود، کمتر می بینیم که در محاکم قضایی و در نزد قضات از آن برای سقوط مجازات مجرمان استفاده شود. در این تحقیق ضمن بررسی مسأله توبه به چگونگی و اهمیت استفاده از آن در سقوط مجازات مجرمان پرداخته ایم و چنین نتیجه گرفته ایم که اگر به توبه متهم و مجرم توجه خاصی بشود (البته با توجه به آیات و روایاتی که در این زمینه وجود (دارد)، شاهد آن خواهیم بود که هم بسیاری از مجرمان از این امتیاز بهره مند می شوند و هم جامعه شاهد کاهش تعداد زندانیان و اجرای مجازات در مورد خطاکاران و اصلاح آنان خواهد بود و توبه اختصاص به حد خاصی ندارد بلکه می توان آن را به همه حدود و حتی تعزیرات تسری داد.
و توبه اماره فقدان حالت خطرناک، اصلاح مجرم و بازدارندگی وی از تکرار جرم در مجرم می باشد. بنابراین در صورت حصول توبه و سقوط مجازات، حذف سوء سابقه از سجل کیفری مجرم توبه کننده و تأسیس نهادی تحت عنوان «نهاد توبه» در دستگاه قضایی پیشنهاد می شود. البته در این تحقیق تفاوت قانون 1392 با قانون 1370 و 1375 نيز در رابطه با تاثیر توبه در سقوط جرايم مختلف مورد بررسي قرار گرفته است.
کلمات کلیدی: توبه، سقوط مجازات، فقه، حقوق کیفری اسلام.

الف- مقدمه:قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ.
بگو: ای بندگان من که [باارتکاب گناه] برخود زیاده روی کردید! از رحمت خدا نومید نشوید. یقیناً خدا همه بندگان را می آمرزد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.
جمع آمدنِِ واژهء((ذنوب)) به همراه الف و لام تعریف، که برای استغراق و همه را فرا گرفتن است از سویی، و آمدنِِ ((جمیعاً)) که حالِِِِ مؤکّد برای((الذُّنُوب))است از سویی دیگر، دلیل آن است که خداوند تمامی گناهان را، از هر نوع و به هر مقدار که باشند- بی هیچ استثنایی- می آمرزد. و از علی (ع) نقل شده است که فر مودند: این آیه در فراگیری رحمت و آمرزش خداوند بی بدیل است، یعنی امید بخش ترین ها برای گناه کاران است.
توبه یکی از نعمت های بیکران خداوندی است که برای همه بندگان قرار داده شده تا خود را از بدی ها و گناهان دور کرده و با توبه و انابه به درگاه الهی بازگشت نمایند. بی گمان توبه، یکی از مواردی است که عنایت و رحمت و فضل الهی را بر بندگان به خوبی نشان می دهد. توبه را می توان مصداق آشکار پیشی گرفتن فضل الهی و رحمت الهی بر خشم او دانست، زیرا این رحمت فراگیر و مهر بیکران اوست که بندگان گناهکار را مورد توجه خویش قرار می دهد و با روش های مختلف به راه راست رهنمون می سازد. نسبت به لغزش ها و گمراهی هشدار داده و جهت بازگشت بندگان به سوی خویش با توصیه ها و تشویق های مختلف امید را در دل انسانهای گناهکار زنده می نماید که می شود تولدی دوباره یافت و با کسب توفیقات به سر منزل مقصود رهنمون شد.
بنابراین یکی از مباحث مهم در معارف اسلامی توبه می باشد و از دیدگاه قرآن نیز روش «توبه» روشی بی نظیر برای درمان گناه می باشد به گونه ای که در قرآن کریم بیش از نودو نه بار واژه توبه و بیش از چهل بار کلمه استغفار تکرار شده است هم چنین علماء اخلاق، دانشمندان، متکلمین و عرفا به خاطر اهمیت توبه بابی را به آن اختصاص داده ند، اما فقهاء با الهام از آیات و روایات آثار حقوقی آن را مورد بررسی و دقت نظر قرار داده اند. توبه از دیدگاه حقوق کیفری اسلام به عنوان یکی از موارد سقوط مجازات می باشد، در قانون مجازات اسلامی جدید(مصوب 1392) یک مبحث از فصل یازدهم با عنوان سقوط مجازاتها از مواد 114 تا 119 به آن پرداخته است که از این حیث یک تاسیس حقوقی به شمار می رود.
توبه به عنوان یکی از عوامل سقوط مجازات و از جهت پیشگیری از جرم و اصلاح و باز پروری مجرمین در حقوق کیفری اسلام قابل بررسی می باشد. به همین جهت فقها آن را در کتابهای فقهی مورد بررسی قرار داده اند.
تلاش در این تحقیق بر این است که ابتدا مفهوم توبه و اهمیت آن و همینطور تاثیر آن در سقوط و یا کاهش مجازات در جرائم حدی، قصاص و دیات با رویکردی به قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392 و نقش اصلاحی آن در فرد و جامعه و پیشگیری ازجرائم وکاهش هزینه های جامعه مورد بررسی قرار گیرد.
ب- تبیین موضوع تحقیقاگر هدف از مجازات، پشیمانی مجرم از کار خویش و عزم جدی بر تکرار نکردن عمل مرتکب شده باشد، در این صورت مجازات سالبه به انتفاع موضوع است و مجازات کاری نامعقول به نظر می رسد. دین اسلام چنین تاسیسی را در حقوق کیفری پیش بینی کرده است و اعمال کیفر را در صورت توبه مجرم، تحت شرایطی منتفی می داند و این، یکی از امتیازات بارز و منحصر به فرد حقوق جزای اسلامی است. در منابع نظام کیفری اسلام، با استناد به آیات قرآن و روایات ائمه اطهار(ع) تحقق توبه مجرم درشرایط خاص، به عنوان رادع مجازات برخی جرایم ذکر گردیده است. این خود بیانگر آن است که سیاست های کیفری اسلام نه مبنی بر انتقام جویی، که حاکی از گذشت کرامت انسانی است.
در قرآن و روایات بر توبه به عنوان وسیله ای برای بازگشت به سوی حق و پاکیزه و طاهر شدن تاکید شده است. این امر پیش از هر چیز به سبب تواب و رحیم بودن حق است که خداوند خود را در قرآن به این اوصاف موصوف داشته به این سبب است که خداوند انسانها را از زبان داود(ع) به توبه پذیری و مهربان بودنش بشارت می دهد و توبه را خروج از ظلمتگاه به سوی نور ایمان معرفی می کند. خداوند در قرآن برای توبه شرایطی قرار داده است، اما پیش از آن، بیان فرموده که توبه تنها برای آن کسانی است که از سر نادانی و جهالت به راه گناه رفته اند. لذا می توان گفت: توبه در حقوق جزای اسلامی به عنوان یکی از موارد سقوط مجازات شمرده شده، و از این باب یک تاسیس حقوقی در حقوق جزای اسلامی است، به گونه ای که در سایر مکاتب کیفری امروزی نمونه آن به چشم نمی خورد. در اهمیت آن همین بس که یکی از بهترین شیوه های جلوگیری از جرم و اصلاح مجرمان است. با تامل در آیات و روایات و نیز سخنان فقهای اسلام، استنباط می شود که برای توبه، ندامت حقیقی و عزم بر ترک گناه برای همیشه کافی است و انجام آن نیاز به لفظ و اعمال خاصی ندارد…
البته گناهان اقسام گوناگون دارند که کیفیت توبه نسبت به هر یک نیز مختلف می باشد. این گناهان در یک تقسیم کلی به سه قسم زیر می باشند:
1- موجب زائل شدن حقی از مردم یا ثبوت حدی از حدود الهی نمی شود بلکه گناه مربوط به خود شخص بوده و به بیرون سرایت نمی کند، همانند حسد و دروغ. در این مورد که گناه و معصیت مربوط به خود شخص عاصی و گناهکار است، با وجود ندامت و تصمیم بر عدم انجام گناه توبه محقق شده و اثرات توبه نیز بر آن بار می شود.
2- موجب ثبوت مالی از حقوق الناس یا حقوق الهی می گردد. همانند ترک زکات و خمس. در این مورد توبه وقتی محقق می شود که علاوه بر پشیمانی و ندامت از گذشته، اقدام به پرداخت حقوق کند که بر ذمه اش قرار گرفته است.
3- موجب حد شرعی باشد. این خود از نظر کیفیت ثبوت حد از جنبه حق به سه دسته می شود.
الف- از جنبه حق الله موجب حد شرعی می شود.
ب- از جنبه حق الناس موجب حد شرعی می شود.
ج- هم از جنبه حق الله و هم از جنبه حق الناس موجب ثبوت حق می شود، همانند سرقت.
در قانون جدید مجازات اسلامی، توبه یکی از اسباب شرعی سقوط مجازات است که به عنوان یک مبحث از فصل یازدهم با عنوان سقوط مجازاتها از مواد 114 تا 119 به آن پرداخته است که این امر بیانگر میزان اهمیت نهاد فقهی توبه، نزد تدوین کنندگان این قانون است. توبه در جرایم مستوجب حد، چنانچه قبل از اثبات جرم باشد، موجب اسقاط مجازات خواهد شد. البته مطابق شرع و قانون جدید، توبه در مواردی مجازات حدی را به تعزیری تبدیل خواهد کرد، از جمله تبصره 2 ماده 114 قانون جدید، توبه شخص زانی و لائط را که به عنف مرتکب جرم زنا یا لواط شده باشند به مجازات حبس یا شلاق تعزیری تبدیل می کند.
لذا در این تحقیق کیفیت توبه در هر یک از جرایم حدی، قصاص و موارد مربوط به دیات بررسی شده و رویکرد حقوقی جدید در آن که در قانون مجازات اسلامی 1392 مورد توجه بوده است، مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.
ج- سوالات تحقیق1- سوال اصلی :
توبه در سقوط مجازات های مربوط به حدود، قصاص و دیات چه نقشی داشته و در قانون مجازات اسلامی جدید رویکرد آن چگونه می باشد؟
2- سوالات فرعی :
1- نقش توبه در حدود، قصاص و دیات چگونه می باشد؟
2- شرایط تحقق و صحت توبه برای نفوذ در کیفر چگونه است؟
3- رویکرد به نهاد توبه در قانون مجازات اسلامی جدید چگونه بوده و چه تغییراتی نسبت به قانون گذشته کرده است؟
د- پیشینه تحقیق
در خصوص توبه و نقش توبه در سقوط مجازاتهای مربوط به حدود، قصاص و دیات در قانون مجازات اسلامی مباحث مختلفی به صورت های متعدد و از منظر دیدگاههای متفاوت مطرح گردیده است که به صورت جمع بندی شده به برخی از آنها به شرح ذیل اشاره می شود:
خلیلی، عذرا، در مقاله ای تحت عنوان ساز و کار مبانی دینی در تحقق توسعه قضایی می نویسد حجم کثیر پرونده های قضایی، هزینه بالا و اطاله دادرسی، تضییع حقوق متهم و شاکی را در پی دارد و مشکلاتی را فرا روی دستگاه قضایی و حکومت اسلامی قرار می دهد؛ لذا اولیای امور را بر آن داشته تا بر توسعه قضایی اهتمام ورزیده، به عنوان اقدامی ضروری راهکارهایی نظیر جرم زدایی، زندان زدایی و قضا زدایی را ارائه نمایند؛ لیکن تحقق این امر در عمل با چالش هایی مواجه شده است. از آنجا که شاخصه های توسعه قضایی و مفهوم آن تداعی گر عدالت قضایی برخاسته از متن اسلام ناب محمدی و همسو با عدالت علوی می باشد، محورهای عملیاتی آن در صورتی سازو کار مناسبی جهت تحقق توسعه قضایی محسوب خواهند شد که مبتنی بر اندیشه ها و سیاستهای قضایی اسلام عمل نمایند. در این مقاله ، شاخصه های توسعه قضایی تبیین شده و سپس سازو کار محورهای عملیاتی آن مورد نقد و بررسی قرار گرفته و بر لزوم ملحوظ نمودن روح رأفت اسلام در دادرسی ها و اهتمام بر پیش گیری از وقوع جرم، اصلاح، توبه و ترویج فرهنگ عدالت ترمیمی تأکید می گردد.
داوریار، محمد علی ، در مقاله ای تحت عنوان توبه و سقوط مجازاتها نوشته است گرچه توبه از بنیادهای حقو ق کیفری اسلام است که برای اصلاح مجرم و خطاکار در نظر گرفته شده است و حتی در پاره ای موارد، باعث سقوط (عفو) مجازات می شود، کمتر می بینیم که در محاکم قضایی و در نزد قضات از آن برای سقوط مجازات مجرمان استفاده شود. در این مقاله ضمن بررسی مسئله توبه و بیان دلایل فقهی در این باره ، به چگونگی و اهمیت استفاده از آن در سقوط مجازات مجرمان پرداخته ایم و چنین نتیجه گرفته ایم که اگر به توبه متهم و مجرم توجه خاصی بشود البته با توجه به آیات و روایاتی که در این زمینه وجود دارد، شاهد آن خواهیم بود که هم بسیاری از مجرمان از این امتیاز بهرمند می شوند و هم جامعه شاهد کاهش تعداد زندانیان و اجرای مجازات در مورد خطاکاران و اصلاح آنان خواهد بود و به این نتیجه رسیده ایم که بهانه های موجود درباره توبه باید برداشته شود و به صرف اظهار لفظی ، توبه پذیرفته گردد چون در مورد توبه چیزی جز بقای آن شرط نیست. در ضمن، در صورت حصول توبه و سقوط مجازات، حذف سوء سابقه از سجل کیفری مجرم توبه کننده و تاسیس نهادی تحت عنوان نهاد توبه در دستگاه قضایی پیشنهاد شده است.
محسنی دهکلانی، محمد، در مطالعه ای تحت عنوان مقایسه و تطبیق مفهوم توبه و آثار آن می نویسد: توبه از مفاهیم بنیادین اسلامی و نهادی ارزشمند در حوزه دین است. اعتقاد به اینکه؛ منابع کیفری اسلام، هدف و غایت اعمال مجازات را صلاح و اصلاح انسان می داند، حصول توبه را به منزله وصول هدف غایی نمایانگر است. و قانون مجازات اسلامی به تبع فقه شیعی با تمام ابهام و اجمالی که در مقوله توبه و شرایط آن و مفاهیم مرتبط با آن و نقص در وضع و پرداخت مواد قانونی دارد، اساساً تاسیس قابل توجه و عنایت ، در حقوق کیفری نموده است. عناوین فقهی مؤثر در کیفر، معمولاً ذیل وصف کلی و بدون تمایز اصولی مورد توجه قرار گرفته اند و قدر جامع در همه آنها، تاثیر این عوامل در مجازات یا حداقل شیوه اجرای آن است اما اینکه بتوان به همه آنها وصف سقوط مجازات داد محل تردید جدی است زیرا در بیشتر عناوین یاد شده، آثار حاصله منحرف از سقوط مجازات است.
زراعت، عباس، در مقاله ای تحت عنوان توبه، عذر معاف کننده یا عامل سقوط مجازات نوشته است که توبه، یکی از عوامل بازگشت به خداست که آثار دنیوی نیز دارد و در مواردی حد را ساقط می کند؛ اما بسیاری احکام آن مشخص نیست. در این مقاله سعی شده به مباحثی درباره توبه بپردازیم که مورد بحث قرار نگرفته یا کمتر در مورد آن بحث شده است؛ از جمله اینکه توبه اختصاص به حد خاصی ندارد بلکه می توان آن را به همه حدود و حتی تعزیرات تسری داد و مقررات شکلی حدود تابع قواعد عمومی است و در موارد مسکوت عنه باید به منابع شرعی مراجعه کرد و اینکه نهاد توبه در معنای عام آن اختصاص به حقوق ما ندارد، بلکه در سایر نظامهای حقوقی هم از آن استفاده می شود و وسیله ای برای احراز اصلاح مجرم و بازدارندگی وی از تکرار جرم؛ و اماره فقدان حالت خطرناک در مجرم می باشد.
عباسی در مطالعه ای تحت عنوان توبه و نقش آن در سقوط مجازات از نظر قانون و فقه اسلامی که به صورت پایان نامه انجام گردیده است، توبه را از دیدگاه قانون و فقه مورد توجه قرار داده است، در این پژوهش هدف تبیین نقش توبه در سقوط مجازات می باشد. روش نمونه گیری به روش کتابخانه ای بوده که از منابع مستند برداشت شده است. طرح پژوهش بر اساس استنباط شخصی که توبه می تواند در خیلی از موارد موجب سقوط مجازات گردد، این پژوهش شکل گرفته است. نتیجه کلی آن طوری که باید این موضوع فقهی، حقوقی و اخلاقی در قوانین جزایی مورد توجه قرار نگرفته است.
مصباح مقاله ای تحت عنوان توبه، جایگاه و فرایند تحقق آن نوشته و آورده است که توبه به معنای بازگشت و ترک گناه است؛
بنده ای که به وسیله گناه و جسارت در حق مولی از خدا دور شده، اینک قصد بازگشت و تقرب به معبود خویش دارد. انسان برای انجام توبه، نیازمنده داشتن انگیزه است. توجه به ضررهای گناه و نقشی که توبه در صیانت انسان دارد؛ انگیزه خوبی برای توبه است. گناه علاوه بر ضررهای جسمی، ضررهای بی شمار روحی و روانی برای انسان در پی دارد. متاسفانه برخی افراد به آفات و ضررهای جسمانی بیماری توجه دارند و در صدد رفع آنند، اما کمترین توجهی به آفات روحی گناهان ندارند، آفاتی که به مراتب از بیماریهای جسمی سهمگین تر است. گناهان علاوه بر آفات فردی، آفات و ضررهای اجتماعی نیز برای انسان دارد؛ کسی در اجتماع به فرد دروغگو اعتماد نمی کند، همچنین عذاب های شدید اخروی برای گناهکاران مهیا است.
توجه به ضررها و زیان های دنیوی، اخروی، جسمی، روحی، فردی و اجتماعی گناه، انگیزه خوبی برای بازگشت عبد به سوی معبود خویش است.
موسوی بجنودی و سلطانیان در مقاله ای تحت عنوان تاثیر توبه بر سقوط مسئولیت کیفری حدود با رویکردی بر دیدگاه حضرت امام خمینی می نویسد: در منابع نظام کیفری اسلام، با استناد به آیات قرآن و روایات ائمه اطهار (ع) تحقق توبه مجرم در شرایط خاص ، به عنوان رادع مجازات برخی جرایم ذکر گردیده است. این خود بیان گر آن است که سیاست های کیفری اسلام نه مبنی بر انتقام جویی؛ که حاکی از بزرگداشت کرامت انسانی است. در این پژوهش تلاش شده با محور قرار دادن دیدگاه های حضرت امام خمینی، ضمن بیان آرای دیگر فقها و مواد قانونی مرتبط با موضوع، میزان تاثیر گذاری توبه در سقوط مجازات جرایم منجر به((حد)) مورد بررسی قرارگیرد. اما از آنجا که فقها و قانون گذار، در بحث توبه در باب حدود، صرفاً از اقرار و بینه به عنوان مجرای اثبات جرم نام برده اند، حجیت علم قاضی، به عنوان یکی از راههای اثبات جرم ، و میزان تاثیر توبه مرتبط با علم قاضی در سقوط مجازات نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
و- فرضیه های تحقیق1- در نظام کیفری اسلام، توبه یکی از مهم ترین عوامل سقوط مجازات مربوط به حق الله می باشد و در جرایم مربوط به حق الناس فاقد اثر در بعد سقوط مجازات است.
2- از لحاظ دادرسی تحقق و صحت توبه برای نفوذ در کیفر تابع شرایط خاص روحی، عملیاتی و حقوقی است.
3- در حقوق جزایی جدید ایران شرایط سقوط مجازات از طریق توبه با رویکرد علمی مورد توجه قرار گرفته است.
4- توبه در قرآن کریم، روایات و سنت دارای جایگاهی ویژه ای است.
ه- اهداف پژوهش:1- بررسی نقش توبه و جایگاه آن در امور کیفری مربوط به جرایم حدی، قصاص و دیات.
2- بررسی دادرسی، تحقق و صحت توبه برای نفوذ در روند حقوقی و کیفری.
3- بررسی جایگاه توبه در قرآن کریم، روایات و سنت.
4- بررسی رویکرد حقوق جزایی جدید ایران در رابطه با شرایط و نقش توبه در روند احکام قضایی.
7- جنبه نوآوری یا هر ویژگی جدید تحقیق فعلی نسبت به تحقیقات قبلی
با در نظر گرفتن تغييرات جديد قانون مجازات اسلامي و تدوين قانون آيين دادرسي كيفري جديد موضوع پايان نامه حاضر واجد جنبه نوآوري مي باشد. به خاطر اينكه تمامي مقالات و كتابها و پايان نامه هايي كه در رابطه با موضوع اين پايان نامه تا به حال نوشته شده است بر طبق قوانين سابق بوده، در حالي كه پايان نامه حاضر با توجه به قوانين مجازات اسلامي مصوب 1392 و آيين دادرسي كيفري مصوب 1392 تأثير توبه را بر سقوط جرايم مختلف مورد بررسي قرار داده است.
ی- روش تحقیق:
تحقيق حاضر از نوع مطالعات كتابخانه اي و اسنادي است.
روش گرد آوري اطلاعات با مراجعه به منابع و ماخذ علمي شامل كتاب، مجله ها و نشريات ادواري موجود در كتابخانه ها و همچنين سايت هاي اينترنتي حاوي تحقيقات و مقالات علمي معتبر اطلاعات مورد نياز خواهد بود.
بر اساس روش تحقيق كتابخانه اي، براي جمع آوري اطلاعات بعد از ماخذ شناسي و گردآوري منابع، از ابزارهاي فيش و فرم هاي مربوط به نكته برداري استفاده شد. بدين صورت كه بعد از ماخذ يابي كتب، مجلات و اسناد مربوط به موضوع، فهرست موقت ازمطالب مورد نياز را تهيه و سپس با آماده سازي فيش ها، مرحله فيش برداري شروع و مطالب با استفاده از تكنيك مأخذ گذاري به روش علمي تنظيم شد.
بعد از جمع آوري اطلاعات و تنظيم از طريق فيش برداري و فرم هاي مربوطه، فيش ها با توجه به عنوان، موضوع جزئي و فصل بندي تحقيق طبقه بندي شده و اطلاعات و مطالب در بخش هاي مختلف آورده خواهد شد و تجزيه و تحليل اطلاعات بصورت توصيفي- تحليلي انجام خواهد گرفت.
ز- ساماندهی تحقیق
پایان نامه حاضر در یک مقدمه و سه فصل تنظیم شده است که مقدمه شامل بیان مسئله، بیان اهداف تحقیق، سئوالات و فرضیه های تحقیق، پیشینه تحقیق و روش تحقیق می باشد.
در فصل اول تحت عنوان تعریف مفاهیم و تاریخچه مربوط به توبه، جرایم حدود، قصاص، دیات از جمله تعریف توبه، حدود، قصاص، دیات، ارکان توبه، شرایط پذیرش توبه، فوائد و آثار توبه، تعریف توبه نصوح، تفاوت توبه و استغفار، جایگاه توبه و استغفار، و تاریخچه توبه و جایگاه توبه در آیات روایات و حکایات و شرایط توبه نسبت به جرایم حق اللهی و حق الناسی، کارکردهای اجتماعی توبه، ارکان حقوقی و کیفری توبه مورد بررسی قرار گرفته است.
در فصل دوم تحت عنوان تاثیر توبه بر سقوط مجازاتها در حدود، با رویکردی به قانون مجازات اسلامی جدید، موارد حدود، اسباب حدود در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، اصول یا اصل های حاکم بر مجازات حدود، توبه در حق الله محض و توبه در حق الله توام با حق الناس، جرایم موجب حد محدوده تاثیر گذاری توبه در مجازاتهای حدی، علم قاضی در اثبات مجازات حدی، احراز توبه و ارتباط آن با قاعده اصالة الصحه و احراز توبه و ارتباط آن با قاعده درء، مورد بررسی قرار گرفته است.
در فصل سوم بررسی فقهی و حقوقی نقش توبه در سقوط مجازات جرایم منجر به قصاص، موارد تعلق قصاص در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، شرایط عمومی قصاص، احکام قصاص، هدف از قصاص، احکام قصاص در دین یهود و در دین مسیحیت، قصاص در ایران باستان، و تاثیر توبه در دیات، ماهیت و موارد مشروعیت دیه، موارد تعلق دیه ، ماهیت کیفری و مدنی دیه مورد بررسی قرار گرفته است.
در پایان نتیجه گیری بعمل آمده و پیشنهادات و فهرست منابع ارائه شده است.
فصل اول: كليات ( مباني ، مفاهیم و تاریخچه)

در فصل اول ابتدا به بررسي و تبيين واژگان، اصطلاحات و ديگر عناوين مربوط به مبادي موضوع تحقيق در قالب سه مبحث اختصاص يافته كه اين مباحث به ترتيب مفاهيم، اركان توبه و شرایط قبولی آن، تاریخچه توبه، كه هر يك از آنها در چند گفتار تنظيم شده است.
مبحث اول – مفاهیم
اين مبحث كه شامل چهار گفتار مي باشد مفاهيم توبه، حدود، قصاص و ديات را از نظر لغوي و اصطلاحي مورد بررسي قرار مي دهد.گفتار اول – مفهوم توبه در لغت و اصطلاحیکی از واژگان این تحقیق «توبه» است. که در این قسمت، مفهوم لغوی و اصطلاحی توبه را مورد بررسی قرار می دهیم.
بند اول- مفهوم توبه در لغت:توبه را در لغت با عبارات گوناگون تعریف کرده اند که همه آنها دارای قدر جامع و مشترکی هستند.
توبه: مصدر((تابَ))، در لغت به معنای اقرار به گناه و مطلق بازگشت و رجوع می باشد. (( عناصر تشکیل دهنده ی توبه ، ماده ی [ت و بٍ] در زبان عربی بر رجوع و بازگشت دلالت دارد.))
توبه از مادة «توب» به معنای «رجوع». یعنی بازگشت است. ابن فارس در معجم مقائیس اللغة می‌گوید: توب، التاء و الواو و الباء کلمة واحدة تدل الی رجوع، یقال تاب من ذنبه ای رجع عنه، یتوب الی الله توبة و متابا»؛ یعنی از گناه و عصیان بازگشت؛ یعنی بنده گناهکار با توبه به خدا رجوع می کند.
ابن منظور در لسان العرب، توبه را چنین معنا کرده است: «التوبة، الرجوع من الذنب.»
و حسین بن محمد دامغانی، معروف به فقیه دامغانی می‌گوید: توبه در کلام الله مجید به معنی پشیمانی و گذشت و عفو و بازگشت از هر چیز به کار رفته است.
بند دوم- مفهوم توبه در اصطلاح:توبه در لغت به معنای بازگشت و در اصطلاح دینی و اخلاقی در معنای بازگشت از گناه می باشد. اصطلاح حقوقی عاملی برای سقوط از مجازات اصلی است که از نظر خبر دادن از حالت درونی است و از نظر درونی انشای حالت جدیدی است؛ یعنی توبه کننده حالت قبلی را تغییر داده و حالت جدیدی را در خود به وجود آورده.
در قرآن کریم اصطلاحاً توبه به دو صورت بیان شده است:
1- توبه و بازگشت بنده بسوی خداوند، مثل
« يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةَ نَصُوحاً عَسى‏ رَبُّکُمْ أَنْ يُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَيِّئاتِکُمْ وَ يُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يَوْمَ لا يُخْزِي. »
که منظور از توبه انسان، همان بازگشت و ندامت از اعمال خلاف گذشته است.2- توبه و بازگشتی که مربوط به خداوند متعال است. مثل «… عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتابَ عَلَيْکُمْ وَ عَفا عَنْکُمْ. »
که مقصود از توبة خداوند پذیرفتن توبة انسان است که از گذشته سیاه و تاریک خویش، نادم و پشیمان شده و از انحراف و جهل بازگشته است.
بنابراین در قرآن کریم، هر کجا از توبة انسان بحث می‌شود منظور ندامت و پشیمانی از گناهان و معاصی گذشته است و هر کجا سخن از توبه خداوند است، مقصود پذیرفتن توبه انسان و بازگشت به مغفرت و رحمت اوست.
گفتار دوم : مفهوم حد در لغت و اصطلاح
در این گفتار مفهوم مجازاتهای حد در لغت و اصطلاح مورد بررسی قرار می گیرد.
بند اول- مفهوم حد در لغت:حد در لغت، به معنای ((فاصله، حائل، فارق بین شیاء و منع.))
حدود جمع حد است همانطور که شهید ثانی در کتاب مسالک فرموده اند: حد به معنی منع است.
در مسالک آمده است: حد شرعی هم به همان معنی لغوی است چون مجازات حد مردم را از ارتکاب گناه باز می دارد(منع می کند). فاضل اصفهانی گفته:« حد در اصل لغت به معنی منع است و از این جهت آهن را حدید می گویند چون سخت و حکم است، به دربان حداد هم می گویند چون مردم را از آمدن به داخل جلوگیری می کند.»
حدود جمع حد، و حد در لغت فارسی به معنای حائل و حاجز میان دو چیز، کناره و انتهای چیزی، کرانه، مرز، تیزی و تندی، عقوبت و مجازات شرعی درباره گناهکار و مجرم مثل تازیانه زدن شرابخوار.
بند دوم- مفهوم حد در اصطلاح:در اصطلاح شرعی حد عبارت است از مجازاتی که به علت ارتکاب جرم مخصوص بر بدن مکلف اجرا می شود و مقدار آن در همه جا از سوی شرع مشخص شده است. قانون مجازات اسلامی از تعریف شرعی پیروی و حد را چنین تعریف کرده:
حد مجازاتی است که موجب، نوع، میزان و کیفیت اجرای آن در شرع مقدس، تعیین شده است.
حد در اصطلاح فقهی در برابر تعزیر قرار دارد و عبارت است از کیفرهای معین شرعیت. حد کیفری است که قانونگذار اسلام به طور دقیق میزان و چگونگی آن را معین کرده است و در اکثر موارد از حقوق جزای اسلامی شمرده می شود. مجازات حدی در مقابل مجازات های تعزیری، قصاص و دیات به کار می رود، فقها در بیان معنی اصطلاحی حد تعاریف مختلفی ارائه داده اند که برخی از آنها را مورد توجه قرار می دهیم.
در مبادی فقه و اصول چنین آمده است: «حد، کیفری است که قانونگذار اسلام، به طور دقیق، میزان و چگونگی آن را معین کرده است و در اکثر موارد از حقوق خدای تعالی شمرده می شود. حق الله بودن بدین معنی است، که از طرف فردی، یا گروهی، قابل اسقاط، نخواهد بود.»
محقق حلی می گوید: هر جرمی که مجازات مقدر و معین داشته باشد حد نامیده می شود. برخی دیگر از فقیهان امامیه در تعریف حد گفته اند: « حد از نظر شرعی عبارت است از مجازاتی که بدن را به درد آورد و سبب آن، ارتکاب گناه خاص است و شارع مقدار آن را معین کرده است.» هر کس حرامی انجام دهد و یا واجبی را ترک نماید در صورت علم و عمد، اگر از آن دسته معاصی که «حد» به آن جاری می شود محسوب شود، محکوم به حد در غیر اینصورت محکوم به تعزیر می شود. و همچنین به معنای مجازاتی مقدر و معلوم، در کتاب یا سنّت است که از سوی شارع برای فرد مجرم و گناهکار، در ارتکاب پاره ای از معاصی خاص، تشریع گردیده است بیان شده. بنابراین امام و حاکم، حقّ تجاوز از آن را ندارند.
در قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 (ماده 13) با الهام از بیانات فقهای امامیه در تعریف حد چنین آورده است. «حد، به مجازاتی گفته می شود که نوع، میزان و کیفیت آن در شرع تعیین شده است .»
و در قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 نيز در ماده 15 حد را چنين تعريف كرده:« حد مجازاتي است كه موجب، نوع، ميزان و كيفيت اجراي آن در شرع مقدس، تعيين شده است.»
دكتر گلدوزيان معتقدند تعريف قانون جديد، تعريفي جامع و مانع نيست و براي قصاص و ديه هم قابل اعمال است زيرا موجب و نوع و ميزان و كيفيت آنها هم مشخص است.
با توجه به تعاريف فوق مشاهده مي شود كه تفاوت قابل توجهي بين اين دو تعريف وجود ندارد. البته در رابطه با كلمه «موجب» كه در تعريف جديد اضافه شده محمد مصدق چنين مي نويسد: ( موجب حد كه همان جرم ارتكابي است در اين تعريف اضافه شده و تعريف جامع تر شده است. ) همچنين اضافه شدن كلمه «اجراي» بعد از كلمه كيفيت در تعريف جديد باعث بهتر شدن تعريف شده است.
دكتر زراعت در رابطه با كلمه شرع مي فرمايند: «منظور از «شرع»‌]در تعريف حد[ صرف آيات و روايات شرعي نيست زيرا بسياري از احكام حدود مستند به اجماع يا نظر مشهور فقهاست. معين بودن نوع و ميزان و كيفيت حد در شرع به معناي آن نيست كه شارع هيچ حكمي از احكام حدود را مسكوت نگذاشته است بلكه بسياري از احكام حدود در فقه و قانون مسكوت مانده است كه براي پيدا كردن آن ها بايد به قواعد عمومي مجازات ها مراجعه كرد.»
به نظر مي رسد كه تعريف قانون جديد نسبت به قانون قبلي جامع تر است هر چند باز به طور كامل جامع و مانع نيست و مي تواند در رابطه با قصاص و ديات نيز قابل اعمال باشد.
گفتار سوم: مفهوم قصاص در لغت و اصطلاح در این گفتار مفهوم قصاص در لغت و اصطلاح مورد بررسی قرار می گیرد.
بند اول: تعریف قصاص در لغت:قصاص بر وزن کتاب از برای آن معانی متعدد آمده است. قصاص بضم قاف منتهای روئیدن گاه موی سر از جلو و عقب و خود موی پیشانی.
قصاص بفتح قاف اسم درختی است که زنبور عسل آن را دوست دارد.
قصاص بکسر قاف مصدر است.
قصاص در لغت به معنای مجازات، عقاب، سزا، جبران، تلافی و رفتار با فاعل، مثل آن چه او مرتکب شده یا معامله به مثل، آمده است.
قصاص نام کوهی است از بنی اسد.
تعریف فقهی قصاص: قصاص به کسر قاف مصدر است و معنای آن کشنده را باز کشتن و جراحت کردن عوض جراحت و چیزی را به بدل چیزی گرفتن است.
نتیجه اینکه منظور از قصاص این است که مجنی علیه (کسی که جنایت روی او انجام شده) و یا باز ماندگان او به ترتیبی که شارع مقدس تعیین کرده است همان تجاوزی را که او به عمل آورده است نسبت به او اعمال نمایند.
بند دوم- مفهوم اصطلاحی قصاص: در مفهوم اصطلاحی قصاص دو نکته وجود دارد که توجه به آنها لازم می نماید،
اول آنکه باید عین جنایت وارده به بزه دیده (مجنی علیه) بر جانی وارد شود و نه بیشتر بنابراین اگر در یک جامعه ای مردم به دنبال یک جنایت یا ضرب و جرح به خونریزی و کشتار دسته جمعی دست می زده اند و از جانی یا قبیله او انتقام می گرفته اند این عمل را نمی توان قصاص نامید. دوم اینکه اگر استیفاء اثر جنایت یا ضرب و جرح به پرداخت دیه یا عفو منجر شود و یا اصولاً در یک جامعه یا مکتب، پی جویی جنایت از اخذ دیه یا عفو جائز باشد. این نوع دنبال نبودن اثر جنایت را اصطلاحاً قصاص نمی گویند هر چند از نظر لغوی ممکن است بتوان آن را قصاص دانست. صاحب جواهر می گوید: مراد از قصاص در اینجا (کتاب القصاص) پیگیری و دنبال نمودن اثر جنابت است به گونه ای قصاص کننده عین عمل جانی را نسبت به او انجام دهد.
مفهوم قصاص: قصاص، مجازاتی است که بدون در نظر گرفتن خصوصیات و تفاوت های فردی، قبیله ای و گروهی اجرا می شود و تفاوت های قاتل و مقتول نیز در مسائلی مانند علم ،فضیلت، فقیر، غنی، صحت، مرض، قوت و ضعف و کبیر و صغیر مانع اجرای قصاص نیست.
ماده 14 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 در تعريف قصاص مقرر مي داشت: « قصاص کیفری است که جانی به آن محکوم می شود و باید با جنایت او برابر باشد.»
ماده 16 قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 نيز قصاص را چنين تعريف كرده است:
«قصاص مجازات اصلي جنايات عمدي بر نفس، اعضاء و منافع است كه به شرح مندرج در كتاب سوم اين قانون اعمال مي شود.»
در رابطه با تفاوت اين دو تعريف مي توان به نكات چندي اشاره كرد از جمله:
الف– در ماده 16 بر خلاف قانون سابق مشخص شده است كه قصاص، مجازات چه جرمي است.
قصاص تنها مخصوص جنايات عمدي است و در جنايات غير عمدي پذيرفته نيست.
ب– مطابق ماده 16 قانون جديد ، مجازات اصلي كليه جنايات عمدي، قصاص است و اگر در مورد خاصي براي جنايات عمدي، مجازاتي غير از قصاص پيش بيني شده باشد، مجازات اصلي نيست، بلكه مجازات جانشين است مانند بعضي از جنايات عمدي كه به علت عدم امكان مماثله، قصاص به ديه تبديل مي شود.
بر خلاف ماده 14 قانون سابق كه قيد عمدي براي جنايات ذكر نشده بود و ممكن بود تصور شود كه قصاص مي تواند مجازات اصلي جنايات غير عمدي نيز باشد. با توجه به اين كه منظور از جاني شخصي است كه مرتكب قتل يا ضرب و جرح ديگري مي شود.
و اين جنايات مي توانند عمدي يا غير عمدي باشند. و از آنجايي كه در قانون سابق قصاص را كيفري دانسته بود كه جاني به آن محكوم مي شود پس در نتيجه اين ابهام را بوجود مي آورد كه آيا قصاص براي جنايات غير عمدي نيز مي باشد يا نه؟
ج– در ماده 16 قانون جديد برابري قصاص با جرم ارتكابي كه جزء شرايط اجراي قصاص است از تعريف حذف شده و به مبحث شرايط اجراي قصاص انتقال يافته است.
در حالي كه در قانون سابق در ضمن تعريف آورده شده بود.
بنابراين با توجه به تفاوت هاي مذكور به نظر مي رسد كه تعريف قانون جديد جامع تر و مانع تر مي باشد.
آنچه در تعریف یاد شده در قانون مجازات اسلامی آمده از جهاتی، مورد اشکال قرار گرفته است؛ از جمله این كه محکومیت از لوازم قصاص است. همچنین قید برابری «مماثلث» خود قصاص نیست؛ بلکه از شرایط آن است و شرایط شیء نباید در تعریف آن آورده شود؛ زیرا شرایط هر چیز از خود آن متأخر می باشد.
گفتار چهارم: مفهوم دیه در لغت و اصطلاح در این گفتار مفهوم قصاص در لغت و اصطلاح مورد بررسی قرار می گیرد.
بند اول: تعریف دیه در لغت:دیه بر عکس آنچه که در فارسی گفته می شود (خونبها) خونبها نیست، بهای خون نیست، خون انسان بالاتر از این است، که قیمتش اینها باشد، قرآن مجید می گوید:
«مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَميعاً». خون انسان برابر با خون همه انسانهاست، و خون همه انسانها با پول و امثال ذلک قابل مبادله نیست، اینکه می گویند که خونبها، در فارسی تعبیر مسامحی است، عرب نمی گوید خونبها، می گوید دیه و دیه به معنای بهای خون نیست.
در زبان عربي، واژه «عقل» با لغت ديه مترادف است و در همان معنا به كار مي رود. عقل به معناي بستن (منع) و پا بند زدن به شتر است و به همين جهت، پرداخت كنندگان ديه قتل خطايي را عاقله مي گويند. وجه نام گذاري ديه به عقل آن است كه در ميان عرب ها وقتي كسي مرتكب قتل مي شد، اهل و عشيره او شتراني فراهم مي كردند و آنها را به سراي اولياي مقتول مي بردند و آن جا مي بستند.
بسیاری از فقهای معاصر عقیده دارند، اصل لزوم پرداخت دیه از ناحیه خداوند متعال است اما تعیین مقدار آن وظیفه حاکم اسلامی است که با توجه به شرایط زمان و مکان تعیین می نماید و آنچه در روایات نبوی یا احادیث ائمه در مورد تفاوت دیه زن و مرد وارد شده، بر اساس مقتضیات آن زمان بوده است، و جنبه دائمی ندارد، چنانکه اگر پیامبر گرامی اسلام در زمان ما زندگی می کرد، چه بسا به تساوی دیه زن و مرد حکم می نمود. و می گویند: اصل لزوم پرداخت دیه حکم شرعی الهی است، که در آیه 92 سوره نساء به آن تشریح شده است، اما تعیین مقدار آن به حاکم به حق اسلامی واگذار شده است ، تا با رعایت تمام مصالح، مقدار آن را معین نماید. پیامبر اکرم در زمان خود به عنوان حاکم اسلامی نه به عنوان رسول خدا مبلغ و جنس آن را مشخص فرموده است.
بدین ترتیب تمام حاکمانی که بعد از آن بزرگوار بر اساس مبانی صحیح دینی به حکومت می رسند و بر مردم ولایت پیدا می کنند وظیفه دارند متناسب با شرایط عمر خود مبلغ و جنس دیه را تعیین نمایند و عنداللزوم به اجرا در آورند. بدین ترتیب پس از بررسی کارشناسان دیه و تصویب حاکم اسلامی آنچه معین می گردد، حکم اسلامی نامیده می شود، و تعلل در اجرای آن روا نیست، کما اینکه در مورد زکات نیز برخی چنین اظهار نظر نموده و گفته اند: اصل لزوم پرداخت زکات از طرف خداست لکن تعیین مقدار و متعلق آن به عهده حاکم است، لذا علی (ع) در دوران حکومت خود به اسب ها نیز زکات قرار داد و ظاهر این است که به نحو وجوب بوده است.
بند دوم- تعریف اصطلاحی دیه:امام خمینی (ره) در تحریر الوسیله در تعریف دیه می فرمایند: دیه عبارت است از آن مالی که جانی، به خاطر جنایتی که به انسان آزاد مرتکب شده واجب است بپردازد. چه آن که آن جنایت قتل باشد و چه نقص عضو و جراحت، چه آنکه بر آن جنایت دیه ای معین شده باشد و چه نشده باشد



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید